નવી દિલ્હીમાં, જીવાશે તો જેમતેમ

ભાડાના ઘરના પગથિયા પર બેસીને થોડીક નવરાશની ક્ષણોનો આનંદ માણી રહેલ નૂર (નામ બદલ્યું છે) નિસાસો નાખતા કહે છે, “હું યુવાન હતી ત્યારે સુંદર હતી. પણ હવે મારી પાસે મારી જાતની કાળજી રાખવાનો સમય નથી."

22 વર્ષના હતા ત્યારથી કામ કરી રહેલા નૂરને દિલ્હીની એક ખાનગી હોસ્પિટલમાં સફાઈ કામદાર તરીકેની તેમની હાલની નોકરી મળી તે પહેલા તેઓએ બાંધકામ સ્થળોએ કાળી મજૂરી કરી છે, ફેક્ટરીમાં કામ કર્યું છે, અને પછીથી ઘરેલુ કામકાજ કરતા શ્રમિક તરીકે કામ કર્યું છે. તેઓ પારીને કહે છે, “દિલ્હી આવી ત્યારથી હું કામ જ કરી રહી છું."

નૂર, રોહિણી સેક્ટર 15 ની હોસ્પિટલમાં નર્સિંગ અને સફાઈના કામોમાં મદદ કરે છે. તેઓ દર્દીઓના રૂમ સાફ કરે છે અને જરૂર પડ્યે ખાવાનું અને પાણી લઈ આવે છે. જો પરિચારિકાઓને પાટા બાંધવામાં અને દર્દીઓની દેખરેખમાં મદદની જરૂર હોય તો નૂર મદદ કરે છે. તેઓ કહે છે, "હું દિવસના લગભગ 12-13 કલાક કામ કરું છું. હું મહિને 11000 રુપિયા કમાઉ છું. દિલ્હી જેવા શહેરમાં ટકી રહેવા માટે આટલી કમાણી પૂરતી નથી. મારે ભાડું ચૂકવવું પડે છે, પાણી અને વીજળી માટે પણ ચૂકવણી કરવી પડે છે." નૂર કહે છે કે આ બધા ખર્ચાઓ મળીને મહિને લગભગ 9600 રુપિયાનો ખર્ચો થાય છે.

2004 માં નૂર પોતાના મૌસી (માસી) અને પતિ સાથે દિલ્હી આવ્યા હતા. માત્ર 21 વર્ષની ઉંમરે તેઓ તેમના પહેલા બાળકથી ગર્ભવતી હતા. આ પરિવાર કામ અને સારી કમાણીની શોધમાં બિહારના સુલિંદાબાદથી દેશની રાજધાનીના શહેરમાં આવ્યો હતો. નૂર વધુ સારું જીવન ઇચ્છતી હતી.

1991 અને 2001 ની વચ્ચે, દિલ્હી-એનસીટીમાં સ્થળાંતર કરનારાઓની દ્રષ્ટિએ બિહાર બીજા ક્રમે છે. પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (2024) ના આંકડા દર્શાવે છે કે આમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. સર્વેક્ષણમાં જણાવાયું છે કે 11 લાખથી વધુ લોકોએ બિહારથી દિલ્હી સ્થળાંતર કર્યું હતું, સ્થળાંતર માટેનું મુખ્ય કારણ રોજગાર હતું.

દિલ્હી પહોંચ્યા પછી નૂરનો પરિવાર કાશ્મીરી ગેટ ખાતેની ઝુગ્ગીઓ (કામચલાઉ રહેણાક) માં સ્થાયી થયો હતો. આ યુવાન, ગર્ભવતી કન્યા (નૂર) ની સૌથી પહેલી નોકરી બાંધકામના સ્થળે શ્રમિક તરીકેની હતી; પછીથી તેમણે સ્વરૂપ નગર ખાતે એક ફેક્ટરીમાં કામ કર્યું હતું.

તેમણે કહ્યું, "હું ખૂબ નાની હતી ત્યારે મારા લગ્ન થઈ ગયા હતા, અને હું ક્યારેય ખુશ નહોતી. મુઝે લગતા હૈ અભી કે જમાને મેં લડકિયોં કો લડકો કી જરૂરત નહીં હૈં. જબ બાહર જાકર ઉન્હેં હી કામ કરના હૈ ઔર ઘર ચલાના હૈ, તો વો આદમિયોં સે ક્યા સિર્ફ માર ખાને કે લિયે શાદી કરે [મને લાગે છે કે આજના જમાનામાં મહિલાઓને પુરુષોની જરૂર નથી. જો અમારે જ બહાર જઈને તેમનું કામ કરવાનું હોય અને પરિવારનું ધ્યાન પણ રાખવાનું હોય, તો શું અમે ફક્ત માર ખાવા માટે લગ્ન કરીએ?]" તેઓ પૂછે છે.

2006 માં દિલ્હી સરકારની રસ્તાના વિસ્તરણ અને યમુના નદીના સૌંદર્યીકરણની યોજનાઓએ તેમના જેવા પરિવારોને ઘર છોડવા મજબૂર કર્યા હતા. નૂરનો પરિવાર પહેલા મજનુ કા ટીલા ખાતે અને પછીથી ઉત્તર-પશ્ચિમ દિલ્હીના ભલસ્વા જહાંગીર પુર ખાતે રહેવા ગયો હતો, હવે તેઓ તેમના ચાર બાળકો સાથે ત્યાં જ એક રૂમમાં રહે છે. તેમને મારઝૂડ કરતો તેમનો પતિ હવે તેમની સાથે રહેતો નથી.

નૂર મુસ્લિમ સમુદાયમાંથી છે, અને તેઓ કહે છે કે ઘરેલુ કામ કરતા શ્રમિક તરીકેની નોકરી મેળવવાનું તેમને માટે મુશ્કેલ હતું. તેઓ કહે છે, "ઘણા લોકોએ કહ્યું હતું કે તેઓ મુસ્લિમ મહિલાને નોકરી પર રાખવા માગતા નથી." આખરે એક પરિચિત મારફતે તેમને આ હોસ્પિટલમાં નોકરી મળી ગઈ હતી.

કમાણી પૂરતી નથી, પણ નૂર કહે છે કે તેઓ તેમના બાળકોને જે જોઈએ તે પૂરું પાડવા માટે તેમનાથી બનતા પ્રયાસ કરે છે. તેમને કામ પર ન જવાનું હોય તે દિવસે નૂર ક્યારેક તેમના બાળકો સાથે સ્માર્ટફોન પર (તેમનું ટીવી થોડા મહિના પહેલા કામ કરતું બંધ થઈ ગયું હતું) ફિલ્મ જુએ છે અને તેમના હસવાનો અવાજ તેમના 12 x 12 ફૂટના ઘરને ભરી દે છે. નૂર કહે છે, "આ મારા જીવનની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ક્ષણો છે."

નૂરના જ વિસ્તારમાં રહેતા અંજુ (નામ બદલ્યું છે) કહે છે, "મારી ત્રણ દીકરીઓ જ મારી દુનિયા છે. મારી આખી જિંદગી તેમની આસપાસ ઘૂમે છે." તેઓ કહે છે, "હું મારા દિવસની શરૂઆત તેમના માટે બપોરનું ભોજન બનાવીને કરું છું અને પછી તેમને શાળાએ મોકલું છું." તેમની દીકરીઓ બહાર હોય ત્યારે અંજુ પાસે થોડો નવરાશનો સમય હોય છે. તેઓ કહે છે, "આ મકાનમાં મારી એક બહેનપણી રહે છે, ક્યારેક અમે અમારા પતિઓ વિશે ગપસપ કરીએ છીએ અને તેમના પર હસીએ છીએ!" અંજુ માત્ર 15 વર્ષના હતા ત્યારે તેમના પતિને મળ્યા હતા અને તેમના પ્રેમમાં પડી ગયા હતા. તેઓ તેને "વો અલ્હડ ઉમર કા પ્યાર [નિર્દોષ પ્રેમની ઉંમર]" કહે છે. તેમના માતાપિતાને ખબર પડી ગઈ ત્યારે અંજુ તેમના પ્રેમી સાથે લગ્ન કરવા માટે મક્કમ હતા. "મેં કહ્યું હતું કે જો હું બીજા કોઈ સાથે લગ્ન કરીશ તો હું મરી જઈશ."

તેઓ કહે છે કે તેમના લગ્ન પછી અંજુ અને તેમના પતિએ સાથે કેટલાક સુખી દિવસો વિતાવ્યા હતા. અને પછી પરિસ્થિતિ બદલાવા લાગી હતી. "તે મારઝૂડ કરવા માંડ્યો હતો. મને ખબર હતી કે તે દારૂડિયો છે. તે મને મારતો અને પછી ક્યારેક એ માટે દારૂને દોષ દઈને માફી માગતો."

કોવિડ-19 લોકડાઉન દરમિયાન તેમના પતિએ ટ્રક ડ્રાઈવર તરીકેની પોતાની નોકરી ગુમાવી દીધી અને ડ્રગ્સ લેવાનું પણ શરૂ કર્યું ત્યારે મારઝૂડ વધી ગઈ હતી. અંજુ કહે છે, "અમે ભાડા પર રહીએ છીએ અને 2000 રુપિયા ચૂકવવાનું લગભગ અશક્ય બની ગયું છે. અમે બે મહિનાથી ભાડું ચૂકવ્યું નથી. મેં કામ માટે બહાર જવાનું વિચાર્યું, પણ હું મારી દીકરીઓને એકલી છોડી ન શકું. મને ડર છે કે તેમના પિતા તેમને મારશે. તેમણે મારી સૌથી નાની દીકરીને તો એક વાર માર્યું છે." તેમના પતિ હવે ઓટો-રિક્ષા ચલાવે છે, જેને માટે તેમણે રોજનું 350 રુપિયા ભાડું ચૂકવવું પડે છે.

નેશનલ કમિશન ફોર વિમેન (રાષ્ટ્રીય મહિલા આયોગ) ના આંકડા દર્શાવે છે કે 2023-24 માં ભારતમાં ઘરેલુ હિંસાના 6000 થી વધુ કેસ નોંધાયા હતા, જેમાં એકંદરે સૌથી વધુ ફરિયાદો ઉત્તર પ્રદેશ (15762) અને દિલ્હી (2387) માં નોંધાઈ હતી. નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે 5 (રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ 5) (2019-2021) જણાવે છે કે 18-49 વર્ષની વયની 31.2 ટકા પરિણીત મહિલાઓ તેમના પતિઓ તરફથી ઘરેલુ હિંસાનો ભોગ બને છે.

અંજુના બીમાર પિતા નજીકમાં રહે છે અને તેમના પોતાના ઘરની સંભાળ રાખવા ઉપરાંત તેમની માતાનું અવસાન થયું ત્યારથી અંજુને તેમના પિતાની સંભાળ પણ રાખવી પડે છે. તેઓ કહે છે, "ઘર મારી નાની બહેન ચલાવે છે, તેથી પિતાની સંભાળ રાખીને મારે તેને મદદ કરવી છે."

અંજુ આગળ કહે છે, “હું મારા પતિને છોડી ન શકું. મેં જ તેને પસંદ કર્યો છે.” તેમની બહેન ક્યારેક તેમને ઘેર પાછા આવતા રહેવાનું કહે છે. તે મને પૂછે છે, “‘તું હજી પણ આ રાક્ષસ સાથે કેમ રહે છે?’ પણ "હું મારા પિતા પર બોજ બનવા માગતી નથી. મેરી યેહી કિસ્મત હૈ, ઇસે ઝુઠલા તો નહીં સકતી [આ જ મારા નસીબમાં લખાયેલું છે, હું તેને ટાળી ન શકું].”

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક