मुंबई : विकासाच्या नावाखाली विध्वंस

गरीब नगरमधली हवा धुळीनं आणि दुःखानंही दाटून गेली होती.

मे १९ ते २३, २०२६ दरम्यान राबवण्यात आलेल्या अतिक्रमणविरोधी मोहिमेत मुंबईतील पूर्व बांद्रातल्या सुमारे ५०० झोपड्या पाडण्यात आल्या. ही घरं रोजंदारीवर काम करणाऱ्या मजुरांची आणि घरेलू कामगारांची होती.

सगळीकडे ढिगारे पडले आहेत.

एका ताडपत्रीखाली आलिया शेख, रुखसार खान अफसर, अस्मा शेख आणि हिना खान एकत्र बसल्या आहेत. प्रामुख्याने मुस्लीम वस्ती असलेल्या या भागात, ज्या ठिकाणी त्यांची घरं होती, त्याच्या अगदी समोरच्या फूटपाथवर झोपत त्यांनी कित्येक रात्री घालवल्या आहेत.

१७ मे च्या संध्याकाळी, गरीब नगरच्या रहिवाशांना नोटीस मिळाली की बांद्रा जंक्शनच्या आसपासच्या सगळ्या वस्त्या दोन दिवसांत पाडल्या जाणार आहेत.

इथल्या बहुतांश रहिवाशांचा ईदचा सण अवघ्या काही दिवसांवर येऊन ठेपला होता.

५२ वर्षीय गृहिणी आलिया ‘पारी’च्या वार्ताहरांना सवाल करतात, “इन्सान की इंसानियत कहाँ है?” त्यांच्या सुनेसाठी आणि नातवंडांसाठी खरेदी केलेले नवीन कपडे त्यांच्या बाकीच्या सामानासारखे तसेच राहिले.

गरीब नगर पाडण्याची ही कारवाई म्हणजे २९ एप्रिल २०२६ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयाने दिलेल्या आदेशाचा परिणाम होता. या आदेशाने पश्चिम रेल्वेला “विस्तार प्रकल्पाचा भाग म्हणून बांद्रा स्थानकाजवळच्या रेल्वेच्या जमिनीवरील अनधिकृत मानली जाणारी बांधकामे पाडण्याचे काम सुरू ठेवण्याची” परवानगी दिली होती.

गरीब नगरमधील रहिवासी बेसावध होते. रुक्सार सांगतात, “पोलिसांच्या गाड्या आल्या आणि लाऊडस्पीकरवर जाहीर केलं की आपापलं सामान बाहेर काढा. बीएमसीची वाहनं येतायत.”

त्यांनी त्यांचं सामान गोळा केलं. काही कपडे, एक चारपाई आणि त्या कलीम सेठच्या भंगाराच्या दुकानातून बाहेर पडल्या. ते दुकान त्यांनी त्या दिवशी सकाळीच झाडून स्वच्छ केलं होतं.

संपूर्ण परिसरात ढिगारे हटवण्याचं काम सुरू होतं. हतबल झालेल्या कुटुंबांनी दुसऱ्या फूटपाथवर मुक्काम ठोकलाय, परंतु तिथंही राहायला मनाई असल्याचं वारंवार फेऱ्या मारणारे पोलीस त्यांना सांगत आहेत.

दरम्यान, स्थानिक रहिवासी आणि स्वयंसेवक बेघर झालेल्या कुटुंबांसाठी अन्न-पाणी आणतात. त्यांना कोणतीही अधिकृत मदत जाहीर केलेली नाही. या वार्ताहराने पश्चिम रेल्वेशी संपर्क साधला, परंतु काहीच प्रतिसाद मिळाला नाही.

ही वस्ती पाडण्यापूर्वी गरीब नगरमधल्या दुकानांमध्ये झाडू-पोछाची कामं करून रुक्सार दिवसाला साधारण २०० रु. कमवायच्या. ती सगळी दुकानं आता ढिगाऱ्याखाली गाडली गेली होती. रुक्सारना कोणतंही भाडं द्यावं लागायचं नाही. रोज रात्री कलीम सेठच्या दुकानाबाहेर झोपण्याच्या बदल्यात त्या रोज सकाळी ते दुकान झाडून स्वच्छ करायच्या.

रुक्सारचा खर्च कमी असला तरी अपरिहार्य होता. बांद्रा स्थानकाच्या पुलाखालच्या सार्वजनिक शौचालयात अंघोळीसाठी २५ रुपये आणि कपडे धुण्यासाठी २० रुपये.

त्यांच्या कमाईच्या जवळपास एक चतुर्थांश, म्हणजेच दिवसाचे पंचेचाळीस रुपये, केवळ स्वच्छ राहण्यावर खर्च होतात. रुक्सार सांगतात, त्यांच्या शेजाऱ्यांनी रुक्सारसाठी आपापली स्वयंपाकघरं खुली केली होती. आलिया याला दुजोरा देत म्हणतात, “हम सब मिलके देते थे खाना, हमारे साथ ही खाती थी.”

शून्यातून सुरुवात करण्याची ही रुक्सारची काही पहिलीच वेळ नाही. मुंबईच्या वेगवेगळ्या भागांतल्या रस्त्यांवर एक दशक काढल्यानंतर २००६ मध्ये त्या गरीब नगरमध्ये आल्या. इथंच त्यांच्यात स्थिरतेची भावना निर्माण झाली. त्या म्हणतात, “रात्री इथं झोपायचे, मला कुणीही कधी त्रास दिला नाही.”

अनेक वर्ष बेघर राहिल्यानंतर त्यांनी जे एकमेव घर उभारलं होतं, आता तेही दिसेनासं झालं होतं.

आंध्र प्रदेशातल्या श्री सत्य साई जिल्ह्यात आदी लक्ष्मी रेड्डी म्हणून जन्मलेल्या रुक्सार १९९० साली मुंबई फिरायला आल्या होत्या. कोडपागनीपल्ली गावच्या या तरुणीनं शेर अफसर खान यांच्याबरोबर पळून जाऊन विवाह केला आणि लग्नानंतर नवीन नाव व धर्म स्वीकारला. शेर अफसर खान आता हयात नाहीत.

त्यांचं लग्न फार काळ टिकलं नाही. त्या सांगतात, की १९९६ मध्ये, चौथं मूल पोटात असताना सासरच्यांनी त्यांना घरातून बाहेर काढलं. त्यांची चारही मुलं आता गरीब नगरपासून जवळपास १० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या जोगेश्वरीला राहत असली, तरी दोन दशकांहून अधिक काळ लोटूनही त्यांचा मुलांशी काहीच संपर्क झालेला नाही.

रुक्सारना बांद्रा टर्मिनसवर प्लास्टिकच्या बाटल्यांची वर्गवारी करण्याचं काम मिळालं आहे. त्या सांगतात, “प्लास्टिक की बोतल से लेबल निकालने का, चाकू से. ढक्कन निकालने का.”

या नवीन गोष्टी काही आव्हानंही घेऊन येतात. रुक्सार सांगतात, “तिथं शौचालय नाही. अंघोळीसाठी आणि कपडे धुण्यासाठी मला दररोज सकाळी चालत परत इथंच यावं लागेल. यायला १०-१५ मिनिटं, जायला १०-१५ मिनिटं अशी पायपीट करावी लागणार.”

भरवशाचं काम त्यांचा खर्च भागवेल आणि त्यांना निजायला जागा मिळेल. रुक्सार म्हणतात, “किधर भी जाएंगे तो थोडे दिन के ही मेहमान है, फिर भटक के इधर ही आना पडेगा.”