ಪರ್ಭಣಿ: ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಘನತೆಗಾಗಿ ಹಾಡುವ ಶಾಹಿರರು

ಸ್ಥಳ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಯಾವುದೇ ಹಳ್ಳಿ

ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ: ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಜಯಂತಿ ಅಥವಾ ಅಣ್ಣಾಭಾವು ಸಾಠೆ ಜಯಂತಿ

ಶಾಹಿರ್‌ ಒಬ್ಬರು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಮಹಿಳೆಯರು, ಪುರುಷರು, ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಯುವಕರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅವರು ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದರು.

“ಗವತ್ ಆಲಾ ತರ್ ಘರ್ ನಾಹಿ, ಶಿವಾರಾತ್ ಗೇಲೋ ತರ್ ಶೇತ್ ನಾಹಿ.

ಅರೇ ಕೊಣ್ ಕರ್ಣಾರ್ ಆಮಚಾ ವಾಕಡಾ?

[ಊರಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಯಿಲ್ಲ, ಹೊಲವಿಲ್ಲ

ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಏನು?”

ಈ ಧಿಕ್ಕಾರ ಭಾವದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಿಗೆ ಗಂಗಾಧರ ಪೋಲ್‌ ಹಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು:

"ಅರೆ ಪೇಟುನ್ ಉಠೂ ದ್ಯಾ ಕಿ ದೇಶ್ ಸಾರಾ, ತ್ಯಾತ್ ಜಳೇಲ್ ಆಮಚಾಹೀ ಏಕ್ ಜೋಪಡಾ!

[ಅರೇ! ಇಡೀ ದೇಶ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗಲಿ ನನಗೇನು. ಆ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಗುಡಿಸಲೂ ಸುಟ್ಟು ಹೋಗಲಿ ].”

ಪ್ರಾಸಬದ್ಧ ಮರಾಠಿ ಪದಗಳ ಮಾಂತ್ರಿಕತೆಗೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ತಲೆದೂಗುತ್ತಾರೆ. ಗಂಗಾಧರ್‌ ಇಡೀ ರಾತ್ರಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಾಹಿರಿ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಕಾರ. ಈ ಕಾವ್ಯದ ಮೂಲಕ ರಾಜರ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಯುದ್ಧಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಂಭ್ರಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಜನರ ಪಾಲಿಗೆ ಇದೊಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯ ಪರಂಪರೆ. ಆದರೆ ಗಂಗಾಧರ್ ಪೋಳೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಗಾಯಕರು ಅಂಬೇಡ್ಕರಿ ಜಲ್ಸಾಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ಶಾಹಿರಿ ಬೇರೆ ಬಗೆಯದು. ಇವರು ಇತಿಹಾಸದ ಕುರಿತು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಹಿರರು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿರುವ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಿಗಳನ್ನು ಜನರೆದುರು ಬೆತ್ತಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಮಾತುಗಳು ಶೋಷಿತ ವರ್ಗದವರು ತಲೆ ಎತ್ತಿ ಬದುಕಲು ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಗಂಗಾಧರ ಪೋಳೆ ಪರ್ಭಣಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದುರ್ಡಿ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. “ನಮ್ಮ ಊರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಮನೆಗಳು ಮರಾಠ ಜಾತಿಯವರದು. ಉಳಿದವು ಧಂಗರ್‌ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವರದ್ದು. ಇದರ ನಂತರ ಬೌದ್ಧವಾಡಾಗಳಿವೆ [ದಲಿತರ ಕೇರಿ, ಈ ಹಿಂದಿನ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರು, ಬಹುತೇಕ ಮಾಂಗ್‌ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವರು] ಮತ್ತು ಮಾಂಗ್‌ ಜಾತಿಯವರ ಮನೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾ ಗಂಗಾಧರ್ ತಮ್ಮ ಊರಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂರಚನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು.

ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಕೇವಲ 10 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಊರಿಗೆ ಇದುವರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಾರಿಗೆ ಬಸ್ಸುಗಳು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಈ ಊರಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಪಕ್ಕದ ಊರಿನಲ್ಲಿದೆ. ದುರ್ಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಏಕೈಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಟ್ಟಡವೆಂದರೆ ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ.

"ನಮ್ಮ ಊರು ಪರ್ಭಣಿ ನಗರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು ಮತ್ತು ಅವರ ಆಚರಣೆಗಳು ನಾಗರಿಕತೆಯಿಂದ ಬಹಳ ದೂರ ಉಳಿದಿವೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಗಂಗಾಧರ್.‌ "ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮಾರುತಿರಾಯನ [ಹನುಮಂತ] ಒಂದೇ ಒಂದು ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ 'ಸಪ್ತಾಹ' [ಸಂತರ ಅಭಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಬರಹಗಳ ಪಠಣದ ವಾರ] ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರಿ [ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರು ಬರೆದ ಮರಾಠಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ] ಓದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಲೌಡ್ ಸ್ಪೀಕರ್ ಬಳಸಿ ಕೀರ್ತನೆ ಗಾಯನವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ."

ಆದರೂ "ಇಂದಿನವರೆಗೂ, ಊರಿನ ಮಹಾರ್, ಮಾಂಗ್, ಕೈಕಾಡಿ ಸಮುದಾಯದ ಯಾರೊಬ್ಬರೂ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿಲ್ಲ" ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವರು ವರ್ತಮಾನದ ದುರಂತವನ್ನು ನಮ್ಮೆದುರು ಇಟ್ಟರು.

ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಭಜನೆ-ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿಲ್ಲ. "ಅವರು ತಮ್ಮ ಭಜನೆಗಳಲ್ಲಿ [ಸಮಾನತೆ/ಮಾನವೀಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ] ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಅನ್ನ ಸಂತರ್ಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಊಟ ಮರಾಠಾ ಮತ್ತು ಧಂಗರ್‌ ಜಾತಿಯವರಿಗೆ. ದಲಿತರು ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಗಂಗಾಧರ್.‌

"ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ [2024], ಮಾಂಗ್-ಮಹಾರ್-ಕೈಕಾಡಿ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ಮಶಾನವೂ ಇದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ." ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ಸ್ಮಶಾನ ಬಳಕೆಯಾಗದೆ ಹಾಗೇ ಬಿದ್ದಿದೆ. "ದುರ್ಡಿ ಇಂದಿಗೂ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈಗಲೂ ಊರಿನ ಜನರು ಅವರವರ ಜಾತಿಗೆ ತಕ್ಕನಾಗಿ ತೀರಿಕೊಂಡವರ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಸವರ್ಣೀಯರು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಅಂತಿಮ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?" ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರ ತಂದೆ ಪೋತರಾಜು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. "ಕಾಶಿನಾಥ್ ಮಾಂಗ್ ಲಾಯ್ ರಾಗ್ಗೀಲ್ [ನನ್ನ ತಂದೆ ತಮ್ಮ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾದವರು]." ಪೋತರಾಜು ಮಾರಿ-ಆಯಿ (ಮಾರಮ್ಮ) ಸೇವಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಸಾರ ಅಥವಾ ಕಾಲರಾದಂತಹ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಶಾಪ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. "ಅಪ್ಪ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಿ ಮಾರಮ್ಮನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಕಾರಣ್‌ ಎನ್ನುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು."

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಕಾರಣ್‌ ಆಚರಣೆ ಮರಾಠವಾಡದ ಪೋತರಾಜು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆಷಾಢ (ಜೂನ್)‌ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆ ಹಣದಿಂದ ಒಂದು ಕೋಣವನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮಾರಿಗೆ ಬಲಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಕೋಣವನ್ನು ಬಲಿ ಕೊಡುವವ ಊರಿನ ಪಾಟೀಲ. ನಂತರ ಅದರ ಮಾಂಸವನ್ನು ಮಾಂಗ್‌ ಜನರಿಗೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣ್‌ ಆಚರಣೆ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಜನರ ನಂಬಿಕೆ. ಪೋತರಾಜು ಇಲ್ಲದೆ ಈ ಆಚರಣೆ ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರ ತಂದೆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ಈ ಅಧಿಕಾರ ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತೇ ಹೊರತು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬುವಷ್ಟು ಆಹಾರ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. "ಅಪ್ಪನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರಿದ್ದರು. ಜೊತೆ ನಾವು ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದೆವು. ಹೀಗಾಗಿ ಅಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರರು ಸೇರಿ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಏನನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿದ್ದರು ಗೊತ್ತೇ? ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಜೋಳವನ್ನು! ಹಳ್ಳಿಯ ಜನರು ಮಾಂಗ್ ಸಮುದಾಯದವರನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆಚ್ಚಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು; 'ಅವರು ರಾತ್ರಿ ಬಂದರೆ ಸಾಕು, ಬೆಳೆದು ನಿಂತ ಬೆಳೆಯಲ್ಲ ಮಾಯವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ' ಎಂದು ಜನ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು,” ಎಂದು ಗಂಗಾಧರ್ ಸುಮಾರು 1980ರ ಸಮಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಸುಮಾರು 10 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು.

"ಅಮ್ಮ ಸಾಲುಬಾಯಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸವರ್ಣೀಯರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾನು ಆಗಾಗ ಅವರ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ" ಎಂದು ಗಂಗಾಧರ್‌ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. "ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ ಅವರು ಮತ್ತು ಊರಿನ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರು ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಗುಡಿಸಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ಇಡೀ ಮನೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಳವನ್ನು ಗುಡಿಸಿದ ನಂತರ, ಮಣ್ಣಿನ ನೆಲಕ್ಕೆ ಸಗಣಿ ಸಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಆ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನತಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಬೇಳೆ ಅಥವಾ ಬೇಸನ್ ತುಂಬಿದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಅವರ ಮುಂದೆ ತಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೆ 10-15 ಭಕ್ರಿಗಳನ್ನು (ರೊಟ್ಟಿಗಳನ್ನು) ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಅದನ್ನು ಅಮ್ಮ ತನ್ನ ಸೀರೆಯ ಸೆರಗಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಭಕ್ರಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವಾಗ ಮನೆಯ ಮಾಲೀಕರು ಅಮ್ಮನನ್ನು ಮುಟ್ಟದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು."

ಬಲೂತೇದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಾತಿಗೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಜಾತ್ಯಾಧಾರಿತ ಪದ್ಧತಿ - ಇದನ್ನು 'ಮಾಂಗ್‌ಕಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.ಮಾಂಗ್‌ ಸಮುದಾಯ ಇದನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕಿತ್ತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಬಿದಿರಿನ ಪೊರಕೆಗಳು, 'ಕಂಗಿ' ಮತ್ತು 'ದುರ್ಡಿ' (ಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಬುಟ್ಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಾತ್ರೆಗಳು) ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬದಲಿಗೆ ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮುಂದೆ ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರ ತಂದೆ ಸಾರಾಯಿ ತಯಾರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಒಂದಷ್ಟು ಹಣ ಸಿಗತೊಡಗಿತು. ಒಂದು ದಿನ ಪೊಲೀಸರು ಬಂದು ಕಳ್ಳಬಟ್ಟಿ ಸಾರಾಯಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆರೋಪದ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಪೋತರಾಜು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಅವರು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಕೂದಲನ್ನು ಪೊಲೀಸರು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಂದೆ ಸಾರಾಯಿ ಕಾಯಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಕೋತ್ವಾಲ್‌ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ನೀಡಿದರು."

70ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು 80ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಹಳೆಯ ಬಲೂತೇದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೊಸ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯತೊಡಗಿತು. ಕೊತ್ವಾಲ್‌ ಹುದ್ದೆ ಇದಕ್ಕೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಊರಿನ ಸೇವಕರಾಗಿದ್ದರು. ಬಲೂತೇದಾರಿ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರ್ ಮತ್ತು ಮಾಂಗ್ ಸಮುದಾಯದವರು ಇಡೀ ಊರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಕೊತ್ವಾಲ್‌ ಪದ್ಧತಿಯಡಿ ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತದ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕೊತ್ವಾಲರು ಊರಿನ ಜನರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಡುವಿನ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಸೇವಕ ಎನ್ನಬಹುದು. ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರ ತಂದೆಗೆ ಈ ಹುದ್ದೆ ಸಿಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೌರವವೂ ಸಿಗತೊಡಗಿತು. ಹೀಗೆ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮೇಲೆ ತಲುಪಿದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.

ಗಂಗಾಧರ್, ಅವರ ಅಣ್ಣ ಮತ್ತು ಐವರು ಸಹೋದರಿಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು 3 ಅಥವಾ 4ನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಓದಿದರು. ಆದರೆ ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು 10ನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಅವರೆಲ್ಲ ಮಾಂಗ್‌ಕಿ ಕೆಲಸದ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಹೊರೆಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊಸ ಹಾದಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಅಣ್ಣ ತಂದೆ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಕೊತ್ವಾಲ್‌ ಆಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾಯಂ ಉದ್ಯೋಗ ಇದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೂಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಬಿಡುವಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಅವರ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಭೀಮ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಒಲವಿತ್ತು. ಈ ಕಲೆ ತನಗೆ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಹಾಗೂ ಸಹೋದರಿಯರಿಂದ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆಯೆನ್ನುವುದು ಅವರ ನಂಬಿಕೆ. ಈ ಮಹಿಳೆಯರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೇವರುಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರ ಸಲುವಾಗಿ ವಾರದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿನಗಳಂದು ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಿಜದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಿಳೆಯರು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಆಹಾರವನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. "ಅಮ್ಮ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿಯರು ಜಿಂತೂರಿನ [ಪರ್ಭಣಿಯಿಂದ 50 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಪಟ್ಟಣ] ಗೋಸಾವಿ ದಾಸರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಹಾರ್ ಸಮುದಾಯದವರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಮನೆಯವರು ಭಾನುವಾರ ಧುರ್ಪದಾ ಮಾಯಿ, ಸೋಮವಾರ ಮಹಾದೇವ ಮತ್ತು ಬುಧವಾರ ಕೃಷ್ಣನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.”

ಒಂದೊಂದು ಉಪವಾಸದ ದಿನಕ್ಕೂ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗೋಸಾವಿ ದಾಸರು ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಿದ್ದರು. ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರ ಸಹೋದರಿ ಕೌಶಲ್ಯ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಸಾಲುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಅವರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿರಾಗಿವೆ:

ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರಿಗೆ ಈ ಹಾಡಿನ ಆಳ ಅರ್ಥವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಇದು ಅವರ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರಿಯರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಅವರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಈ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ರಸ್ತೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ 'ಬೌದ್ಧವಾಡ'ದಿಂದ ಹೊಸ ರಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಪದಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದವು; ಆ ರಸ್ತೆಯು ಹಳೆಯ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿದ್ದ 'ಮಾಂಗ್ವಾಡ' ಮತ್ತು ಹೊಸ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ 'ಬೌದ್ಧವಾಡ'ದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಂತಿತ್ತು. “ಬೌದ್ಧವಾಡದಲ್ಲಿದ್ದ 17-18 ಕುಟುಂಬಗಳ ಪೈಕಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಭೂ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಜಮೀನು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ನಗರಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಸೇನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಉಳಿದವರು ರೈಲ್ವೆ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಇಲಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಉತ್ತಮ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ನವ-ಬೌದ್ಧರು ಆಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ ಊರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಕಠಿಣ ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಚೆಗಿನ ಹೊಸ ಜೀವನಶೈಲಿ ಹಾಗೂ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು” ಎಂದು ಗಂಗಾಧರ್ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

80ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದಲಿತ ಕವಿಗಳು ಮರಾಠಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬರಹಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಹಳ್ಳಿಗಳ ಅನೇಕ ಅನಾಮಧೇಯ ಮತ್ತು ಅಪರಿಚಿತ ಶಾಹಿರರು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಕುರಿತು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಈ ಹಾಡುಗಳು ದಲಿತರ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದವು. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಅನೇಕ ನವ-ಬೌದ್ಧರಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಜನರು ಮದುವೆ, ನಾಮಕರಣ, ಮುತ್ತೈದೆಯರ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕೂಟಗಳು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗಲೂ ಭೀಮ್ ಗೀತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಯ ಗಾಳಿ ದುರ್ಡಿ ಗ್ರಾಮವನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.

ಬೌದ್ಧವಾಡದ ಯುವಕರು ಭಜನಾ ಮಂಡಳಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಈ ಗುಂಪು ಕೇವಲ ಭೀಮ್ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಾಡುತ್ತಿತ್ತು. "ಒಂದೆಡೆ ಮಾರುತಿರಾಯನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹರಿ-ಕೀರ್ತನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಬೌದ್ಧವಾಡದಲ್ಲಿ ಭೀಮ್ ಗೀತೆಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು" ಎಂದು ಗಂಗಾಧರ್ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಕ್ಕಂದಿರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಜನೆಗಳು ಹಾಗೂ ʼಅಂಬೇಡ್ಕರಿ ಭಜನೆಗಳʼ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಜಗಜಾಂತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿತ್ತು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಜನೆಗಳು ಹಣೆಬರಹ ಅಥವಾ ವಿಧಿಯಾಟದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರೆ, ಬೌದ್ಧವಾಡದಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಡುಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಗಂಗಾಧರ್ ತಮ್ಮ ಹದಿಹರೆಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಈ ಭೀಮ ಗೀತೆಗಳತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ಆ ಹಾಡುಗಳ ಅರ್ಥ ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಿತ್ತೋ ಇಲ್ಲವೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಬದುಕಿನ ಲಯ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯ ಅವರನ್ನು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧಗೊಳಿಸಿದ್ದಂತೂ ನಿಜ.

ಬಾಲಕ ಗಂಗಾಧರ್‌ ಬೌದ್ಧವಾಡದಲ್ಲಿ 'ಅಂಬೇಡ್ಕರಿ ಭಜನೆ'ಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಂದೇಳುತ್ತಾ ಅನೇಕ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದರು. “ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಂಗಸರು ದೆವ್ವಗಳ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನವರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಬೇಗ ಮಲಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲಾದ ಮೇಲೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದುವರಿದು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, “ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಅಣಿ ಅಣ್ಣಾಭಾವು ಸಾಠೆ ಮಾತ್ರ ಮಂಗುತೀವರ್‌ ಬಸಾಲೆ ಮಾಜ್ಹ್ಯಾ ನನಗೇನೂ ದೆವ್ವ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣಾಭಾವು ಸಾಠೆ ಮಾತ್ರ."

“ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಬಾಸಾಹೇಬ್, ಮಾರುತಿ ವಾವ್ಹಾಳೆ ಮತ್ತು ರೋಹಿದಾಸ್ ಸಾವಳೆ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಪರ್ಭಣಿಯಲ್ಲಿ ಯಶವಂತ್ ಲೋಖಂಡೆ, ದತ್ತಾ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಶಿಂದೆ ಅವರ ಭೀಮ ಗೀತೆಗಳು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು. ಅವು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಇಷ್ಟವಾಗಿದ್ದವು.”

ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರಿಗೆ ಲಯವೆಂದರೆ ಬಹಳ ಇಷ್ಟ. ಅವರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲೂ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುವಾಗ ತಾಳ ತಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಶಾಲೆಯ ಟೀಚರ್‌ ಕೂಡಾ ಇವರಿಂದಲೇ ಹಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಆ ಪದ್ಯಗಳು ಅವರಿಗೆ ಇಂದಿಗೂ ನೆನಪಿವೆ. "ಟಪಟಪ ಪಡತಿ ಅಂಗಾವರತಿ ಪ್ರಾಜಕ್ತಾಚಿ ಫುಲೆ, ಭಿರಭಿರ ಭಿರಭಿರ ತ್ಯಾ ತಾಲಾವರ ಗಾಣೆ ಆಮುಚೆ ಜುಳೆ. [ಪಾರಿಜಾತದ ಹೂಗಳು ನನ್ನ ಮೈಮೇಲೆ ಟಪಟಪ ಉದುರುತ್ತಿವೆ, ನಾವು ಆ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಭಿರಭಿರ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ]."

ಗಂಗಾಧರ್‌ ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಶಾಲೆಯ ಪದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಯ ಭೀಮ ಗೀತೆಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಎರಡು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಲೋಕಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಿಜಾತದ ಹೂಗಳ ಮೃದುತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು, ಹಳ್ಳಿಯ ಬೌದ್ಧವಾಡದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣಾಭಾವು ಸಾಠೆ ಅವರ ವಿಚಾರಧಾರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿದ್ದರು. ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಮಾಂಗ್ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ, ಭೀಮ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಬದುಕನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿ 80ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಚೈತ್ಯಭೂಮಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡತೊಡಗಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿವಿಧ ಕವಿಗಳ ಹಾಡಿನ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಆ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಆಲೋಚನಾ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡರು; ಹೀಗೆ ಈ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಗೀತೆಗಳು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಅಳಿಸಲಾಗದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ಭಣಿಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಅಂಬೇಡ್ಕರಿ ಭಜನಾ ಮಂಡಳಿಗಳು ಅಥವಾ ಕಲಾತಂಡಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ದುರ್ಡಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲೂ ಅಂತಹದ್ದೇ ಒಂದು ತಂಡವಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಯುವಕರು ಹಣ ಸೇರಿಸಿ ಒಂದು ಢೋಲಕ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಖರೀದಿಸಿದ್ದರು. ಆಗ 10ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಗಂಗಾಧರ್ ಆ ತಂಡದ ಪ್ರಮುಖ ಗಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಎಲ್‌ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಬರೆದರಾದರೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅಂದರೆ 1987ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಶಾಲಾ ಜೀವನ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. ಕಾಕತಾಳೀಯವೆಂಬಂತೆ ಅದು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ (1956) ಅವರು ನಿಧನರಾದ 30 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರದ ಸಮಯವಾಗಿತ್ತು.

ಗಂಗಾಧರ್ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ಬಿಡುವ ಸಮಯಕ್ಕೆ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ನಿಧನಾನಂತರದ ಆ 30 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ತಲೆಮಾರಿನ ದಲಿತರು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇರುತ್ತಿದ್ದ 'ಬಲೂತೇದಾರಿ' ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಜಯಂತಿಯು ಒಂದು ಹೊಸ ಹಬ್ಬವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಶೋಷಣೆಯ ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ಕಳಚಿದ ಸಂಭ್ರಮದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಅವರು ಈ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

"ಏಪ್ರಿಲ್‌ 14ರಂದು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ಅದ್ಧೂರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂದು ಅನೇಕ ಹೆಸರಾಂತ ಶಾಹಿರರು ಬಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು" ಎಂದು ಗಂಗಾಧರ್ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. "ಜಯಂತಿಯ ನಂತರ, ನನ್ನಂತಹ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದವರು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಭೀಮಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು."

"ನಾವು ನಾಲ್ಕೈದು ಜನ ಸೇರಿ ಒಂದು ಗಾಯನ ಪಾರ್ಟಿ [ಹಾಡುಗಾರರ ತಂಡ] ಆರಂಭಿಸಿದೆವು. ನಾವು ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಸೈಕಲ್ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಏಪ್ರಿಲ್ 14ರಿಂದ 30ರವರೆಗೆ ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಒಂದು ಹೊಸ ಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಹೊಸ ದಲಿತ ವಸ್ತಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೆವು." ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ರಾತ್ರಿ 9 ಗಂಟೆಗೆ ಶುರುವಾಗಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ನಂತರವಷ್ಟೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು.

ಆಗೆಲ್ಲ ತೀವ್ರ ಬಡತನವಿತ್ತು. ಜನರಿಗೆ ಊಟಕ್ಕೇ ತತ್ವಾರವಿರುವಾಗ ನಮಗೆ ಅವರು ಎಷ್ಟು ತಾನೇ ಹಣ ಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು? "ನಮ್ಮಂತಹ ಶಾಹಿರ್‌ಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಹೂವಿನ ಹಾರ ಮತ್ತು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಸಿಕ್ಕರೆ ಅದೇ ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು. ಯಾರಿಗಾದರೂ ನಮ್ಮ ಹಾಡು ಅಥವಾ ಅದರ ಸಾಲುಗಳು ಇಷ್ಟವಾದರೆ, ಅವರು ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ನಾವು ಒಟ್ಟು 100-150 ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ನಮ್ಮ ತಂಡದ ಐವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು." ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರ ಬಳಿಯೂ ಸ್ವಂತ ಸೈಕಲ್ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಬಂದ ಹಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸೈಕಲ್ ಬಾಡಿಗೆಗೇ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ದಲಿತ ವಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಜಯಂತಿಗಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ದೇಣಿಗೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂದು ಅಂಬೇಡ್ಕರರ ಭಾವಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಇಡೀ ಗ್ರಾಮದಾದ್ಯಂತ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಂಚರಿಸಿ, ನಂತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಸಮುದಾಯ ಭೋಜನದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಆ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವರು ಆ ಗ್ರಾಮದ ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಅವರ ಅತಿಥಿಗಳು ಮಾತ್ರ. ಗ್ರಾಮದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಮುದಾಯದವರು ಆ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತಿಯ ಅಸ್ಮಿತೆ ಮತ್ತು ಗೌರವದೊಂದಿಗೆ 'ಭೀಮ್ ಗೀತೆ'ಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು ಸುಲಭದ ಮಾತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲೂ 1978ರ ಆಸುಪಾಸಿನ ದಿನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದವು. ಮರಾಠವಾಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಡಾ. ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡುವ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ವಿಧಾನಸಭೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಿತ್ತು. ಇದು ಆ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಸವರ್ಣೀಯರು ಮತ್ತು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಘರ್ಷಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಭೀಕರ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಗೌತಮ್ ವಾಗ್ಮಾರೆ ಮತ್ತು ಪೋಚಿರಾಮ್ ಕಾಂಬ್ಳೆ ಅವರಂತಹ ಅನೇಕ ದಲಿತ ಯುವಕರು ಬಲಿಯಾದರು. ಈ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಮತ್ತು ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಶಾಹಿರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಬಲವಾದ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದ ಆಸರೆಯಾಗಿ ನಿಂತವು.

"ನಾವು ಪರ್ಭಣಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾನ್ವತ್ ತಾಲೂಕಿನ ಕೇಕರ್ ಜಾವ್ಲಾ ಎನ್ನುವ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ನಾನು ಶಾಹಿರ್ ಯಶವಂತ್ ಲೋಖಂಡೆ ಅವರ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ" ಎಂದು ಗಂಗಾಧರ್ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ." ಆಗ ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಯಕನೊಬ್ಬ ಬಂದು, 'ನಮಗೆ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡಲು ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಹಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ' ಎಂದು ದೂರಿದ. ಕೇರಿಯ ಹಿರಿಯರು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಯುವಕರಿಗೆ ಅದು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. 'ಅವರು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಭಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರಲ್ಲ, ಆಗ ಅವರ ನಿದ್ರೆಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?' ಎಂದು ಯುವಕರು ಪಿಸುಗುಟ್ಟತೊಡಗಿದರು." ಇದು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಗದ್ದಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ, ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳನ್ನು ಆಫ್ ಮಾಡಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರಂತೆ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ನಡೆಯಿತು. "ನಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಯುವಕರು (ತಮ್ಮ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳ ವಿರುದ್ಧ) ರೊಚ್ಚಿಗೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆ ಆಕ್ರೋಶ ಎಂದೂ ವಿನಾಶಕಾರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳು ಅವರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಒಂದು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದವು."

ಶಾಹೀರ್ ಗಂಗಾಧರ್ ಪೋಳೆ ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಜನಪ್ರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಖ್ಯಾತ ಅಂಬೇಡ್ಕರಿ ಶಾಹೀರ್ ಯಶವಂತ್ ಲೋಖಂಡೆ ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಪರ್ಭಣಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜಯಂತಿ ಉತ್ಸವದ ವೇದಿಕೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಹಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟರು. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರ ಗಾಯನ ಮತ್ತು ಗೀತೆಗಳು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು.

ಗಾಯನ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಾಯಕರು ಮತ್ತು ಶಾಹಿರರು ನವ-ಬೌದ್ಧ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೌದ್ಧ ವಸ್ತಿಗಳಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು, ಇತರ ದಲಿತ ವಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಿದ್ದು ಕಡಿಮೆ. ಆದರೆ ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರಿಗೆ ತಾನು ಮಹಾರ್ ಎನ್ನುವುದು ಅಥವಾ ನವ-ಬೌದ್ಧ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯೇ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿನ ಶಾಹಿರಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಗಾಯನ ಇಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೊಂದು ಗೌರವಯುತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಿಸಿತ್ತು.

ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ದಲಿತರ ಒಗ್ಗಟ್ಟನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಮಹಾರ್ ಹಾಗೂ ಮಾಂಗ್ (ಮಾತಂಗ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ) ಸಮುದಾಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಹಲವು ಶಕ್ತಿಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನವ-ಬೌದ್ಧರೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಪರ್ಭಣಿಯ ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ್ ಗೋಪಾಲೆಯವರು, ಮಾತಂಗ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಮುಂದಾದರು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದಲಿತ ಚಳವಳಿಯ ಆಂತರಿಕ ಸಮೀಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಂಚಲನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು.

ಗೋಪಾಲೆಯವರ ತಂಡವು ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಹಲವಾರು ಸಭೆ-ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರಿಂದ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕೊಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮಾತಂಗ ಸಮುದಾಯವು ಅಣ್ಣಾಭಾವು ಸಾಠೆ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಚಿಂತಕ, ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಶಾಹಿರ್ ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರ ಹೆಸರೇ ಆ ಸಮುದಾಯದ ಅಸ್ಮಿತೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದೇ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಧರ್ ಅವರಿಗೂ ಸಹ ಕೇವಲ ತನ್ನದೇ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರು ಆ ಹಾದಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರೇ? ಅಥವಾ ಜಾತಿಯ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿಲ್ಲದೆ ದಲಿತ ಏಕತೆಗಾಗಿ ಹಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೇ? ಎನ್ನುವುದು ಕುತೂಹಲದ ವಿಷಯ.

ಅದು ಇನ್ನೊಂದು ಕತೆ…

ಈ ಕತೆಯನ್ನು ಮೂಲತಃ ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು