ପରଭଣୀରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଁ ଜଣେ ଶାହିରଙ୍କ ଗାନ

ସ୍ଥାନ: ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର କୌଣସି ଏକ ଗାଁ।

କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ: ଆମ୍ବେଦକର ଜୟନ୍ତୀ କିମ୍ବା ଆନ୍ନାଭାଉ ସାଠେ ଜୟନ୍ତୀ

ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଜଣେ ଶାହିର ଆବିର୍ଭାବ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଦଳିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପୁରୁଷ, ମହିଳା, ଯୁବକ ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ବିଶାଳ ଜନସମାଗମକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରନ୍ତି।

"ଗାଭାତାଲା ତାର ଘରନାହିଁ, ଶିଭାରାତଗେଲୋ ତାର ଶେତନାହିଁ।

ଆରେ କୋନକର୍ଣ୍ଣାରାମାଚାବାକାଡା?

[ଗାଁରେ ଘର ନାହିଁ, ନିଜ ନାଁରେ ବିଲ ନାହିଁ, ମୋର ହରାଇବାକୁ ଅଛି କ’ଣ?]"

ଏହି ଆହ୍ୱାନପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ସହିତ ଗଙ୍ଗାଧର ପୋଲ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି:

ଆରେ ପେଟୁନୁଥୁଦ୍ୟା କି ଦେଶସାରା, ତ୍ୟାତଜଲେଲାମଚାହି ଏକ ଜୋପଡା!

[ସାରା ଦେଶ ଜଳିଯାଉ। ସେହି ନିଆଁରେ ଆମର କୁଡ଼ିଆଟି ମଧ୍ୟ ଜଳିଯିବ]।"

ମରାଠୀ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଛନ୍ଦ ଏବଂ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ଭିଡ଼କୁ ଏକାଗ୍ର କରିଦିଏ। ଗଙ୍ଗାଧର ସାରାରାତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

ଶାହିରି ହେଉଛି ଏକ କାବ୍ୟିକ ଶୈଳୀ ଯାହା ଅନେକ ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ଏବଂ ବିଜୟ ଅଭିଯାନରେ ରାଜା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସେନାବାହିନୀର ସାହସିକତାକୁ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରିଥାଏ। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଲୋକମାନେ ଏଥିପାଇଁ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଧର ପୋଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗାୟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମ୍ବେଦକରବାଦୀ ଜଲସାରେ ପରିବେଷିତ ଶାହିରି ଭିନ୍ନ ଅଟେ। ଏହି ଶାହିରମାନେ ଅତୀତର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଗାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, ଅହଙ୍କାର ଏବଂ ଅହଙ୍କାରୀମାନଙ୍କୁ ନଗ୍ନ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ନିଷ୍ପେଷିତମାନଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଟେକି ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ଓ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।

ଗଙ୍ଗାଧର ପୋଲ ମରାଠାୱାଡାର ପରଭଣୀ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁରଡ଼ି ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। "ଆମ ଗାଁରେ, ଅଧା ପରିବାର ମରାଠା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଧାନଗର ସମ୍ପ୍ରଦାୟର। ଏହା ପରେ ବୌଦ୍ଧୱାଡ଼ା [ଦଳିତ ବା ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ବସ୍ତି, ମୁଖ୍ୟତଃ ମହାର] ଏବଂ ମାଙ୍ଗ ପରିବାର ରହିଛନ୍ତି । ଆମର ମାତ୍ର ଦୁଇଟି କାଇକାଡ଼ି ପରିବାର ଅଛନ୍ତି," ପ୍ରାୟ ଏକ ହଜାର ଜନସଂଖ୍ୟା ବିଶିଷ୍ଟ ନିଜ ଗାଁର ଗଠନ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି।

ଜିଲ୍ଲା ମୁଖ୍ୟାଳୟଠାରୁ ମାତ୍ର ୧୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ପରିବହନ ବସ୍ ଦ୍ୱାରା ସଂଯୋଗ ହୋଇନାହିଁ। ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରଟି ପଡ଼ୋଶୀ ଗାଁରେ ଅଛି। ଦୁରଡ଼ିରେ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟଟି ହିଁ ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ସରକାରୀ ସଂରଚନା।

“ଏହା ପରଭଣୀ ସହରର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ, କିନ୍ତୁ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଚଳଣି ଏବେ ବି ସେହି ପୁରୁଣାକାଳିଆ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ,” ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି। “ଗାଁରେ ମାରୁତିରାୟ [ହନୁମାନ]ଙ୍କର ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ମନ୍ଦିର ଅଛି। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଗାଁରେ ସପ୍ତାହ [ସପ୍ତାହ ଵ୍ୟାପି ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ଅଭଙ୍ଗ ଓ ରଚନା ପାଠ] ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ନ୍ୟାନେଶ୍ୱରୀ [ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଉପରେ ସନ୍ଥ ନ୍ୟାନେଶ୍ୱରଙ୍କ ମରାଠୀ ଭାଷ୍ୟ] ପାଠ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲାଉଡ୍‌ସ୍ପିକର ଲଗାଇ କୀର୍ତ୍ତନ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି।”

ତଥାପି, ସେ ଆମକୁ ମନେ ପକାଇ ଦିଅନ୍ତି ଯେ, “ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଁର ମହାର, ମାଙ୍ଗ କିମ୍ବା କାଇକାଡି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କୌଣସି ବି ବ୍ୟକ୍ତି ମନ୍ଦିରର ଗଭାରାରେ (ଗର୍ଭଗୃହରେ) ପ୍ରବେଶ କରିନାହାନ୍ତି।”

ଗଙ୍ଗାଧର ମନ୍ଦିରର ଭଜନ-କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା କେବେ ବି ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇନଥିଲେ। “ସେମାନେ ନିଜ ଭଜନରେ ବଡ଼ ବଡ଼ କଥା [ସମାନତା/ମାନବିକତା ବିଷୟରେ] କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମାପନ ଭୋଜିରେ ମରାଠା ଏବଂ ଧାନଗରମାନେ ପ୍ରଥମେ ଖାଆନ୍ତି। ଦଳିତମାନେ ଧାଡ଼ିର ସବୁଠାରୁ ଶେଷରେ ଥାଆନ୍ତି,” ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି।

“ନିକଟ ଅତୀତ [୨୦୨୪] ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆମ ପାଖରେ ଏପରି କୌଣସି ଶ୍ମଶାନ ନଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ମାଙ୍ଗ-ମହାର-କାଇକାଡିମାନେ ସେମାନଙ୍କ ମୃତଦେହ ସତ୍କାର କରିପାରିବେ।” ଜଣେ ନୂତନ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଶ୍ମଶାନ ଅବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖିପାରିବେ। “ଦୁରଡ଼ି ସେହି ପୁରୁଣା ନୀତି ଅନୁସରଣ କରେ ଯାହା କୁହେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତି ନିଜର ମୃତଦେହକୁ ଜାତି ପ୍ରଥାର ସୋପାନରେ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କାର କରିବେ। ତେଣୁ, ଜଣେ ଦଳିତ ଏବଂ ଜଣେ ସବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଏକା ଶ୍ମଶାନରେ କିପରି ସଂସ୍କାର କରାଯାଇପାରିବ?”

ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପିତା କାଶୀନାଥ ଜଣେ ‘ପୋତରାଜ’ ଥିଲେ। “କାଶୀନାଥ ମାଙ୍ଗ ଲାୟ ରଗିଲ [ମୋ ବାପା ତାଙ୍କ ରାଗ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ]।” ଜଣେ ପୋତରାଜ ମାରି-ଆଇଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି। ଆନ୍ତ୍ରିକ କିମ୍ବା ହଇଜା ଭଳି ମହାମାରୀକୁ ମାରି-ଆଇଙ୍କ ଅଭିଶାପ ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଉଥିଲା। “ମୋ ବାପା ଗାଁରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିଲେ ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ‘କାରଣ’ ନାମକ ଏକ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।”

‘କାରଣ ’ ମୁଖ୍ୟତଃ ମରାଠାୱାଡାର ପୋତରାଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଆଷାଢ଼ (ଜୁନ) ମାସରେ ସେମାନେ ଭିକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି, ଏକ ଅଣ୍ଡିରା ମଇଁଷି କିଣନ୍ତି ଏବଂ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପଶୁଟିକୁ ହତ୍ୟା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛନ୍ତି ଗ୍ରାମର ପାଟିଲ୍। ମାଂସକୁ ମାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ‘କାରଣ’ ମହାମାରୀକୁ ରୋକିଥାଏ। ପୋତରାଜଙ୍କ ବିନା ଏହା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ସେହି ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଏହା ସ୍ୱଳ୍ପକାଳୀନ ଥିଲା ଏବଂ କେବଳ କିଛି ଏବଂ ରୀତିନୀତି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିଲା। ଏଥିରେ ଅଳ୍ପକିଛି ଭିକ୍ଷା ମିଳିଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପେଟ ପୂରିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁନଥିଲା। “ମୋ ବାପାଙ୍କର ଚାରି ଭାଇଭଉଣୀ ଏବଂ ଆମେ ଆଠ ପିଲା ଥିଲୁ। ତେଣୁ, ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀମାନେ ପଡ଼ୋଶୀ ଗାଁରୁ ଚୋରି କରୁଥିଲେ। ଆଉ ସେମାନେ କ’ଣ ଚୋରି କରୁଥିଲେ? ଅମଳ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିବା ଜୱାର।”ଗାଁ ଲୋକମାନେ ମାଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ କହୁଥିଲେ, ‘ସେମାନେ ରାତିରେ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସାରା କ୍ଷେତର ଫସଲ ସଫା ହୋଇଯାଏ’, ୧୯୮୦ ମସିହା ଆଖପାଖର ସମୟକୁ ମନେପକାଇ ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ୧୦ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା।

“ମୋ ମା’, ସାଲୁବାଈ, କିଛି ସବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଘରେ କାମ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ପ୍ରାୟତଃ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଉଥିଲି,” ବୋଲି ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି।“ପ୍ରତିବର୍ଷ ଦୁଇ-ତିନି ଥର ସେ ଏବଂ କିଛି ମହିଳା ଏହି କାମ କରୁଥିଲେ। ଗୁହାଳ, ସାରା ଘର ଏବଂ ଅଗଣା ଓଳାଇ ସଫା କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ମାଟି ଚଟାଣକୁ ଗୋବରରେ ଲିପୁଥିଲେ।” ଘରର ମାଲିକାଣୀ ତା’ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଡାଲି କିମ୍ବା ବେସନର ଏକ ପାତ୍ର ରଖୁଥିଲେ। ସେ ୧୦-୧୫ଟି ଭାକ୍ରି ଫିଙ୍ଗୁଥିଲେ ଯାହାକୁ ମୋ ମା’ ନିଜ ଶାଢ଼ି କାନିରେ ଧରୁଥିଲେ। ଭାକ୍ରି ଦେବା ସମୟରେ ଘର ମାଲିକ ସର୍ବଦା ସତର୍କ ରହୁଥିଲେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ କେବେ ବି ସ୍ପର୍ଶ ନକରନ୍ତି।

ବଲୁତେଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧୀନରେ-ଏକ ଜାତିଭିତ୍ତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତିକୁ ତାର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶ୍ରମ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଇଥିଲା, ଏହା ଥିଲା ‘ମାଙ୍ଗକି’ - ଅର୍ଥାତ୍ ମାଙ୍ଗ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଠାରୁ ଆଶା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହା ସହିତ ସେମାନେ ଶସ୍ୟ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ବଦଳରେ ବାଉଁଶ ଝାଡ଼ୁ, ‘କାଙ୍ଗି’ ଏବଂ ‘ଦୁରଡି’ - ଶସ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାତ୍ର ଏବଂ ଟୋକେଇ- ତିଆରି କରୁଥିଲେ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପିତା ମଦ ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଯାହାଦ୍ଵାରା କିଛି ଟଙ୍କା ଆସିଲା। “ଦିନେ ପୋଲିସ ଆସି ଦେଶୀମଦ ବିକ୍ରି କରିବା ଅଭିଯୋଗରେ ତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କଲା। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଲମ୍ବା କେଶ କାଟିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ - ଯାହା ଜଣେ ପୋତରାଜ ରଖିବା ପରମ୍ପରା ଥିଲା। ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମଦ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ କୋତୱାଲ (ଗ୍ରାମରକ୍ଷୀ) ଭାବେ ଚାକିରି ପ୍ରଦାନ କଲେ।”

୭୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗ ଏବଂ ୮୦ ଦଶକ ବେଳକୁ ବଲୁତେଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହଟି ନୂତନ ସଂରଚନା ସ୍ଥାପିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। କୋତୱାଲ ଥିଲା ସେହିଭଳି ଏକ ଉଦାହରଣ। କହିବାକୁ ଗଲେ ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସେବକ। ବଲୁତେଦାରୀରେ, ମହାର ଏବଂ ମାଙ୍ଗମାନେ ସମଗ୍ର ଗାଁର ସେବା କରୁଥିଲେ। କୋତୱାଲଙ୍କୁ ସ୍ଵଳ୍ପ ଅର୍ଥ ଦିଆଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେ ସରକାର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂଯୋଗକାରୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ସେଵକ ବୋଲି କହିପାରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପିତା ଏହି ପଦବୀ ପାଇଲେ ଏବଂ ଏହା ସହିତ କିଛି ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ। ‘ପାଦେ ଆଗକୁ ଵଢ଼ି’ ସେ ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ସ୍କୁଲରେ ଭର୍ତ୍ତି କଲେ।

ସମସ୍ତ ପିଲା-ଗଙ୍ଗାଧର, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଇ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଭଉଣୀ ସ୍କୁଲ୍ ଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଝିଅମାନେ ତୃତୀୟ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଢ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ ପୁଅମାନେ ୧୦ମ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେମାନେ ‘ମାଙ୍ଗକି’ର ଜାତିଗତ ବୋଝକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ପଥ ବାଛିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ବାପାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ କୋତୱାଲ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଚାକିରି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାମ ନଥିଲା। ସେ ଦିନମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଖାଲି ସମୟରେ ଭୀମ ଗୀତ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ – ଯାହା ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୀବନୀ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଉଥିବା ଗୀତ ଥିଲା।

ଗଙ୍ଗାଧର ସବୁବେଳେ ଗାଇବାକୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏହା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମା’ ଏବଂ ଭଉଣୀମାନଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଛି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିନରେ ଉପବାସ କରିବା ସହିତ ଅନେକ ରୀତିନୀତି ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ବାସ୍ତବରେ, ଅଧିକାଂଶ ମହିଳା ଉପବାସ କରି ଖାଦ୍ୟ ବଞ୍ଚାଉଥିଲେ। “ମୋ ମା’ ଏବଂ ଭଉଣୀମାନେ ଜଣେ ଗୋସାଇଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଥିଲେ, ଯିଏ କି ଜିନ୍ତୁର [ପରଭଣୀଠାରୁ ୫୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଏକ ସହର] ର ଜଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ଜନ୍ମରୁ ମହାର ଥିଲେ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ।” “ସେମାନେ ରବିବାର ଦିନ ଧୂରପଦାମାୟଙ୍କ ପାଇଁ, ସୋମବାର ମହାଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ବୁଧବାର କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ।”

ଉପବାସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୀତ ଥିଲା ଏବଂ ସେହି ଗୋସାଇ ଅନେକ ଗୀତ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କର ଏବେ ବି ମନେ ଅଛି, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀ କୌଶଲ୍ୟା ଯାହା ଗାଉଥିଲେ:

ପିଲାଦିନେ ଗଙ୍ଗାଧର ହୁଏତ ଏହି ଗୀତର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିନଥିବେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ତାଙ୍କ ମା’ ଏବଂ ଭଉଣୀଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ଗୀତ ହୋଇ ରହିଛି।

ଏହି ଭକ୍ତିସଙ୍ଗୀତ ବ୍ୟତୀତ, ରାସ୍ତା ଆରପାଖରେ ଥିବା ବୌଦ୍ଧୱାଡାରୁ ନୂଆ ସ୍ୱର ଏବଂ ଶବ୍ଦ ଆସୁଥିଲା। ସେହି ରାସ୍ତାଟି ପୁରୁଣା ଚଳଣି ଓ ପ୍ରଥା ବିଶିଷ୍ଟ ମାଙ୍ଗୱାଡା ଏବଂ ନୂଆ ଜୀବନଶୈଳୀ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ବିଶିଷ୍ଟ ବୌଦ୍ଧୱାଡାକୁ ବିଭକ୍ତ କରୁଥିଲା। “ବୌଦ୍ଧୱାଡାରେ ୧୭-୧୮ ପରିବାର ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଜଣ ‘ ଲ୍ୟାଣ୍ଡ ସିଲିଂ ଆକ୍ଟ’ ଅଧୀନରେ କିଛି ଚାଷ ଜମି ପାଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ତିନି-ଚାରି ପରିବାରର ଅନ୍ତତଃ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସହରକୁ କାମ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଜଣେ ସେନାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ରେଳବାଇରେ ଥିଲେ। ଆଉ ଜଣେ ଜଳସେଚନ ବିଭାଗରେ କାମ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶିକ୍ଷିତ ତଥା ଚାକିରିଆ ‘ନବ-ବୌଦ୍ଧ’ ଲୋକମାନେ ମଝିରେ ମଝିରେ ଆମ ଗାଁକୁ ଆସୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଗାଁର ସେହି କଠୋର ଜାତିଗତ ସଂରଚନା ବାହାରେ ରହି ନୂତନ ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ଆସୁଥିଲା,” ବୋଲି ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି।

୮୦ ଦଶକରେ, ଯେତେବେଳେ ଦଳିତ କବିମାନେ ମରାଠୀ ସାହିତ୍ୟରେ ନିଜ ଲେଖା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଗାଁ ଗହଳିରେ ଅନେକ ନାମହୀନ ତଥା ଅଜ୍ଞାତ ଶାହିରମାନେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଗୀତ ଲେଖିଥିଲେ ଯାହା ଦଳିତମାନଙ୍କ ମାନସିକତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲା। ଆମ୍ବେଦକର ଅନେକ ନବ-ବୌଦ୍ଧଙ୍କୁ ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ବିବାହ, ନାମକରଣ ଉତ୍ସବ, ବିବାହିତ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସମାବେଶ ଏବଂ ପରିବାରରେ କାହାର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଭୀମ ଗୀତର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅବହାୱା ଦୁରଡି ଗାଁକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା।

ବୌଦ୍ଧୱାଡାର ଯୁବକମାନେ ଏକ ‘ଭଜନୀ ମଣ୍ଡଳୀ’ ଗଠନ କରିଥିଲେ-ଏକ ଭଜନ ଗାୟନ ଦଳ ଯିଏ କେବଳ ଭୀମ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। “ତେଣୁ, ମାରୁତିରାୟ ମନ୍ଦିରରେ ହରି-କୀର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧୱାଡାରେ ଭୀମ ଗୀତ। ଉଭୟ ଏକା ସମୟରେ ଚାଲୁଥିଲା,” ଗଙ୍ଗାଧର ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି।

‘ଆମ୍ବେଦକରବାଦୀ ଭଜନ’ଗୁଡ଼ିକର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଅର୍ଥ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ଭଉଣୀମାନେ ଗାଉଥିବା ଭଜନ ଠାରୁ ବହୁତ ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ପାରମ୍ପରିକ ଭଜନଗୁଡ଼ିକ ଭାଗ୍ୟବାଦୀ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବୌଦ୍ଧୱାଡାର ଏହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲା। ଗଙ୍ଗାଧର ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଭୀମ ଗୀତ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କିଶୋର ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ସେ ଏହି କଥା ବୁଝିଥିଲେ କି ନାହିଁ ସେ ନେଇ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହଁନ୍ତି, ଅଥବା ସେ ହୁଏତ ସେହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ଜୀବନର ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ।

ଯୁବକ ଗଙ୍ଗାଧର ଅନେକ ରାତି ବୌଦ୍ଧୱାଡାରେ ‘ଆମ୍ବେଦକରବାଦୀ ଭଜନ’ରେ ବିଭୋର ହୋଇ କଟାଉଥିଲେ। “ଗାଁର ମହିଳାମାନେ ଭୂତପ୍ରେତ ଭୟରେ ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କ ଉପରେ ବହୁତ ନଜର ରଖନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରାୟତଃ ନିଜ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋଇବାକୁ ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ପରେ ଘରୁ ନ ବାହାରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ମୋ ମା’ ମୋତେ କେବେ ବି ଅଟକାଇ ନଥିଲେ,” ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି।

“ଆଉ କୌଣସି ଭୂତ ମୋତେ ଧରିଲେ ନାହିଁ। ବରଂ ଆମ୍ବେଦକର ଆଣି ଆନ୍ନାଭାଉ ସାଠେ ମାତ୍ରା ମାଙ୍ଗୁତି ଭରଵାସାଲେ ମାଝ୍ୟା’ [ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ଆନ୍ନାଭାଉ ସାଠେ ମୋ ଉପରେ ସବାର ହେଲେ],” ସେ ହସି ହସି କହନ୍ତି।

“ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଆବାସାହେବ ଏବଂ ମାରୁତି ୱାଭାଲେ ଏବଂ ରୋହିଦାସ ସାଭାଲେ ଅନେକ ନୂତନ ଗୀତ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ,” ସେ କହନ୍ତି। “ଯଶୱନ୍ତ ଲୋଖଣ୍ଡେ, ଦତ୍ତ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଶିନ୍ଦେଙ୍କ ଭୀମ ଗୀତ ପରଭଣୀରେ ବହୁତ ଲୋକପ୍ରିୟ ଥିଲା। ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁତ ଭଲ ପାଉଥିଲି।”

ଗଙ୍ଗାଧର ସବୁବେଳେ ଛନ୍ଦକୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ। ସ୍କୁଲରେ କବିତା ଗାଇବା ସମୟରେ ସେ କେବେ ବି ଗୋଟିଏ ହେଲେ ତାଳ ଛାଡୁନଥିଲେ। ଶିକ୍ଷକମାନେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଗାଇବାକୁ କହୁଥିଲେ। ସ୍କୁଲର ସେହି କବିତାଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଏବେ ବି ମନେ ଅଛି। टपटप पडती अंगावरती प्राजक्ताची फुले, भिरभिर भिरभिरत्या तालावर गाणे आमुचे जुळे। [ପାରିଜାତ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ମୋ ଶରୀର ଉପରେ ଟପ୍‌ଟପ୍, ଟୁପ୍‌ଟୁପ୍‌ ହୋଇ ଝଡ଼ିପଡୁଛି, ଏବଂ ସେହି ଭିର୍‌ଭିର୍ ତାଳରେ ଆମେ ଗୀତ ଗାଉଛୁ।]"

ସ୍କୁଲର କବିତା ଏବଂ ଗାଁର ଭୀମ ଗୀତ - ଦୁଇଟି ଯାକ ଭିନ୍ନ ଜଗତରୁ ଆସିଥିଲା, ଯାହାର କଳ୍ପନା ଓ ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ଥିଲା। ସେ ଉଭୟ ଗାଇବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୀମ ଗୀତକୁ ଅଧିକ ଭଲ ପାଉଥିଲେ। ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନବ-ବୌଦ୍ଧ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସ୍ମୃତିରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଚୈତ୍ୟଭୂମି ପରିଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାଧର ଜନ୍ମରୁ ଜଣେ ମାଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ସେ ୮୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ ଚୈତ୍ୟଭୂମି ଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଯାହା ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା, ତାହା ହେଉଛି ଭୀମ ଗୀତର ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ଶକ୍ତି। ସେ ଜଣାଶୁଣା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାତ କବିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ଅନେକ ଗୀତ ବହି କିଣୁଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ସେହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ। ଏସବୁ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ମନ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।

ପରଭଣୀରେ ଅନେକ ନୂଆ ଆମ୍ବେଦକରବାଦୀ ଭଜନ ମଣ୍ଡଳୀ ବା ଦଳ ଗଠନ ହୋଇଥିଲା। ଦୁରଡ଼ିରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଦଳ ଥିଲା। କିଛି ଯୁବକ ଟଙ୍କା ସଂଗ୍ରହ କରି ଗୋଟିଏ ଢୋଲକି ଏବଂ ଏକ ହାରମୋନିୟମ୍ କିଣିଥିଲେ। ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼ୁଥିବା ଗଙ୍ଗାଧର ସେହି ଦଳର ମୁଖ୍ୟ ଗାୟକ ଥିଲେ। ସେ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଇଂରାଜୀରେ ଫେଲ୍ ହୋଇଗଲେ। ୧୯୮୭ ମସିହାରେ ଏହା ହିଁ ଥିଲା ତାଙ୍କ ସ୍କୁଲ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତିର ଦିନ। ୧୯୫୬ରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ୩୦ ବର୍ଷ ପରେ ଏହା ଘଟିଥିଲା।

ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗାଧର ସ୍କୁଲ୍ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେହି ୩୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅତିକମ୍‌ରେ ଦୁଇ ପିଢ଼ିର ଅନେକ ଦଳିତ ଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍କୁଲ୍ ପାଠପଢ଼ା ଶେଷ କରି ସରକାରୀ ଚାକିରିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଆମ୍ବେଦକର ଜୟନ୍ତୀ ଏକ ନୂତନ ଉତ୍ସବରେ ପରିଣତ ହେଲା, ଯାହାକୁ ସେହି ଦଳିତମାନେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ବାଲୁତେଦାରୀ ପ୍ରଥା ଏବଂ ଏହାର ଜାତିଭିତ୍ତିକ ବୃତ୍ତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।

“ଏପ୍ରିଲ ୧୪, ଡ. ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୟନ୍ତୀ ପାଳନର ଏକ ଭବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଥିଲା। ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାହିର ଆସି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ,” ବୋଲି ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି। “ଏବଂ ମୋ ଭଳି ନୂଆ କରି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଜୟନ୍ତୀ ପରେ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ଧରି ଆଖପାଖ ଗାଁ ଏବଂ ବସ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ଭୀମ ଗୀତ ଗାଇବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲୁ।”

“ଆମେ ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ମିଶି ଏକ ଗାୟନ ଦଳ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲୁ। ଆମେ ଚାଲି ଚାଲି କିମ୍ବା ସାଇକେଲରେ ଗାଁଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଉଥିଲୁ। ଏପ୍ରିଲ ୧୪ରୁ ୩୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ଆମେ ଏକ ନୂଆ ଗାଁ ଏବଂ ନୂଆ ଦଳିତ ବସ୍ତିରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲୁ।” କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ରାତି ୯ଟାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ହିଁ ଶେଷ ହେଉଥିଲା।

ଲୋକମାନେ ଅତି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଆମକୁ କେତେ ବା ଦେଇପାରିଥାନ୍ତେ? “ଆମ ଶାହିରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଫୁଲମାଳ ଏବଂ ନଡ଼ିଆ ହିଁ ବହୁତ ଥିଲା। ଯଦି କାହାକୁ ଆମ ଗୀତ ବା ଏହାର ଶବ୍ଦ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା, ସେମାନେ ଆମକୁ ଟଙ୍କାଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇ ଟଙ୍କା ଉପହାର ଦେଉଥିଲେ। ଆମେ ସମୁଦାୟ ୧୦୦-୧୫୦ ଟଙ୍କା ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲୁ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟି ଦେଉଥିଲୁ।”

ଦଳିତ ବସ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ, ଲୋକମାନେ ଜୟନ୍ତୀ ପାଇଁ ଟଙ୍କା ଦେଉଥିଲେ। ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଫଟୋ ସହିତ ଏକ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଗାଁ ପରିକ୍ରମା କରୁଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏକ ସାମୂହିକ ଭୋଜିରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଗାଁର ଦଳିତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅତିଥିମାନେ ସେହି ଭୋଜିରେ ଖାଉଥିଲେ। ଗାଁର ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଉତ୍ସବରେ ସାମିଲ ହେଉନଥିଲେ।

ଜାତିଗତ ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ଗାଁଗୁଡ଼ିକରେ ଭୀମ ଗୀତ ଗାଇବା ସହଜ କଥା ନଥିଲା। ୧୯୭୮ ମସିହା ଆଡ଼କୁ ପରିସ୍ଥିତି ବିଶେଷ ଭାବେ କଷ୍ଟକର ଥିଲା। ମରାଠାୱାଡା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଡ. ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ନାମରେ ନାମିତ କରିବା ପାଇଁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ବିଧାନସଭା ଏକ ସଂକଳ୍ପ ପାରିତ କରିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ସବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦଳିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ହିଂସାତ୍ମକ ସଂଘର୍ଷ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷରେ ଗୌତମ ୱାଘମାରେ ଏବଂ ପୋଚିରାମ କାମ୍ବଲେଙ୍କ ଭଳି ଅନେକ ଦଳିତ ଯୁବକ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ହିଂସା ଏବଂ ନିର୍ଯାତନାର ଏହି ସମୟରେ, ଶାହିର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଦଳିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦୃଢ଼ ସାହାରା ଥିଲା।

“ଆମେ ମାନୱାଥ ତାଲୁକାର [ପରଭଣୀ ଜିଲ୍ଲା] କେକର ଜାୱଲା ଗାଁରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲୁ। ମୁଁ ଶାହିର ଯଶୱନ୍ତ ଲୋଖଣ୍ଡେଙ୍କ ଗୀତ ଗାଉଥିଲି,” ଗଙ୍ଗାଧର କହନ୍ତି। “ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ନେତା ଆସି ଅଭିଯୋଗ କଲେ, ‘ଆମେ ଶୋଇପାରୁନାହୁଁ। ଗୀତ ଗାଇବା ବନ୍ଦ କର’।” ବସ୍ତିର ବୟସ୍କମାନେ ରାଜି ହୋଇଗଲେ କିନ୍ତୁ ଯୁବକମାନେ ଖୁସି ନଥିଲେ। ସେମାନେ ଫୁସଫୁସ ହୋଇ କହିଲେ, ‘ସେମାନେ ସାରା ରାତି ଭଜନ ଗାଆନ୍ତି। ସେଥିରେ ସେମାନଙ୍କ ନିଦ କେବେ ବି ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ନା କ’ଣ?’।” ଏହାକୁ ନେଇ କିଛି ସମୟ ଗଣ୍ଡଗୋଳ ହେଲା। ଶେଷରେ ସ୍ଥିର ହେଲା ଯେ ଲାଉଡ୍‌ସ୍ପିକର ବନ୍ଦ ରହିବ କିନ୍ତୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଜାରି ରହିବ। ଏବଂ ଏହା ସାରା ରାତି ଚାଲିଲା। “ଆମ ଗୀତ ଶୁଣି ଯୁବକମାନେ [ଅତ୍ୟାଚାର ଉପରେ] କ୍ରୋଧିତ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି କ୍ରୋଧ କେବେ ବି ବିନାଶକାରୀ ନଥିଲା। ଆମ ଗୀତ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ମନର କୋହ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେଉଥିଲା।”

ଶାହିର ଗଙ୍ଗାଧର ପୋଲ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଏକ ଜଣାଶୁଣା ନାମ ପାଲଟିଗଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆମ୍ବେଦକରୀ ଶାହିର ଯଶୱନ୍ତ ଲୋଖଣ୍ଡେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମଞ୍ଚକୁ ଡାକି ପରଭଣୀରେ ଜୟନ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଗାଇବାର ସୁଯୋଗ ଦେଲେ। ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଗାୟନ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଲା।

ଗାୟନ ଦଳଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିକାଂଶ ଗାୟକ ଏବଂ ଶାହିର ନବ-ବୌଦ୍ଧ ଥିଲେ। କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ବୌଦ୍ଧ ବସ୍ତିଗୁଡ଼ିକରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା, ଅନ୍ୟ ଦଳିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ନୁହେଁ। ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପାଇଁ ମହାର କିମ୍ବା ନବ-ବୌଦ୍ଧ ନ ହେବା କେବେ ବି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୋଇନଥିଲା। ତାଙ୍କ ଶାହିରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

ସମୟକ୍ରମେ, ଅନେକ ଶକ୍ତି ଦଳିତ ଏକତାକୁ ବିଭାଜିତ କରିବାକୁ ଏବଂ ମହାର ଓ ମାଙ୍ଗ (ଯାହାକୁ ମାତଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଭଳି ଅନ୍ୟ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ନବ-ବୌଦ୍ଧମାନେ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ବର୍ଗରେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଲାଭବାନ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦାବି କରି ପରଭଣୀର ବାବାସାହେବ ଗୋପାଲେ ମାତଙ୍ଗ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ସଂଗଠିତ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ତାଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନେକ ଜାତିଗତ ସଭାର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ଗୋପାଳେ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କୁ ଏହିସବୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଥିଲେ। ମାତଙ୍ଗ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନ୍ନାଭାଉ ସାଠେଙ୍କୁ ନିଜର ଜଣେ ଚିନ୍ତକ, ଲେଖକ ଏବଂ ଶାହିର ଭାବରେ ଗର୍ବର ସହ ତାଙ୍କ କିର୍ତ୍ତୀଗାନ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ନାମ ସେମାନଙ୍କ ପରିଚୟ ପାଲଟିଗଲା। ସେହିଭଳି, ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ଏପରି ଏକ ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ସୁଯୋଗ ଥିଲା। ସେ କ’ଣ ତାହାକୁ ବାଛିଲେ ନା କୌଣସି ଜାତିଗତ ବାଧାବିଘ୍ନ ନଥାଇ ଦଳିତ ଏକତା ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଇବା ଜାରି ରଖିଲେ?

ତାହା ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ଏକ କାହାଣୀ…