ముంబైలో అభివృద్ధి పేరుతో విధ్వంసం

గరీబ్ నగర్‌లోని గాలి దుమ్ముతోనూ, శోకంతోనూ దట్టంగా మారిపోయింది.

2026, మే 19-23 వరకూ కొనసాగిన ఆక్రమణల తొలగింపు చర్యలలో ముంబైలోని తూర్పు బాంద్రాలో సుమారు 500 గుడిసెలు నేలమట్టమయ్యాయి. ఆ గుడిసెలన్నీ దినసరి కూలీలకు, ఇళ్ళల్లో పనులు చేసే శ్రామికులకూ చెందినవి.

అక్కడంతా ఎక్కడచూసినా శిథిలాలతో నిండిపోయివుంది.

ఒక టార్పాలిన్ పట్టా కింద అలియా షేఖ్, రుక్సార్ ఖాన్ అఫ్సర్, ఆస్మా షేఖ్, హినా ఖాన్ కూర్చొని ఉన్నారు. ముస్లిముల జనాభా ఎక్కువగా ఉండే ఆ ప్రాంతంలో దశాబ్దాలుగా తమ నివాసాలుగా ఉండిన ఆ ప్రదేశానికి ఎదురుగా ఉన్న పేవ్‌మెంట్ మీద వాళ్ళిప్పుడు రాత్రివేళల్లో నిద్రపోతున్నారు.

మే 17 నాటి సాయంత్రం, బాంద్రా జంక్షన్ చుట్టూ ఉన్న నివాస ప్రాంతాలన్నింటినీ రెండు రోజుల్లోగా కూల్చివేస్తామని పేర్కొంటూ గరీబ్ నగర్ నివాసులకు ఒక నోటీసు అందింది.

ఇక్కడ నివాసముండే చాలామంది జరుపుకునే ఈద్ పండుగ మరి కొద్దిరోజుల్లోనే వస్తోంది.

"ఇన్సాన్ కీ ఇన్సానియత్ కహాఁ హై [మనుషుల మానవత్వం ఎక్కడుంది]?" 52 ఏళ్ళ గృహిణి అలియా, ఈ రిపోర్టర్‌ను అడుగుతున్నారు. ఆమె తన కోడలి కోసం, మనవ సంతానం కోసం కొన్న కొత్త బట్టలు, ఆమె ఇతర సామాన్ల మాదిరిగానే, వాడకుండా ఉండిపోయాయి.

ఈ కూల్చివేత చర్య, 2026 ఏప్రిల్ 29న బాంబే హైకోర్టు జారీ చేసిన ఆదేశాల ఫలితంగా చేపట్టినది. "విస్తరణ ప్రాజెక్టులో భాగంగా, బాంద్రా స్టేషన్ సమీపంలోని రైల్వే భూమిలో అనధికారికంగా గుర్తించిన నిర్మాణాలను కూల్చివేసే పనులను కొనసాగించడానికి" పశ్చిమ రైల్వేకు ఈ ఆదేశం అనుమతినిచ్చింది.

గరీబ్ నగర్ నివాసులు ఊహించని పరిస్థితిలో చిక్కుపడ్డారు. "వాహనాలలో వచ్చిన పోలీసులు, బిఎమ్‌సి వాహనాలు వస్తున్నందున ప్రజలు తమ సామాన్లను అక్కడి నుంచి తొలగించాలని లౌడ్‌స్పీకర్ల ద్వారా ప్రకటించారు," అన్నారు రుక్సార్.

ఆమె తన వస్తువులను - కొన్ని బట్టలు, ఒక చార్‌పాయి [మంచం] - తీసుకొని తాను ఆ ఉదయమే ఊడ్చి శుభ్రంచేసిన కలీమ్ సేఠ్ పాత సామాన్ల దుకాణం నుంచి బయటకు వచ్చారు.

ఆ ప్రాంతమంతటా శిథిలాలను తొలగించే పనులు జరుగుతున్నాయి. నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్న కుటుంబాలు మరొక పేవ్‌మెంట్‌కు మారాయి. కానీ అక్కడ కూడా ఉండకూడదని అటువైపు తరచుగా వచ్చే పోలీసులు వారికి చెబుతున్నారు.

ఈలోగా, స్థానికంగా నివాసముండేవారు, స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు ప్రస్తుతం నిరాశ్రయులైన ఈ కుటుంబాలకు ఆహారం, నీరు అందిస్తున్నారు. వారికి ఎలాంటి అధికారిక సహాయం ప్రకటించలేదు. ఈ రిపోర్టర్ పశ్చిమ రైల్వేను సంప్రదించగా, ఎటువంటి స్పందన రాలేదు.

ఆ కూల్చివేతలకు ముందు, గరీబ్ నగర్‌లోని దుకాణాలను ఊడ్చి, తుడిచే పని ద్వారా రుక్సార్ రోజుకు సుమారు రూ.200 సంపాదించేవారు. ఇప్పుడా దుకాణాలన్నీ శిథిలాల కింద కూరుకుపోయాయి. ఆమె ఎటువంటి అద్దె చెల్లించేవారు కాదు. ప్రతి రాత్రి కలీమ్ సేఠ్ దుకాణం బయట పడుకునేందుకు బదులుగా ఆమె ప్రతి ఉదయం ఆ దుకాణాన్ని ఊడ్చి, శుభ్రం చేసేవారు.

రుక్సార్‌కు అయ్యే ఖర్చులు తక్కువే అయినప్పటికీ, అవి తప్పించలేనివి: బాంద్రా స్టేషన్ వంతెన కింద ఉన్న బహిరంగ మరుగుదొడ్డిలో స్నానానికి 25 రూపాయలు, బట్టలు ఉతుక్కోవడానికి 20 రూపాయలు.

రోజుకు నలభై ఐదు రూపాయలంటే, ఆమె సంపాదనలో దాదాపు నాలుగవ వంతు కేవలం శుభ్రంగా ఉండటానికే ఖర్చవుతోంది. ఇరుగుపొరుగువారు తమ వంటగదులను తన కోసం అందుబాటులో ఉంచుతారని రుక్సార్ చెబుతారు. "హమ్ సబ్ మిల్‌కే దేతే థే ఖానా, హమారే సాథ్ హీ ఖాతీ థీ [మేమంతా కలిసి ఆమెకు భోజనం ఏర్పాటు చేసేవాళ్ళం; ఆమె మాతో పాటే తినేది]," అలియా ధృవీకరించారు.

ఇలా సున్నా నుండి జీవితాన్ని ప్రారంభించడం రుక్సార్‌కు మొదటిసారేమీ కాదు. ముంబైలోని వివిధ ప్రాంతాల్లోని వీధుల్లో ఒక దశాబ్దం పాటు గడిపిన తర్వాత ఆమె 2006లో గరీబ్ నగర్‌కు చేరుకున్నారు. అక్కడే ఆమెకు ఒక రకమైన స్థిరత్వం లభించింది. "రాత్రివేళల్లో నేనిక్కడ పడుకున్నప్పుడు ఎవరూ నన్ను సతాయించలేదు," అంటారామె.

ఏళ్ళ తరబడి నిరాశ్రయురాలిగా గడిపిన తర్వాత ఆమె ఏర్పాటు చేసుకున్న ఏకైక ఆశ్రయం ఇప్పుడు లేకుండాపోయింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లొని శ్రీ సత్యసాయి జిల్లాలో ఆదిలక్ష్మి రెడ్డిగా పుట్టిన రుక్సార్ 1990లో ఒక యాత్రికురాలిగా ముంబై వచ్చారు. కొడపగానిపల్లిలో నివాసముండే ఆమె, ఇప్పుడు మరణించిన తన భర్త్ షేర్ అక్సర్‌ఖాన్‌తో లేచిపోయి వచ్చారు. పెళ్ళి తర్వాత ఆమె కొత్త పేరును, కొత్త మతాన్ని స్వీకరించారు.

అయితే ఆ పెళ్ళి నిలబడలేదు. 1996లో తన నాలుగో బిడ్డను కడుపుతో ఉండగా, తనను అత్తవారింటి నుంచి బయటకు వెళ్ళగొట్టారని ఆమె చెప్పారు. ఇప్పుడామె నలుగురు పిల్లలూ గరీబ్ నగర్‌కు సుమారు 10 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న జోగేశ్వరిలో నివాసముంటున్నప్పటికీ, రెండు దశాబ్దాలకు పైగా ఆమెకు వారితో సంబంధాలు లేవు.

రుక్సార్‌కు బాంద్రా టెర్మినస్‌లో ప్లాస్టిక్ సీసాలను వేరుచేసే పని చేసే అవకాశం వచ్చింది. "ప్లాస్టిక్ కీ బాటిల్ సే లేబుల్ నికల్‌నే కా, చాకూ సే. ఢక్కన్ నికల్‌నే కా [ప్లాస్టిక్ సీసాపై ఉన్న లేబుల్‌ను కత్తితో తొలగించాలి, మూతలు తీసేయాలి," ఆమె వివరించారు.

ఈ కొత్త ఏర్పాటు కూడా కొన్ని సవాళ్ళతో వచ్చింది. "అక్కడ మరుగుదొడ్డి లేదు. ప్రతి ఉదయం నేను స్నానం చేయడానికి, బట్టలు ఉతుక్కోవడానికి తిరిగి ఇక్కడికే నడిచి రావాల్సి ఉంటుంది. అంటే, రానుపోను చేరో 10–15 నిమిషాల నడక తప్పదు," అన్నారు రుక్సార్.

ఆ వచ్చే ఉద్యోగం ఆమె ఖర్చులను తీరుస్తుంది, నిద్రపోవడానికి ఆమెకొక చోటు దొరుకుతుంది. "కిధర్ భీ జాయేంగే తో థోడే దిన్ కే హీ మెహమాన్ హై, ఫిర్ భటక్ కే ఇధర్ హీ ఆనా పడేగా [ఎక్కడికి వెళ్ళినా అది కొద్ది రోజుల సంబడమే, ఎప్పుడో అప్పుడు మళ్ళీ ఇటు తిరిగిరావటమే అవుతుంది." అంటారు రుక్సార్.