मुक्तीसंघर्षाचे गीत जगणारे शाहीर गंगाधर पोळ

"गावात आलं त् घर नाही, शिवारात गेलो त् शेत नाही, आरे कोण करणार आमचं वाकडं?" गंगाधर पोळ गाण्याआधी श्रोत्यांशी बोलतात. आंबेडकर किंवा अण्णाभाऊ साठेंच्या जयंतीनिमित्त एखाद्या गावातला हा कार्यक्रम. गाणं ऐकायला दलित वस्तीतील बाया पोरं वृद्ध तरूण बसलेले.

गंगाधर पोळ या श्रोत्यांदेखत थेट आभाळाला साद घालतात,

"आरे, पेटून उठूद्या की देश सारा, त्यात जळेल आमचंही एक झोपडं!"

यमक जुळतं आणि समोर बसलेले लोक कान देऊन गीत ऐकू लागतात. रात्रभर गाणी सुरू राहतात.

शाहिरी हा वीररसाचा महाराष्ट्रातील गेय काव्यप्रकार. ऐतिहासिक कथा-प्रसंगांवर बेतलेली शाहिरी महाराष्ट्रानं छाती फुगवून ऐकलीय. पण गंगाधर पोळसारख्या आंबेडकरी जलसा नि मोर्चात गाणारांची शाहिरी निराळी. हे शाहीर वर्तमानाची गाणी रचतात-गातात. मुजोरांना शरम आणतात. नि पिचलेल्यांची मान उंचावतात.

परभणी जिल्ह्यातील दुर्डी हे गंगाधरचं गाव. गावाचं वर्णन करताना गंगाधर म्हणतात, "आमच्या गावात अर्धी घरं मऱ्हाठ्यांची, अर्धी धनगरांची. नंतरचा नंबर बौद्धवाड्याचा. मग मांगांचा, कैकाड्यांची घरं दोनच." केवळ हजार लोकवस्तीचं हे गाव.

परभणी शहरापासून अवघ्या १० कि.मी. वर वसलेलं. पण गावात अजूनही एस.टी. बसची सोय नाही. प्राथमिक शाळा हीच केवळ गावातली एकमेव शासकीय वास्तू. आरोग्य उपकेंद्रही नजिकच्या दुसऱ्या गावात.

“दुर्डी गाव परभणी शहरापासून जवळ असूनही तसं दूरच. त्यामुळंही असेल, गाव पुढारलेलं नाही. गावात देऊळ एकच. मारूतीरायाच्या या देवळात दरवर्षी सप्ताह साजरा होतो. त्यावेळी ज्ञानेश्वरीचं पठण होतं. लाउड स्पीकर लावून कीर्तन चालतं." गंगाधर सांगतात.

"पण या देवळात जाऊन आजतागायत एकाही महार मांग कैकाड्यानं मारूतीरायाचं दर्शन घेतलेलं नाही."

गंगाधरचे वडील पोतराज. "लोकं म्हणायचे - 'दुर्डीचा काशिनाथ मांग लय रग्गील! माझ्या बापाची जरा दहशतच होती. कारण एकतर बाप पोतराज होता. आषाढात गावात जुलाब-पटकीची साथ यायची. लोकांना वाटायचं ही साथ मरीआयच्या कोपामुळं येतीय. माझा बाप मरीआयचा सेवक. पोतराज. तो गावभर भिक्षा मागून मरीआयचं कारन करायचा."

'कारन' हे मराठवाड्यात खास पोतराजांशी निगडीत कर्मकांड. रूढीपरंपरेप्रमाणं पोतराज आषाढात गावात भिक्षा मागून पैसे जमवतात. या वर्गणीतून रेडा आणतात. या रेड्याचा मरीआयला बळी दिला जातो. बळी गेलेल्या रेड्याचं मांस नंतर मांगांना दिलं जातं. या कर्मकांडानं आषाढ-श्रावणात हमखास येणाऱ्या जुलाब-पटकीपासून गावाचं रक्षण होतं, अशी मान्यता आहे. हे कर्मकांड पोतराजांशिवाय होवू शकत नाही. त्यामुळं दुर्डीत गंगाधरच्या पोतराज असलेल्या वडलांचा वट होता.

पण रूढींतून मिळणारा मान तात्पुरता. भिक्षा मिळे, पण तेवढ्यावर कसं भागणार? गंगाधर सांगतात, "माझ्या वडलाला चार भाऊ, आठ लेकरं. एवढ्या माणसांचं पोट कसं भरणार? मंग वडील भावांना संगट घिवून आसपासच्या गावात चोऱ्या करायचे. शेतातली जोंधळ्याची कणसं चोरायचे. त्यामुळं गावकरी मांगांना टरकून असत. ह्यांच्याशी वाकडं घितलं, तर ही मांगं उभं पिक येक्या रातीत चोरतील, अशी दहशत होती." गंगाधरचा जन्म १९७१चा. या आठवणी साधारण १९८० ते ८५ सालादरम्यानच्या.

"माझ्या आईचं नाव साळुबाई. ती वर्षांतून दोनतीनदा तरी गावकऱ्यांचे गोठे सारवायला जायची." गंगाधर गावातील जातीयता आठवतात. "मी आईच्या मागं मागं जायचो. मांगवाड्यातल्या तिघी-चौघी मिळून सवर्णांचा गोठा साफ करायच्या. घर, अंगण शेणानं सारवायच्या. मंग त्या घरची मालकीन पिठलं, किंवा वरणाचं भगुलं आईसमोर ठेवायची. दहा-पंधरा भाकरी आईच्या पदरात टाकायची. आईचं कष्ट मी पहायचो. पण त्याबदल्यात मिळणारी भाकर दूरूनच का देतात? ते कळायचं नाही."

गंगाधर पाहत होते, ती होती बलुतेदारीतली - 'मांगकी'. अर्थात मांग जातीची गावगाड्यातील जबाबदारी. भुमिहीन मांग वरील कामांशिवाय झाडू, कणग्या, दुरड्याही बनवत. त्याबदल्यातही गावातून अन्न मिळे. काळ बदलला तसतसं दलितांनी उदरनिर्वाहासाठी वेगवेगळे पर्याय शोधले.

"माझा बाप हातभट्टीची दारू गाळायला लागला. त्यामुळं चार पैशे मिळायला लागले." गंगाधर सांगतात, "पण एक दिवस गावठी दारू विकतो, म्हणून पोलिसांनी बापाला अटक केली. पोतराज असल्यानं बापाचे केस बायकांगत वाढलेले. ते पोलिसांनीच कापायला लावले. आणि बापानं दारूचा धंदा बंद करावा, म्हणून कोतवालकीचं काम दिलं."

बलुतेदारी कोलमडू लागली, नि कोतवाल हे नवं पद ग्रामीण प्रशासनात आलं. कोतवाल हा गावकामगाराच. फरक इतकाच, आधी बलुत्याच्या बदल्यात महार-मांग गावकऱ्यांसाठी राबत. आता ते किरकोळ मानधनावर कोतवाली करू लागले. गाव व शासकीय यंत्रणेत दुवा हे कोतवालाचं काम. तो एकप्रकारचा सांगकाम्याच. किंवा सरकारनं नेमलेला शिपाईगडी. गंगाधरच्या वडलांना हे काम मिळाल्यानं, नाही म्हंटलं तरी त्यांचा रूतबा वाढला. 'आपण एक पायरी वर चढलो!', या भावनेनं असेल, काशिनाथ पोळांनी आपल्या मुलांना शाळेत घातलं.

थोरला भाऊ व गंगाधरमध्ये जवळपास दहा वर्षांचं अंतर. मध्ये पाच बहिणी. ही सगळी पोरं शाळेत जाऊ लागली. बहिणी तिसऱ्या चौथ्या इयत्तेपर्यंत गेल्या. पण या दोन्ही भावांनी दहाव्या यत्तेपर्यंत मजल मारली. मांगकीचा जमाना गेला. या पोरांनाही वेगळं वळण लागलं. थोरले बंधू व स्वत: गंगाधर गरीबीमुळं जेमतेम दहावीपर्यंतच शिकू लागले. थोरल्या बंधूनं वडलांच्या जागी कोतवालकीचं काम सुरू केलं. गंगाधरला मात्र उदरनिर्वाहासाठी रस्ता सापडत नव्हता. तो किरकोळ मोलमजुरी करायला. नि बाकी वेळेत भीमगीतं गायचा.

गाण्याची गोडी गंगाधरला आपल्या आई व बहिणींमुळं लागली. गंगाधरची आई व बहिणींना देवदेवस्कीचं खुळ. त्या वेगवेगळ्या देवांचे उपवास धरत. गरीबांघरी महिला असे उपास धरून एकप्रकारे घराला हातभारच लावत असाव्यात. गंगाधर म्हणतात, "परभणी पासून ५० कि.मी. वर जिंतूर हे गाव. तिथला एक गोसावी होता. हा आपल्या शिष्यांबरोबर गावोगाव फिरायचा. हा गोसावी मुळचा महार जातीचा. इतर महारांसारखा तो बौद्ध झाला नव्हता. त्याच्याकडून माझ्या मायबहिणीनं भक्ती शिकून घेतली. आई व बहिणी रविवारी धुरपदामायचा उपास करत. सोमवारी महादेवाचा न् बुधवारी कृष्णाचा."

गोसाव्यानं उपवासाच्या दिवशी म्हणायची गाणीही शिकवलेली. गंगाधरला ती गाणी आठवतात, " माझी बहीण कौशल्या गोड आवाजात गायची –

या गीतात कर्मविपाकाचा सिद्धांत गुंफलेला दिसतो. देवाला दोष देऊ नये. माणसाचा जन्मच अज्ञानी. तो आत्मारूपी नवऱ्याशी संग करतो नि पुन्हा पुन्हा जन्म घेवून दु:खं सोसतो. असा या गाण्याचा मतितार्थ. तो त्याकाळी अजाण कौशल्या व गंगाधरच्याही लक्षात आला नसावा. गंगाधरला तेव्हा केवळ आपल्या मायबहिणींचं गाणं आवडत होतं.

दुसरंही एक गाणं गंगाधरच्या कानांवर याच काळात पडू लागलेलं. त्या गाण्याचे सूर बौद्धवाड्यातून ऐकू येत. मांगवाडा व बौद्धवाड्यात केवळ एका पाच फुटी रस्त्याची एलओपी. दोन वस्त्यांना भेदणारी सीमा. मात्र दोन्हीकडील सांस्कृतिक वातावरणात कमालीचा फरक. गंगाधर सांगतात, "बौद्धवाड्यात १७-१८ घरं. तीनचार बौद्ध कुटुंबांना सिलिंग ॲक्टमुळं गावात जमिनीही मिळालेल्या. शिवाय ३-४ कुटुंबातलं कुणीनाकुणी नोकरीनिमित्त शहरात गेलेलं. एकजण मिल्ट्रीत, एक रेल्वे खात्यात तर दुसरा इरिगेशन डिपार्टमेंटमध्ये नोकरी करणारा. हे नोकरीपेशा बौद्ध कधीमधी गावात येत. त्यांनी गावात वेगळे पायंडे पाडायला सुरूवात केलेली."

ऐंशीच्या दशकात एकिकडं मराठी साहित्यात दलित कवींनी आपली मुद्रा उमटवली. याच काळात गावोगाव आंबेडकरी लोकगीतं रचणारे अनाम शाहीर निरक्षर दलितांच्या मनांची मशागत करत होते. आंबेडकरी प्रेरणेनं गावातील नवबौद्ध वेगळी सांस्कृतिक ओळखही निर्माण करू लागलेले. लग्न, सवाष्णजेवण, बारसं अगदी मयतीनंतर तेराव्यालाही आंबेडकरी गीतांचे छोटे कार्यक्रम गावोगावच्या वस्त्यांवर होऊ लागले. हा बदल गंगाधरच्या गावापर्यंतही पोचलेला.

"बौद्धवाड्यातील तरूणांचं एक भीमगीतं गाणारं 'भजनी मंडळ' होतं. ही पोरं रात्री गाण्याची प्रॅक्टिस करत. गावातल्या मारूतीच्या देवळात हरीकिर्तन चालायचं, तेव्हाच गावाखालच्या बौद्धवाड्यात भीमगीतं रंगात यायची." गंगाधर सांगतात.

या आंबेडकरी भजनात जेमतेम यमक जुळत असे. पण त्यातला आशय गंगाधरची मायबहिण भक्तीगीतं गात त्याहून खूपच निराळा. महार गोसाव्यानं शिकवलेली गीतं दैववादी, तर बौद्धवाड्यातली भजनं कर्मवादी. हा फरक गंगाधरला जाणवला की त्यातला जीवनताल, हे अचूकपणे गंगाधरही सांगू शकत नाहीत. पण वयाच्या दहा-बाराव्या वर्षीच त्यांना ही भजनं आवडू लागली.

छोटा गंगाधर रात्र रात्र बौद्धवाड्यात जाऊन आंबेडकरी भजनांत रमू लागला. "खेड्यातल्या बायकांना लेकरांची काळजी वाटते. रातचं भुताखेतानं पोराला धरलं तर? या भितीनं त्या पोरांना दटावून निजायला सांगत. पण मला आईनं कधीच अडवलं नाही. मला भुताखेतानं धरलं नाही, पण आंबेडकर-अण्णाभाऊ साठे याच काळात माझ्या मानगुटीवर बसले." गंगाधर गमतीनं सांगतात.

"बौद्धवाड्यातले आबासाहेब व मारूती वाव्हळे तसंच रोहिदास सावळे ही पोरं नवनवीन भीमगीतं ऐकवायचे." गंगाधर सांगतात, "त्या काळात परभणीत यशवंत लोखंडे, दत्ता व विष्णू शिंदे यांची भीमगीतं खूप लोकप्रिय होती. मला ती गाणी आवडू लागली.

गंगाधरच्या मनावर ही गाणी आंबेडकरी संस्कार करत होती. शिवाय अंगात तालही भिनत होता. त्यामुळं तो शाळेतही तालासुरात कविता गाऊ लागला. गुरूजी आवर्जून गंगाधरला कविता गायला सांगायचे. त्या कविताही गंगाधरला आठवतात – "टपटप पडती अंगावरती प्राजक्ताची फुले, भिरभिर त्या तालावरती गाणे आमुचे जुळे. किंवा दुसरी कविता – माझ्या मामाची रंगीत गाडी, तिला खिल्लारी बैलांची जोडी...."

गंगाधर शाळेत गात होता त्या कविता व गावात ऐकत होता ती भीमगीतं, या दोन्हीतलं भावविश्व पराकोटीचं भिन्न. तो दोन्ही गाणी समरसून गाऊ लागला. पण भीमगीतं त्याला जास्त भावत होती. या काळातच तो चैत्यभुमिला जावू लागला. खरेतर धर्मांतरित महार समाज बौद्धदिक्षेची आठवण ताजी रहावी, यासाठी नागपूरच्या चैत्यभुमिला जातो. पण गंगाधर तर मांग जातीतला. त्यानं बौद्ध धम्म स्वीकारला नव्हता. पण त्याला भीमगीतांमधील परिवर्तनवादी आशय खुणावत होता. तो चैत्यभूमीवरील पुस्तकांच्या स्टॉलवरून भीमगीतांची छापील पुस्तकं घेऊ लागला. ती गीतं म्हणू लागला.

या काळात परभणी जिल्ह्यात गावोगाव आंबेडकरी भजन पार्टी स्थापन होत होत्या. गंगाधरच्या गावातही ते पेव आलं. पोरांनी वर्गणी करून ढोलकी व हार्मोनियम विकत घेतला. गंगाधर या पार्टीत गाणारा महत्त्वाचा भिडू झाला. दुसरीकडं शाळेत मॅट्रीकचं वर्ष आलं. पण गंगाधरचं सगळं लक्ष भीमगीतांतच गुंतलेलं. एसएससीच्या परीक्षेत तो इंग्रजीत नापास झाला. मग मात्र त्याने शाळा कायमची सोडून दिली. हे वर्ष होतं १९८७. १९५६ साली आंबेडकर गेले. त्याला ३० वर्षं उलटली होती.

या तीस वर्षात दलितांमधील किमान दोन पिढ्यांत शिक्षण रूजलेलं. खेड्यांपर्यंत दलित नोकरदारवर्गामार्फत नवे विचार पोचलेले. आता आंबेडकर जयंती हा नवा उत्सव खेडोपाडी साजरा होवू लागला. अर्थातच बलुतेदारीतून बाहेर पडलेल्या ग्रामीण दलितांचा हा नवा सण होता. या सणाला गाणंबजावणंही सुरू झालं.

गंगाधर सांगतात, "१४ एप्रिलला, परभणी जिल्ह्यात मोठी जयंती साजरी व्हायची. नावाजलेले शाहीर या जयंतीला गायचे. नंतर आमच्यासारखे नवे शाहीर पुढं १५ दिवस खेडोपाड्यात जाऊन भीमगीतं सादर करायचे."

"आम्हीही गायन पार्टी सुरू केली. चौघंपाचजण, कधी पायी तर कधी सायकलींवर वेगवेगळ्या खेड्यांत जायचो. १४ ते ३० एप्रिल दरदिवशी वेगळं गाव, वेगळी दलित वस्ती. रात्री नऊला आम्ही गाणं सुरू करायचो. सकाळी दिवस उजडंस्तवर गायचो," गंगाधर सांगतात.

दलित वस्त्यांत गरिबी. शाहीर-गायकांना मानधन असं काय मिळणार? गंगाधर सांगतात, "लोक फुलांची माळ घालून सत्कार करायचे. नारळ द्यायचे. तो सन्मानच आम्हा शाहिरांना खूप होता. गाणं आवडलं, बोल आवडले, की ऐकणारांतील कुणी रूपया, दोन रूपये बक्षिस द्यायचं. शे-दीडशे रूपये त्यांतून जमायचे. ते आम्ही चार-पाच जणांत वाटून घ्यायचो. त्याकाळी आमच्याकडं सायकलीही नव्हत्या. भाड्यानं सायकल मिळायची. आम्हाला गाण्यांतून मिळायचे, त्यातले निम्मे पैसे सायकलींच्या भाड्यांतच जायचे."

दलित वस्तीतून जयंतीची वर्गणी जमवली जायची. या पैशांतून गावात आंबेडकरांच्या प्रतिमेची मिरवणूक निघे. मिरवणूकीनंतर वस्तीत सामूहिक गावजेवण. पण दलितांचे पै-पाहुणेच या पंगतीत जेवत. गावकरी येत नसत. जेवणांनंतर गायन पार्टीचा कार्यक्रम.

जातीपातींचा अभिमान मिरवणाऱ्या गावांमध्ये जाणं, तिथं लाउड स्पीकरवरून भीमगीतं सादर करणं. ही गोष्ट सोपी नव्हती. १९७८ मध्ये मराठवाडा विद्यापीठाचं नामांतर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विद्यापीठ करावं, असा ठराव विधीमंडळानं मंजूर केला. त्यानंतर मराठवाड्यात दलित-सवर्ण संघर्ष सुरू झाला. गौतम वाघमारे, पोचिराम कांबळे या दलित तरूणांचे या संघर्षात बळी गेले. अशा तणावाच्या काळात दलित वस्त्यांना भीमगीतं गाणाऱ्या शाहिरांनी व गायन पार्टींनी मोठं बळ दिलं. असा एक किस्सा गंगाधर सांगतात.

"मानवत तालुक्यात केकरजवळा नावाचं गाव. या गावात आम्ही जयंती निमित्त गायला गेलो. रात्र वाढली, तसं आमचं गाणंही रंगात आलेलं. मला आठवतं, मी शाहीर यशवंत लोखंडेंचं गाणं गात होतो – या गाण्यांत आंबेडकरांची पत्नी रमाईचं वर्णन आहे, ऐकणाऱ्यांचे डोळे ते गाणं ऐकता ऐकता पाणावलेले. हे भावनाप्रधान गीत. एक पत्नी आपल्या अभ्यासू पतीला कशी साथ देते त्याचं वर्णन. पण गावकऱ्यांपर्यंत अशा गाण्यांतील भाव पोचणं कठीण. गंगाधर सांगतात, "त्या गावातला एक पुढारी आला, म्हणाला, 'आम्हाला झोपा लागत न्हाईत. बंद करा ही गाणी' वस्तीतले वृद्ध नरमले. पण तरूण पोरं कुजबुजली, 'त्याहिचंय चालूच असतंय की भजन देवळात, तवा नाय होत झोपमोड?' तणावाची परिस्थिती निर्माण झाली. लाउड स्पीकरशिवाय गायनाचा कार्यक्रम सुरू ठेवण्यावर तडजोड झाली. त्यानंतर रात्रभर आम्ही गायलो. गाणं ऐकून दलित पोरं संतापानं पेटायची. पण त्यांचा राग आमच्या गाण्यांमुळं विध्वंसक झाला नाही. दलितांच्या कुचंबणांचा निचरा आमच्या गाण्यांसोबत होतांना मी त्या दिवशी अनुभवला."

अशा कार्यक्रमांतूनच गंगाधर पोळ हा शाहीर खेडोपाडी लोकप्रिय होत गेला. परभणीचे नामांकित शाहीर यशवंत लोखंडेंनीही गंगाधरला नावाजलं. लोखंडेंनी परभणीतील जयंतीच्या कार्यक्रमात गंगाधरला स्टेजवर बोलवून गायची संधी दिली. गंगाधरच्या गायनाला जनमान्यताही मिळू लागली.

अशा गायन पार्ट्यांमधले बहुतेक शाहीर नवबौद्ध होते. आणि कार्यक्रमसुद्धा बौद्धवस्त्यांमध्ये व्हायचे. इतर वस्त्यांमध्ये मोजकेच. गंगाधर महार नव्हता किंवा नवबौद्ध. पण हे त्याच्या शाहिरीत कधीच आड आलं नाही. उलट त्याच्या कलेनेच त्याला या जलसांमध्ये स्थान मिळवून दिलं.

दरम्यान मांग-महार या जातीत वितुष्ट आणण्याचे प्रयत्नही सुरू झालेले. मराठवाड्यात बाबासाहेब गोपले नावाचे एक (मातंग जातीचे) पुढारी होते. शेड्यूल्ड कास्ट वर्गवारीत नवबौद्धांनी आरक्षणाचा लाभ जादा मिळवला. त्यामुळं मातंग मागे राहिले. या मुद्द्याभोवती गोपलेंची संघटना मातंगांना संघटित करू लागली.

ही संघटना मातंगांचे मेळावे भरवू लागली. या मेळाव्यात भाषणांआधी शाहिरी सादर करण्यासाठी गोपलेंनी गंगाधरची निवड केली. गंगाधरनं मातंग मेळ्याव्यांत गाणी गायला सुरूवात केली. मातंग समाजानं अण्णाभाऊ साठेंना शाहीर-लेखक म्हणून आपल्या अस्मितेचं प्रतिक बनवलं होतं. गंगाधर सारख्या शाहिरासमोरही आपल्या समाजात नाव कमावण्याची ही नामी संधी होती. ती संधी गंगाधरनं घेतली का? जातीच्या चौकटीत तो अडकला की तमाम दलितांच्या एकजुटीसाठी गायला?

ती गोष्ट पुन्हा कधी तरी...