મુંબઈમાં વિકાસના નામે વિનાશ

ગરીબ નગરની હવામાં ધૂળની ડમરીઓ ઊડી રહી છે. અને સાથે જ ચારે તરફ દુઃખ અને નિરાશા છવાયેલાં છે.

19 થી 23 મે, 2026ની વચ્ચે ચલાવવામાં આવેલી ગેરકાયદેસર દબાણ હટાવવાની ઝુંબેશમાં મુંબઈના બાંદ્રા (પૂર્વ) વિસ્તારનાં લગભગ 500 ઝૂંપડાં જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યાં હતાં. આ ઝૂંપડાં દૈનિક મજૂરો અને ઘરકામ કરનારા લોકોનાં ઘર હતાં.

અહીં ચારેબાજુ ફક્ત કાટમાળના ઢગલા જ નજરે પડે છે.

એક તાડપત્રી નીચે આલિયા શેખ, રુખસાર ખાન અફસર, આસમા શેખ અને હીના ખાન એકસાથે બેઠાં છે. દાયકાઓથી જે જગ્યાએ તેમનાં ઘર હતાં, તેની બરાબર સામેની ફૂટપાથ પર તેઓ રાત વિતાવી રહ્યાં છે. આ વિસ્તારમાં મોટાભાગે મુસ્લિમ પરિવારો વસે છે.

17 મેની સાંજે, ગરીબ નગરના રહેવાસીઓને એક નોટિસ મળી, જેમાં જણાવાયું હતું કે બાંદ્રા જંક્શનની આસપાસની તમામ વસાહતોને બે દિવસમાં તોડી પાડવામાં આવશે.

ઈદનો તહેવાર, જે અહીંના મોટાભાગના લોકો ઉજવે છે, તેને હવે ગણતરીના દિવસો જ બાકી હતા. 52 વર્ષીય ગૃહિણી આલિયા આ પત્રકારને સવાલ કરે છે, “ઇન્સાન કી ઇન્સાનિયત કહાં હૈ [માણસની માણસાઈ ક્યાં છે]?” તેમણે પોતાની વહુ અને ત્રણ પૌત્રો માટે જે નવાં કપડાં ખરીદ્યાં હતાં, તે પણ બાકીના સામાન સાથે પોટલામાં બંધાયેલાં પડ્યાં છે.

આ તોડફોડ 29 એપ્રિલ, 2026ના રોજ બોમ્બે હાઇકોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલા એક આદેશનું પરિણામ હતું, પશ્ચિમ રેલવેને “વિસ્તરણ પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે બાંદ્રા સ્ટેશન નજીકની રેલવેની જમીન પરનાં બાંધકામો — જેને તે ગેરકાયદેસર માને છે — તેને તોડી પાડવાની કાર્યવાહી ચાલુ રાખવા” માટે પરવાનગી આપવામાં આવી હતી.

ગરીબ નગરના રહીશો માટે આ એક અણધારી આફત હતી. રુખસાર કહે છે, “પોલીસ ગાડીઓમાં આવી અને લાઉડસ્પીકર પર જાહેરાત કરવા લાગી કે BMCની ગાડીઓ આવી રહી છે એટલે તમે લોકો તમારો સામાન હટાવી લો.”

તેમણે પોતાનો સામાન — થોડાં કપડાં અને એક ખાટલો — ભેગો કર્યો અને કલીમ સેઠની ભંગારની દુકાનમાંથી બહાર નીકળી ગયાં. એ જ સવારે તેમણે તે દુકાનમાં સાફસફાઈ કરી હતી.

આખા વિસ્તારમાં કાટમાળ હટાવવાનું કામ ચાલી રહ્યું છે. આ લાચાર પરિવારો હવે બીજી ફૂટપાથ પર રહેવા ગયા છે, પણ ત્યાં પણ વારંવાર ચક્કર લગાવતી પોલીસ તેમને ત્યાંથી હટી જવાનું કહી રહી છે.

આ દરમિયાન, સ્થાનિક રહેવાસીઓ અને સ્વયંસેવકો આ બેઘર બનેલા પરિવારો માટે ખાવા-પીવાની વ્યવસ્થા કરી રહ્યા છે. કોઈ સત્તાવાર રાહતની જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. આ પત્રકારે પશ્ચિમ રેલવેનો સંપર્ક કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ તેમની તરફથી કોઈ જવાબ મળ્યો નથી.

આ તોડફોડ પહેલાં, રુખસાર ગરીબ નગરની દુકાનોમાં સાફસફાઈ કરીને દિવસના લગભગ 200 રૂપિયા કમાઈ લેતાં હતાં. આજે એ બધી દુકાનો કાટમાળના ઢગલામાં ફેરવાઈ ગઈ છે. તેઓ કોઈ ભાડું નહોતાં ચૂકવતાં. દરરોજ રાત્રે કલીમ સેઠની દુકાનની બહાર સૂવાના બદલામાં, તેઓ રોજ સવારે ત્યાં સાફસફાઈ કરી આપતાં હતાં.

રુખસારના ખર્ચા ઓછા હતા પણ એ ટાળી શકાય તેમ નહોતા: બાંદ્રા સ્ટેશન બ્રિજ નીચે આવેલા સાર્વજનિક શૌચાલયમાં તેઓ ન્હાવાના 25 રૂપિયા અને કપડાં ધોવાના 20 રૂપિયા આપતાં હતાં.

રોજના 45 રૂપિયા — તેમની કમાણીનો લગભગ ચોથો ભાગ — ફક્ત સ્વચ્છ રહેવા પાછળ ખર્ચાઈ જતો હતો. જમવા માટે, રુખસાર કહે છે કે, તેમના પાડોશીઓએ પોતાના રસોડાના દરવાજા તેમના માટે હંમેશા ખુલ્લા રાખ્યા હતા. આલિયા આ વાતને સમર્થન આપતાં કહે છે, “હમ સબ મિલકે દેતે થે ખાના હમારે સાથ હી ખાતી થી [અમે બધાં ભેગાં મળીને તેમને ખાવાનું આપતાં હતાં, તેઓ અમારી સાથે જ જમતાં હતાં].”

આવું પહેલી વાર નથી બન્યું જ્યારે રુખસારે બધું ગુમાવીને શૂન્યમાંથી શરૂઆત કરવી પડી હોય. મુંબઈના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં દસ વર્ષ સુધી રસ્તાઓ પર રઝળ્યા પછી તેઓ 2006માં ગરીબ નગરમાં આવ્યાં હતાં. અહીં આવ્યા પછી જ તેમને એક જાતની સ્થિરતાનો અહેસાસ થયો હતો. તેઓ કહે છે, “હું રાત્રે અહીં સૂતી હોઉં ત્યારે કોઈ મને હેરાન નહોતું કરતું.”

અને હવે, વર્ષો સુધી બેઘર રહ્યા પછી માંડ-માંડ ઉભું કરેલું એમનું એ એકમાત્ર સરનામું પણ છીનવાઈ ગયું છે.

આંધ્રપ્રદેશના સિરી સત્ય સાઈં જિલ્લામાં જન્મેલાં આદિ લક્ષ્મી રેડ્ડી, એટલે કે રુખસાર, 1990માં એક પ્રવાસી તરીકે મુંબઈ આવ્યાં હતાં. કોડાપા ગન્નીપલ્લી ગામનાં આ રહેવાસીએ તેમના દિવંગત પતિ શેર અફસર ખાન સાથે ભાગીને લગ્ન કર્યાં હતાં અને લગ્ન પછી પોતાનું નામ અને ધર્મ બંને બદલી નાખ્યા હતા.

આ લગ્ન લાંબુ ટક્યું નહીં. તેઓ કહે છે કે 1996માં, જ્યારે તેઓ તેમના ચોથા સંતાનથી ગર્ભવતી હતાં, ત્યારે તેમને સાસરીમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. તેમનાં ચારેય બાળકો હવે ગરીબ નગરથી લગભગ 10 કિલોમીટર દૂર આવેલ જોગેશ્વરીમાં રહે છે છતાંય, બે દાયકાથી વધુ સમયથી તેમનો પોતાના બાળકો સાથે કોઈ સંપર્ક નથી.

રુખસારને બાંદ્રા ટર્મિનસ પર પ્લાસ્ટિકની બોટલો છૂટી પાડવાનું કામ મળ્યું છે. તેઓ સમજાવે છે, “પ્લાસ્ટિક કી બોટલ સે લેબલ નિકાલને કા ચક્કૂ સે ઢક્કન નિકાલને કા [પ્લાસ્ટિકની બોટલ પરથી ચાકુ વડે લેબલ કાઢવાનું અને ઢાંકણા અલગ કરવાના].”

આ નવી વ્યવસ્થામાં પણ અલગ મુશ્કેલીઓ છે. રુખસાર કહે છે, “ત્યાં શૌચાલય નથી. દરરોજ સવારે મારે ન્હાવા અને કપડાં ધોવા માટે અહીં પાછા આવવું પડશે. એક તરફ ચાલીને આવતા 10-15 મિનિટનો સમય લાગે છે.”

વચન આપવામાં આવેલ આ કામથી તેમના ખર્ચા નીકળી જશે અને સૂવાની જગ્યા પણ મળી જશે. રુખસાર કહે છે, “કિધર ભી જાએંગે તો થોડે દિન કી હી મહેમાન હૈં ફિર ભટક કે ઇધર હી આના પડેગા [ક્યાંય પણ જઈશું તો થોડા દિવસના મહેમાન બનીને રહીશું, પછી ભટકીને પાછા અહીંયા જ આવવું પડશે].”