পাৰভানিত এজন শ্বাহিৰে স্বতন্ত্ৰতা আৰু মৰ্য্যাদাৰ গীত গায়

স্থান: মহাৰাষ্ট্ৰৰ কোনো এখন গাঁও।

অনুষ্ঠান: আম্বেদকাৰ জয়ন্তী বা অন্নভাউ চাথে জয়ন্তী

শ্বাহিৰ এগৰাকী মঞ্চত উঠিছে আৰু দৰ্শকৰ শাৰীত বহি আছে দলিত সম্প্ৰদায়ৰ ডেকা-বুঢ়া, পুৰুষ-মহিলা, সৰু-ডাঙৰ সকলো।

“গাৱত আলা তাৰ ঘৰ নাহি, শিৱাৰাত গেলো তাৰ চেত নাহি।

আৰে কোন কাৰনাৰ আমাচা ৱাকাড়া?”

(গাঁৱত নাই মোৰ ঘৰ, নে আছে খেতিমাটি,

গতিকে মই হেৰুৱাবলগা আছেইবা কি?)

এই সাহসী প্ৰশ্নৰে গংগাধৰ পলে গাবলৈ লয়:

আৰে পেতুন উথু দিয়া কি দেশ চাৰা, ত্যাত জালেল আমচাহি এক জোপাড়া!

(গোটেই দেশখনেই জ্বলক। আমাৰো জুপুৰি সেই জুইতে জ্বলিব।)

মাৰাঠী ভাষাৰ এই গীতেৰে আৰম্ভ হয় অনুষ্ঠান আৰু গংগাধৰে গোটেই ৰাতিটোৰ বাবে পৰিৱেশন কৰিবলৈ সাজু হয়।

শ্বাহিৰী এক কাব্যিক ধাৰা য’ত নানা ঐতিহাসিক ঘটনা আৰু যুদ্ধজয়ৰ ঘটনাৰ সৈতে জৰিত ৰজা আৰু ৰজাৰ সৈন্য-সামন্তৰ বীৰগাঁথাৰ বন্দনা কৰা হয়। মহাৰাষ্ট্ৰখন এই লৈ গৌৰৱান্বিত। কিন্তু গংগাধৰ পল আৰু আন গায়কসকলে আম্বেদকাৰী জলসাত গোৱা এই গীত ভিন্ন। এই শ্বাহিৰসকলে পাৰ হৈ যোৱা দিনৰ গীত নাগায়, তেওঁলোকে বৰ্তমানৰ কথা কয়। বৰ্ণবাদীৰ চৰিত্ৰ সাহসেৰে উদঙাই দিয়া গীত গায়। তেওঁলোকৰ কথাই বৰ্ণবাদীসকলৰ বিৰুদ্ধে দলিতসকলক মুৰ দাঙি থিয় দিয়াৰ সাহস দিয়ে।

গংগাধৰ পলৰ জন্ম হৈছিল মাৰাঠৱাড়াৰ পাৰভানি জিলাৰ দুৰ্দিত। “আমাৰ গাঁৱত আধা ঘৰ মাৰাঠাসকলৰ। আন বেছিভাগেই ধনগৰ। তাৰ পিছত আহে বৌদ্ধৱাড়া, (দলিত, প্ৰাক্তন অস্পৃশ্য ঘাইকৈ মাহাৰসকলৰ বসতিস্থল) আৰু মাংগ সম্প্ৰদায়ৰ পৰিয়ালসমূহ। দুটা কৈকাড়ি পৰিয়াল আছে,” গংগাধৰে গাঁওখনত কোন কোন সম্প্ৰদায়ৰ মানুহ আছে সেয়া কয়।

জিলা সদৰৰ পৰা মাত্ৰ ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত যদিও এতিয়ালৈকে কোনো ৰাজ্যিক পৰিবহনৰ বাছৰ তালৈকে কোনো সুবিধা নাই। চুবুৰীয়া গাঁওখনত এটা স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ আছে। দুৰ্দিত চৰকাৰী পদক্ষেপৰ কিবা চিন আছে যদি সেয়া এখন প্ৰাথমিক বিদ্যালয়।

গংগাধৰে কয়, “পাৰভানিৰ কাষৰে এইখন চহৰ, কিন্তু মানুহবোৰ পুৰণি নিয়মতে চলি আছে,” গংগাধৰে কয়। “গাঁওখনত এটাই মন্দিৰ (হনুমান মন্দিৰ) আছে। প্ৰতি বছৰে গাঁৱত সপ্তাহ (এসপ্তাহৰ বাবে অভং আৰু সন্তসকলৰ লেখা পাঠ) অনুষ্ঠিত হয়। তাত তেওঁলোকে জ্ঞানেশ্বৰী (ভাগৱত গীতাৰ ওপৰত সন্ত জ্ঞানেশ্বৰৰ মাৰাঠী টিপ্পনি)ৰ পাঠ কৰে আৰু কীৰ্তনৰ আয়োজন কৰে,” গংগাধৰে কয়।

তথাপি তেওঁ আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে, “এতিয়ালৈ কোনো মাহাৰ, মাংগ, কৈকাড়ি কোনো মানুহে গাভাৰা (মণিকূট)ত প্ৰৱেশ কৰি পোৱা নাই।”

মাৰাঠৱাড়াত পোতৰাজসকলেই ঘাইকৈ কাৰান অনুষ্ঠান পাতে। আশাড় (আহাৰ মাহ, ইংৰাজীৰ জুন) মাহত তেওঁলোকে ভিক্ষা মাগি সেই দানৰ পইচাৰে মতা ম’হ কিনি দেৱতাৰ আগত বলি দিয়ে। বলি দিয়াজনেই গাঁৱৰ পাটিল। মাংসখিনি গাঁৱৰ মানুহৰ মাজত বিতৰণ কৰি দিয়া হয়। মানুহৰ মতে ‘কাৰান’য়ে মহামাৰী প্ৰতিৰোধ কৰে। পোতৰাজ অবিহনে এই বিধি হ’ব নোৱাৰে। গংগাধৰৰ পিতৃৰ হাতত সেই বিশেষ ক্ষমতা আছিল।

কিন্তু গংগাধৰৰ পিতৃয়ে সেই পৰম্পৰা বেছিদিনলৈ চলাই থাকিব নোৱাৰিলে। দান-ভিক্ষা কিছু আহিছিল যদিও পেট পোহাৰ জোখাৰে সেয়া পৰ্য্যাপ্ত নাছিল। “দেউতাৰ চাৰিটা ভাই-ভনী আছিল, লগতে আমি। মুঠ আঠটা ল’ৰা-ছোৱালী। তেওঁ ভায়েককেইটাৰ লগত গৈ চুবুৰীয়া গাঁৱৰ পৰা চুৰ কৰিছিল। চুৰ কি কৰিছিল? চপাবলৈ সাজু হোৱা জোৱাৰ। গাঁৱত মাংগসকলক লৈ মানুহ আতংকিত হৈছিল। তেওঁলোকে কৈছিল, ‘ৰাতিৰ ভাগত আহি গোটেই শস্য গায়ব কৰি পেলাইছিল,’” গংগাধৰে ১৯৮০ৰ দশকৰ সেই কথা কয়। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল ১০ বছৰ।

গংগাধৰে গীত গাই ভাল পাইছিল আৰু তেওঁ ভাবে যে গীতৰ প্ৰতি তেওঁৰ সেই আকৰ্ষণ আহিছিল মাক আৰু ভনীয়েকহঁতৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ। সকলোৱে বিভিন্ন দেৱতাক পূজা কৰিছিল আৰু বিভিন্ন দেৱতাৰ বাবে বিভিন্ন দিনত উপবাসে থকাকে ধৰি বহুতো ৰীতি-নীতি পালন কৰিছিল। আচলতে বেছিভাগ মহিলাই, উপবাসে থাকি ঘৰৰ খাদ্য ৰাহি কৰিছিল। “মোৰ মা আৰু ভনীয়েকহঁত জিন্তুৰৰ এজন গোসাইৰ অনুগামী আছিল, জিন্টুৰৰ (জিন্তুৰ পাৰভানিৰ পৰা ৫০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ এখন চহৰ)। তেওঁ শিষ্যসকলৰ সৈতে বিভিন্ন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰিছিল। জন্মসূত্ৰে তেওঁ মাহাৰ আছিল, বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰা নাছিল। দেওবাৰে ধ্ৰুপদা মায়াৰ বাবে, সোমবাৰে মহাদেৱৰ বাবে আৰু বুধবাৰে কৃষ্ণৰ বাবে উপবাসে খাটিছিল।”

উপবাসৰ প্ৰতিটো দিনৰ বাবে এটা বিশেষ গীত আছিল আৰু গোসাইয়ে বহুতকে সেয়া শিকাইছিল। গংগাধৰে এতিয়াও কৌশল্যা, তেওঁৰ ভনীয়ে গোৱা গীত মনত পেলায়:

শৈশৱত গংগাধৰে গীতটিৰ অৰ্থ হয়তো বিচাৰি পোৱা নাছিল, কিন্তু তেওঁৰ বাবে তেওঁৰ মাতৃ আৰু ভগ্নীৰ সেয়া আছিল প্ৰিয় গীত।

আশীৰ দশকত যেতিয়া দলিত কবিসকলে মাৰাঠী সাহিত্যত নিজৰ লেখাৰ বাবে এক বিশেষ স্থান সৃষ্টি কৰিছিল, তেতিয়া গাঁৱত বহুতো নামহীন আৰু অচিনাকি শ্বাহিৰে আম্বেদকাৰৰ বিষয়ে এনে গীত লিখিছিল যিয়ে দলিত মনোজগতখনত চিন্তাৰ খোৰাক যোগাইছিল আৰু এক গতি দিছিল। আম্বেদকাৰে বহু নৱ-বৌদ্ধৱ লোকক নিজৰ বাবে এক সুকীয়া সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। বিয়া, নামকৰণ অনুষ্ঠান, বিবাহিত মহিলাৰ সমাৱেশত আৰু পৰিয়ালত মৃত্যুৰ পিছতো মানুহে ভীম গীত পৰিবেশনৰ আয়োজন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। এই পৰিৱৰ্তনৰ হাৱা দুৰ্দিলৈকো আহি পালে।

বৌদ্ধৱাড়াৰ ডেকাচামে লগ লাগি ভজন মণ্ডলি এটা গঠন কৰিলে য’ত তেওঁলোকে ভীম গীত গাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। “তেনেকৈয়ে মাৰুতিৰায়া মন্দিৰত হৰি-কীৰ্তন আৰু বৌদ্ধৱাড়াত ভীম গীত - দুয়োটা একে সময়তে চলি থাকিল,” গংগাধৰে মনত পেলায়।

তেওঁলোকে গোৱা আম্বেদকাৰী ভজনৰ শব্দ আৰু অৰ্থবোৰ গংগাধৰৰ ভনীয়েকহঁতে গোৱা গীতৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বেলেগ আছিল। পৰম্পৰাগত গীতবোৰত নিয়তিৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰা ধৰণৰ কথা আছিল। কিন্তু বৌদ্ধৱাড়াৰ গীতবোৰত মানুহক আগবাঢ়ি আহি পদক্ষেপ গ্ৰহণৰ কথা কোৱা হৈছিল। গংগাধৰৰ তেতিয়া কৈশোৰৱস্থা যেতিয়া তেওঁ ভীম গীত শুনিবলৈ লৈছিল। তেওঁ এয়া বুজি পাইছিল নে নাই, সেয়া তেওঁৰ মনত নাই। তেওঁ মাত্ৰ সিবোৰৰ প্ৰাণোচ্ছল সুৰ শুনি আকৰ্ষিত হৈছিল।

ডেকা গংগাধৰে বহুৰাতি বৌদ্ধৱাড়াত কটাইছিল আৰু আম্বেদকাৰী ভজন গাইছিল। “গাঁৱৰ মহিলাসকলে নিজৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ ওপৰত নজৰ ৰাখিছিল কিয়নো তেওঁলোকৰ ভূতৰ ভয় আছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰায়ভাগেই আন্ধাৰ লগাৰ পিছত বাহিৰলৈ ওলাব দিয়া নাছিল। মায়ে কিন্তু মোক কেতিয়াও বাধা দিয়া নাছিল,” গংগাধৰে কয়। “মোৰ গাত কিন্তু কোনো ভূতে নধৰিলে। আম্বেদকাৰ আনি আন্নাভাউ চাথে মাত্ৰা মাংগুতিৱাৰ বাচালে মাঝয়া (আম্বেদকাৰ আৰু আন্নাভাউৱে মোক লম্ভিছিল),” তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়।

“সেই দিনবোৰত আবাচাহেব আৰু মাৰুতি ৱাভালে আৰু ৰোহিদাস চাৱালেয়ে বহু নতুন নতুন গীত গাইছিল,” তেওঁ কয়। “যশোৱন্ত লখাণ্ডে, দত্তা আৰু বিষ্ণু চিণ্ডেৰ ভীম গীত পাৰভানিত বৰ জনপ্ৰিয় আছিল। মই বৰ ভাল পাইছিলো।”

গংগাধৰে ছন্দ সদায় ভাল পাইছিল। স্কুলত তেওঁ কেতিয়াও কবিতা আবৃত্তিত এটা শব্দও, এটা ছন্দও এৰা নাছিল। শিক্ষকে তেওঁক সদায়েই গীত গাবলৈ দিছিল। তেওঁ এতিয়াও স্কুলৰ সেই কবিতাটো মনত পেলায়। “টপটপ পড়তি অংগাৱৰতী প্ৰাজক্তাচী ফুলে, ভিৰভিৰ ভিৰভিৰ ত্যা তালাৱৰ গাণে আমুচে জুত্থে (পাৰিজাতৰ ফুল সৰে টোপাটোপে, টোপাটোপে মোৰ দেহত, আৰু ভীৰভীৰ ভীৰভীৰ আমি তাৰ ছন্দত গীত গাও)।”

স্কুলত পঢ়া কবিতা আৰু গাঁৱৰ ভীম গীতত ভিন জগতৰ শব্দ আছিল - কাল্পনিক আৰু আৱেগিক। তেওঁ গীত গাবলৈ ভাল পাইছিল, ভীম গীত বেছি ভাল পাইছিল। বৌদ্ধধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰণৰ কথা মনত ৰাখিবলৈ মহাৰাষ্ট্ৰৰ নৱবৌদ্ধ সম্প্ৰদায়টোৱে নিয়মীয়াকৈ ছাইটলৈ গৈছিল। জন্মসূত্ৰে মাংগ সম্প্ৰদায়ৰ গংগাধৰ কেতিয়াও বৌদ্ধধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত নহ’ল। তেওঁ ৮০ৰ দশকৰ শেষভাগৰ ফালে চৈতন্যভূমিলৈ যাবলৈ লয়। তেওঁক আটাইতকৈ বেছি আকৰ্ষণ কৰিছিল ভীম গীতৰ শকতিয়ে। তেওঁ জ্ঞাত-অজ্ঞাত বহু কবিৰ গীতৰ সংকলন কিনি আনিছিল আৰু পিছলৈ সেই গীতবোৰ গাইছিল। ইয়ে গংগাধৰৰ মনত আৰু চিন্তাধাৰাত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

পাৰভানিত ভালেমান আম্বেদকাৰী ভজনৰ দল বা পাৰ্টি গঠিত হৈছিল। দুৰ্দিতো এজন আছিল। তৰুণ শিল্পী এজনে পইচা সংগ্ৰহ কৰিছিল আৰু এটা ধোলকি আৰু হাৰমণিয়াম আনিছিল। দশম শ্ৰেণীত পঢ়ি থকা গংগাধৰ তেতিয়া এজন তাৰকা গায়ক আছিল। তেওঁ পৰীক্ষাত বহিছিল কিন্তু ইংৰাজীত ফেইল কৰিছিল। তেতিয়াই তেওঁৰ স্কুলীয়া শিক্ষাৰ সামৰণি পৰিছিল, ১৯৮৭ত।

গংগাধৰে স্কুলীয়া শিক্ষা আধৰুৱা কৰি ওলাই আহিছিল যদিও সেই ৩০ বছৰত দলিত প্ৰজন্মৰ এনে দুটা প্ৰজন্ম আছিল যিয়ে স্কুলীয়া শিক্ষা শেষ কৰিছিল আৰু চৰকাৰী চাকৰিতো সোমাইছিল। আম্বেদকাৰ জয়ন্তী দলিতসকলে উদযাপন কৰা এক নতুন উৎসৱ হৈ পৰিছিল য’ত বালুতেদাৰি ব্যৱস্থা আৰু জাতিভিত্তিক জীৱিকাৰ ব্যৱস্থাক নস্যাৎ কৰা হৈছিল।

“১৪ এপ্ৰিল ড. আম্বেদকাৰৰ জয়ন্তী উদযাপন কৰা এক বৃহৎ অনুষ্ঠান আছিল। বহু শ্বাহিৰে আহি সেই দিনটোত গীত গাইছিল,” গংগাধৰে কয়। “মোৰ দৰে ন-শিল্পীয়ে জয়ন্তীৰ পিছত দুটা সপ্তাহ ভ্ৰমি ফুৰি আশে-পাশে থকা গাঁওবোৰত ভীম গীত পৰিৱেশন কৰিছিলো।”

মানুহে অসীম দাৰিদ্ৰ্যত জীৱন কটাইছিল। কেনেকৈ তেওঁলোকে আমাক মাননি দিব? আমাৰ শ্বাহিৰসকলৰ বাবে এডাল মালা আৰু নাৰিকলেই যথেষ্ট আছিল। কোনোবাই আমাৰ গীত ভাল পালে আমাৰ এটকা বা দুটকা দিছিল। আমি ১০০-১৫০ টকা গোটাই আমাৰ মাজতে ভগাই লৈছিলো।” তেওঁলোকৰ কাৰোৱেই নিজাকৈ চাইকেল নাছিল আৰু সেয়ে আধাখিনি পইচা ভাৰাতে গৈছিল।

দলিত বস্তিত মানুহে জয়ন্তীৰ কাৰণে পইচা দিছিল। আম্বেদাকৰৰ ফটো লৈ গাঁৱত ৰেলী হৈছিল আৰু মুকলি ভোজৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। কিন্তু গাঁৱৰ কেৱল দলিত আৰু তেওঁলোকৰ ঘৰৰ আলহীয়ে ভোজত খাইছিল। গাঁৱৰ আন কোনো লোকে সেই উৎসৱত ভাগ লোৱা নাছিল।

গাঁৱত ভীম গীত গাই নিজৰ জাতিক লৈ গৌৰৱ কৰাটো সহজ কথা নাছিল। বিশেষকৈ ১৯৭৮ত পৰিস্থিতি কঠিন আছিল। মহাৰাষ্ট্ৰ ৰাজ্যিক বিধানসভাই এক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল যে মাৰাঠৱাড়া বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ নাম ড. বাবাচাহেব আম্বেদকাৰ ৰখা হ’ব, যিটো সিদ্ধান্তৰ ফলত সবৰ্ণ আৰু দলিতসকলৰ মাজত অঞ্চলটোত হিংসাত্মক ঘটনাৰ সূত্ৰপাত ঘটিছিল। বহু দলিত লোক যেনে গৌতম ৱাঘমাৰে আৰু পচিৰাম কাম্বলেয়ে এই সংঘৰ্ষত প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। এই হিংসা আৰু দমনৰ সময়ছোৱাত শ্বাহিৰ আৰু তেওঁলোকৰ পৰিৱেশনে দলিতসকলক মনোবল যোগাইছিল।

“আমি কেকৰ জাৱলা নমে মনৱাথ তালুকৰ (পাৰভানি জিলাৰ) গীত পৰিৱেশন কৰি আছিলো। মই শ্বাহিৰ যশোৱন্ত লখাণ্ডেৰ গীত গাই আছিলো,” গংগাধৰে কয়। “এজন স্থানীয় নেতাই আহি অভিযোগ কৰিলে, ‘আমি শুব পৰা নাই। গীত বন্ধ কৰা।’ বস্তিৰ জ্যেষ্ঠসকলে সৈমান হ’ল, কিন্তু যুৱচাম সেই কথাত মান্তি নহ’ল। সিহঁতে ক’লে, ‘সিহঁতে গোটেই নিশা ভজন গায়। তাত কেতিয়াও সিহঁতৰ টোপনি ক্ষতি নহয় নেকি?’” এনেকৈ কিছু বাক-বিতণ্ডা হ’ল। শেষত সিদ্ধান্ত লোৱা হ’ল যে স্পীকাৰবোৰ বন্ধ কৰা হ’ব, কিন্তু অনুষ্ঠান চলি থাকিব। গোটেই ৰাতি অনুষ্ঠান চলিল। “আমাৰ গীত শুনি ডেকা ল’ৰাবোৰ (অত্যাচাৰৰ কথাত) উত্তেজিত হৈ পৰিছিল, কিন্তু কেতিয়াও সেই চিন্তা ধ্বংসাত্মক নাছিল। আমাৰ গীতে তেওঁলোকক নিজৰ ক্ষোভ উজৰাৰ ঠাই দিছিল।”

শ্বাহিৰ গংগাধৰ পল সোনকালেই এটা জনপ্ৰিয় নাম হৈ পৰিল। জনপ্ৰিয় আম্বেদকাৰী শ্বাহিৰ। যশোৱন্ত লখাণ্ডেয়ে তেওঁক প্ৰশংসা কৰি মাতি নি মঞ্চত বহুৱালে আৰু পাৰভানিৰ এক অনুষ্ঠানত গাবলৈ সুযোগ দিলে। তেওঁৰ গীত আৰু কণ্ঠই জনমানসত ঠাই পালে।

গায়ন পাৰ্টিত বেছিভাগ গায়ক আৰু শ্বাহিৰ আচিল নৱ-বৌদ্ধ। কাৰ্য্যসূচী ঘাইকৈ বৌদ্ধ বস্তিবোৰত উদযাপিত হৈছিল, আন দলিত বস্তিত নহয়। গংগাধৰৰ বাবে মাহাৰ বা নৱ-বৌদ্ধ নোহোৱাটোৱে কোনো বাধাৰ সৃষ্টি কৰা নাছিল। তেওঁৰ শ্বাহিৰীৰ গুণতে কাৰ্য্যসূচীবোৰত তেওঁ স্থান পাইছিল।

তেওঁৰ গোটটোৱে বিভিন্ন জাতিগত সমূহ সংগঠিত কৰিছিল। গোপালে গংগাধৰক এনে অনুষ্ঠানবোৰত গীত পৰিৱেশন কৰাইছিল। মাতংগ সম্প্ৰদায়ে আন্নাবাউ চাথেক তেওঁলোকৰ চিন্তাবিদ, লিখক আৰু শ্বাহিৰ হিচাপে উদযাপন কৰে। তেওঁৰ নামেই তেওঁলোকৰ পৰিচয়। একেদৰে গংগাধৰেও নিজৰ বাবে এনে এক স্থান সৃষ্টিৰ সুযোগ পাইছিল। তেওঁ তেনে এক স্থান বাচি লৈছিল নে দলিতৰ মাজত বাধাৰ জাতিহীন এক ঐক্যবোধ জগাই তোলাৰ চেষ্টা কৰিছিল?

সেয়া অন্য এক কাহিনী…

এই প্ৰতিবেদন মূলতঃ মাৰাঠী ভাষাত প্ৰতিবেদিত