नवी दिल्ली : जगण्यासाठी संघर्ष

“तरुणपणी मी खूप सुंदर होते. पण आता मला माझ्याकडे पहायलाही वेळ नसतो,” नूर (नाव बदलले आहे) उसासा टाकत बोलत होती, ती ज्या घराच्या पायऱ्यांवर बसलीये ते तिनं भाड्यानं घेतलंय, अन् आता ती मोकळ्या वेळेत आराम करताना आमच्याशी बोलत होती.

नूर वयाच्या बावीसाव्या वर्षापासून काम करतेय. कधी तिनं बांधकाम साइटवर काम केलं तर कधी कारखान्यात. सध्याचं घरकाम धरण्यापूर्वी ती दिल्लीतल्या एका खाजगी हॉस्पिटलमध्ये सफाईचं काम करायची. “मी दिल्लीत येण्याच्या आधीपासून कामच करतेय,” तिनं पारीला सांगितलं.

रोहिणी सेक्टर १५ मधल्या हॉस्पिटलमध्ये नूर नर्सिंग आणि साफसफाई या कामांमध्ये मदत करायची. पेशंटची स्वच्छता राखणं, खोल्या स्वच्छ करणं, अन् कधी गरज पडली तर खाद्यपदार्थ किंवा पाणी आणून देणं अशी सगळी कामं तिच्याकडे असायची. कधीकधी नर्सला पेशंटला बँडेज बांधायला मदत लागायची किंवा पेशंटला काही मदत हवी असेल तर नूरला तिथं हजर रहावं लागायचं. “मी दिवसाला बारा-तेरा तास काम करायचे. महिन्याला ११,००० रुपये पगार मला मिळायचा. पण तो दिल्लीसारख्या शहरात पुरणारा नव्हता,” ती बोलत होती. “मला घरभाडं, लाइटबिट अन् पाणीबिल भरावं लागतं. हाच खर्च ९,६०० पर्यंत जातो,” नूरने सांगितलं.

२००४ मध्ये नूर तिची मावशी आणि नवऱ्यासोबत दिल्लीमध्ये आली. तेव्हा ती २१ वर्षांची होती अन् तिचं पहिलं बाळ पोटात वाढत होतं. बिहारच्या सुलिंदाबादमधलं हे कुटुंब कामाच्या शोधात राजधानीत आलं, जेणेकरून त्यांचं पोट भरू शकेल. नूरला चांगलं आयुष्य जगायचं होतं.

१९९१ ते २००१ या काळात दिल्ली-एनसीटीमध्ये स्थलांतरित होणाऱ्यांमध्ये बिहार दुसऱ्या क्रमांकावर होतं. पिरिऑडिकल फोर्स सर्व्हे (२०२४) चा डेटा सांगतो की ह्यात अजूनही काही बदल झालेला नाही. बिहारमधून ११ लाखांहून अधिक लोक दिल्लीमध्ये स्थलांतरित झालेत, सर्वेनुसार कळतं की, ही लोकं रोजगाराच्या शोधात इथवर आली.

दिल्लीत आल्यानंतर, नूरचं कुटुंब कश्मिरी गेटजवळ एका झोपडीत राहू लागलं. नुकतंच लग्न झालेली अन् गर्भवती असलेली ही तरुण पोर बांधकाम साइटवर मजूरीचं काम करू लागली. नंतर तिनं स्वरूप नगरच्या एका कारखान्यात काम केलं.

“कमी वयात माझं लग्न झालं अन् मी त्यानं खूश नव्हते,” ती बोलत होती. मला वाटतं की, “आताच्या युगात मुलींना मुलांची गरज नाहीये. जर त्यांनाच बाहेर जाऊन काम करावं लागत असेल अन् त्यांनाच घर चालवावं लागत असेल तर त्यांनी पुरुषाशी लग्न फक्त मार खाण्यासाठीच करायचं का?” तिनं प्रतिप्रश्न केला.

साल २००६ मध्ये, दिल्ली सरकारने रस्ते रुंदीकरण आणि यमुना नदी सुंशोभीकरणासाठी नूरसारख्या अनेकांची घरं त्या जागेतून हटवली. नूरचं कुटुंब आधी ‘मजनू का टिला’ इथं रहायला गेलं आणि नंतर उत्तर-पश्चिम दिल्लीतील ‘भलस्वा’ इथं राहू लागलं. आता ती इथं तिच्या चार मुलांसोबत राहते. सतत मारहाण करणारा तिचा नवरा त्यांच्यासोबत राहत नाही.

नूर मुस्लिम समुदायातली आहे आणि यामुळं तिला बऱ्याच लोकांनी घरकाम दिलं नाही असं ती सांगते. “खूप लोक म्हणायचे की आम्हाला घरकाम करण्यासाठी मुस्लिम महिला नकोय,” ती सांगत होती. अखेर एका ओळखीच्या व्यक्तीकडून तिला हॉस्पिटलमधली नोकरी मिळाली.

घर चालवण्यासाठी हा पगार पुरेसा नव्हता, पण नूर सांगते की तिनं मुलांच्या संगोपनासाठी पडेल ते काम केलं. सुट्टीच्या दिवशी नूर तिच्या मुलांसोबत स्मार्टफोनवर एखादा चित्रपट पहाते कारण त्यांचा टिव्ही गेल्या काही महिन्यांपासून बंद आहे. त्या १२ बाय १२ च्या खोलीत ते सगळे अगदी मनोरंजनाचा आनंद घेतात. “हे माझ्या आयुष्यातले काही आनंदी क्षण आहेत,” नूर म्हणते.

“माझ्या तीन मुली हेच माझं जग आहे. माझं संपूर्ण आयुष्य त्यांच्याभोवती फिरतं,” अंजू सांगते (बदललेले नाव), ती नूरच्याच वस्तीत राहते. “मी मुलींसाठी दुपारचं जेवण बनवते आणि त्यांना शाळेत पाठवते.” मुली शाळेत गेल्या की अंजूला थोडाफार स्वतःसाठी वेळ मिळतो. “ह्या बिल्डिंगमध्ये माझी एक मैत्रीण आहे, कधीकधी आम्ही आमच्या नवऱ्यांविषयी गप्पा मारतो आणि त्यांच्यावर हसतो,” ती सांगत होती. अंजू पंधरा वर्षांची असताना प्रेमात पडली आणि तिनं त्याच्याशी लग्न केलं. “ते अल्लड वयातलं प्रेम होतं,” ती सांगते. जेव्हा अंजूच्या आईवडिलांना याविषयी समजलं तेव्हा ती लग्नाच्या निर्णयावर ठाम होती. “माझं दुसऱ्या कुणाशी लग्न लावलं तर मी मरेन असं मी त्यांना सांगितलं.”

लग्नानंतर, अंजू आणि तिचा नवरा काही दिवस आनंदात राहिले, तिने सांगत होती आणि नंतर हळूहळू दिवस बदलत गेले. “नंतर मात्र तो हिंसक झाला. तो दारु पितो हे मला माहित होतं. तो मला मारहाण करायचा आणि कधीकधी त्यासाठी माफी मागायचा. मी सगळं दारुमुळे करतोय असं म्हणायचा.”

कोविड लॉकडाउनच्या काळात त्याचा त्रास अधिकच वाढला. तो ट्रक ड्रायव्हर होता अन् त्याकाळात त्याचं काम सुटलं. दारुचं व्यसन अजून वाढलं. आम्ही भाड्याच्या घरात राहतो अन् त्याचं महिन्याकाठी भाडं २००० रुपये आहे. आम्ही दोन महिन्याचं भाडंही दिलं नाहीये. मी स्वतः काम करायचा विचार करते पण मी माझ्या मुलींना सोडू शकत नाही. त्यांचे वडील त्यांना मारहाण करतील ही भीती कायम माझ्या मनात असते कारण त्याने माझ्या मोठ्या मुलीला याआधी मारहाण केलीये.” तिचा नवरा आता ऑटोरिक्षा चालवतो अन् तिचं रोज ३५० रुपये भाडं त्यांना द्यावं लागतं.

राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या डेटा नुसार भारतात २०२३-२४ या वर्षात ६,००० घरगुती हिंसाचाराच्या घटना नोंदवल्या गेल्या आहेत, तसेच उत्तर प्रदेशात (१५,७६२) आणि दिल्लीमध्ये (२,३८७) घटना नोंदवल्या गेल्या असून ही आतापर्यंची उच्च संख्या आहे. राष्ट्रीय कुटुंब आयोग सर्वेक्षणाच्या ५ (२०१९-२१) अहवालानुसार १८ ते ४९ वयोगटातील ३१.२ टक्के विवाहित महिला घरगुती हिंसाचाराला बळी पडतात.

अंजूचे वडील आजारी असून तिच्या घराजवळच राहतात. अंजूच्या आईचं निधन झाल्यानंतर आजारी वडिलांची जबाबदारी तिच्यावर पडली. “मला लहान बहीण आहे जिच्या कमाईवर घरखर्च भागतो, त्यामुळे मला वडिलांची काळजी घेऊन तिला मदत करायची आहे,” ती सांगते.

“मी नवऱ्याला सोडू शकत नाही,” अंजू पुढे बोलत होती. “मीच त्याला साथीदार म्हणून निवडलं होतं.” तिची बहीण तिला माहेरी परत येण्याचा आग्रह करते. “तू त्या माणसासोबत का राहतेय?” असं माझी बहीण विचारते, पण मला माझ्या वडिलांवर आणि तिच्यावर ओझं बनून रहायचं नाहीये. “हे माझं विधिलिखित आहे, आणि मी त्यापासून पळ काढू शकत नाही.”

अनुवाद : अश्विनी पाटील