મરાઠવાડામાં: ‘માણસ મરી જાય છે પણ દેવું મરતું નથી’

મહારાષ્ટ્રના ધારાશિવ જિલ્લાનાં 42 વર્ષીય સંજીવની બેડગે કહે છે, “સરકારી યોજનાઓ વિષે અમને કેવી રીતે ખબર પડે? અમારા માટેની યોજનાઓ વિષે અમને કોઈ જાણકારી આપતું નથી.” તેઓ તુળજાપુર તાલુકાના જળકોટ ગામનાં એક ખેડૂત છે અને પોતાની નજીવી આવકમાં બે પૈસા ઉમેરવા માટે બીજાંના ખેતરોમાં મજૂરી પણ કરે છે. 2020થી તેઓ વિવિધ સરકારી યોજનાઓનો લાભ લેવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે – પણ તેમના દરેક પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા છે. સંજીવની કહે છે, “મારા પતિ શંકરે 24 જાન્યુઆરી, 2020ના રોજ — લૉકડાઉન શરૂ થયું એના થોડા દિવસો પહેલાં જ — આત્મહત્યા કરી લીધી હતી. માણસ મરી જાય છે પણ દેવું નથી મરતું. દેવાના બોજને કારણે મારા પતિએ પોતાનું જીવન ટૂંકાવી દીધું. હવે એ જ બોજ હું દરરોજ મારા માથે લઈને ફરી રહી છું.”

તેમના દિવંગત પતિના પિતા જળકોટમાં પાંચ એકર જમીનના માલિક છે, જેના પર શંકર અને તેમના ત્રણ ભાઈઓ ભેગા મળીને ખેતી કરતા હતા. સંજીવની કહે છે, “અમારું ખેતર વરસાદ પર નિર્ભર છે અને પાણી પુરવઠાની કોઈ વ્યવસ્થા નથી, છતાં પણ અમે વધુ પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાક ઉગાડીએ છીએ કારણ કે તેના સારા ભાવ મળે છે. ચોમાસામાં અમે સોયાબીન અને તુવેર અને દિવાળી પછી જુવાર, ઘઉં અને કાળા ચણા વાવીએ છીએ.”

જળકોટમાં એક મુલાકાત દરમિયાન સંજીવનીએ મને જણાવ્યું કે, 2011થી લઈને 2014 સુધી, જુવાર, ઘઉં અને કાળા ચણા જેવા પાકનો ભાવ ક્વિન્ટલદીઠ લગભગ 2,200 રૂપિયા જેટલો મળતો, જ્યારે સોયાબીન અને તુવેરનો ભાવ ક્વિન્ટલદીઠ 5,000 રૂપિયા આસપાસ રહેતો. પરિવારના આખા વર્ષના વપરાશ માટે અનાજ કાઢી લીધા પછી, શિયાળુ પાકમાંથી દરેક અનાજ લગભગ 4 ક્વિન્ટલ જેટલું વેચાણ માટે બચતું, જેમાંથી આશરે 26,400 રૂપિયાની કમાણી થતી. આ ઉપરાંત, સોયાબીન અને તુવેરનાં 5-5 ક્વિન્ટલ વેચવાથી બીજા 50,000 રૂપિયા ઉપજતા. આમ, તેમની કુલ વાર્ષિક આવક લગભગ 76,400 રૂપિયા જેટલી થતી હતી. આ રકમ ચારેય ભાઈઓના પરિવારમાં સરખા ભાગે વહેંચી લેવામાં આવતી હતી.

તેઓ સમજાવે છે, “અમે જે કાચા ઘરમાં [ઘાસના છાપરાવાળું માટીનું મકાન] રહેતાં હતાં તેમાં ઘણી સમસ્યાઓ હતી. ખાસ કરીને ચોમાસામાં – છાપરું ટપકતું, અને અમારાં બાળકો વારંવાર બીમાર પડતાં હતાં. આરોગ્યની સંભાળ ખૂબ જ મોંઘી છે.”

બેડગે પરિવારના 15 સભ્યો ત્રણ બેડરૂમના ઘરમાં ખીચોખીચ રહેતા હતા. આ ભીડ ઓછી કરવા માટે, બધા ભાઈઓએ અલગ રહેવાનું અને તેમની માલિકીની જમીનના એક નાના ટુકડા પર — લગભગ અડધા એકર પર — પોતાનાં ઘર બનાવવાનું નક્કી કર્યું. આ ખર્ચને પહોંચી વળવા શંકરે ખાનગી લોન લીધી. તેમને અને સંજીવનીને બે પુત્રો હોવાથી, તેઓએ ચારેય જણ માટે બે બેડરૂમ અને રસોડાવાળું મકાન બનાવવાનું નક્કી કર્યું.

2015માં, શંકરે તેમના ગામના એક ખાનગી શાહુકાર પાસેથી 13.5 લાખ રૂપિયા દર મહિને 10 ટકાના વ્યાજ દરે ઉધાર લીધા. પોતાની સાડીના પાલવથી માથું ઢાંકતાં સંજીવની કહે છે, “બસ, ત્યારથી જ અમારી મુશ્કેલીઓ વધી ગઈ.” અહીંની મોટાભાગની વિધવા સ્ત્રીઓની જેમ, સંજીવની ક્યારેય ચાંદલો નથી કરતાં.

2015નું ચોમાસું મરાઠવાડા વિસ્તાર માટે, ખાસ કરીને ધારાશિવ જિલ્લા (જેનું નામ સત્તાવાર રીતે બદલાયું તે પહેલાં ઉસ્માનાબાદ તરીકે ઓળખાતો હતો) માટે ખૂબ જ ખરાબ રહ્યું હતું. અને 2016ને મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ પ્રદેશમાં દુષ્કાળનું વર્ષ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. સંજીવની કહે છે, “અમારે પીવાનું પાણી મેળવવા માટે પણ ખૂબ વલખાં મારવા પડતાં હતાં, ખેતર માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવાની વાત તો ભૂલી જ જાઓ.” 2016ના દુષ્કાળ દરમિયાન, સંજીવનીને દર એકાંતરે દિવસે લગભગ એક કિલોમીટર ચાલીને નજીકના કૂવામાંથી પાણી ભરવા માટે લાંબી લાઇનમાં ઊભાં રહેવું પડતું હતું. તેઓ કહે છે, “હું ત્રણ ઘાઘરી [પાણીના ઘડા] ભરીને લાવતી હતી. સવારે છ વાગ્યે ઘરનું કામકાજ શરૂ થતું, જે પતાવીને હું લગભગ 10 વાગ્યે પાણી ભરવા નીકળતી.” તેઓ કહે છે કે સતત દુષ્કાળ તેમના જીવનનો સૌથી ખરાબ તબક્કો રહ્યો છે. સંજીવની ઉમેરે છે, “પીવા માટે પાણી નહોતું. ગામના પૈસાદાર ખેડૂતો પાણીનાં આખાં ટેન્કર ખરીદી લેતા હતા – અમને તેવું કરવું પરવડે એમ નહોતું. ઉપરથી, પાણી ભરવાની વધારાની જવાબદારીને કારણે, હું બીજા કોઈના ખેતરમાં મજૂરી કરવા પણ નહોતી જઈ શકતી.” આનો અર્થ એ કે તે દિવસોની તેમની કમાણી ગુમાવવી પડતી હતી.

સંજીવની કહે છે, “આમ, 2016-17 અને પછી 2018-19 દુષ્કાળનાં વર્ષો હતાં. તે વર્ષો દરમિયાન અમારો પાક સતત નિષ્ફળ ગયો. અમારી વાર્ષિક આવક ઘટીને માંડ 13,000 રૂપિયા થઈ ગઈ. આ સમયગાળામાં મારા પતિ લોન ચૂકવી શક્યા નહીં. અને આ વધતા જતા દેવાથી હતાશ થઈને, તેમણે પોતાનું જીવન ટૂંકાવવાનો નિર્ણય કર્યો.” 24 જાન્યુઆરી, 2020ના રોજ, બપોરે લગભગ 4 વાગ્યે, શંકરે તેમના પડોશીના ખેતરમાં એક ઝાડ સાથે ગળેફાંસો ખાઈ લીધો. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)ના આંકડા મુજબ, તે એક જ વર્ષમાં દેશભરમાં 10,600થી વધુ ખેડૂતો અને ખેતમજૂરોએ આત્મહત્યા કરી હતી. શંકર તેમાંના એક હતા.

NCRBના વાર્ષિક અહેવાલોમાંથી એકત્ર કરાયેલા રાજ્યવાર આંકડા મુજબ, 1995 અને 2018ની વચ્ચે ભારતમાં લગભગ 400,000 ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી હતી. એક દાયકા કરતાં વધુ સમયથી, દેશભરમાં સૌથી વધુ ખેડૂત આત્મહત્યા મહારાષ્ટ્રમાં જોવા મળી છે. આ વર્ષ, 2025ના, ફક્ત પ્રથમ ત્રણ મહિનામાં જ, રાજ્યમાં ખેડૂત આત્મહત્યાનો આંકડો 767 પર પહોંચ્યો છે. તેમાંથી, 269 તો માત્ર મરાઠવાડા વિસ્તારમાં જ હતા. PTIના અહેવાલ મુજબ, 2024ના સમાન સમયગાળાની સરખામણીમાં આ મૃત્યુમાં 32 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે, જ્યારે 204 ખેડૂત આત્મહત્યા નોંધાઈ હતી.

શંકરના પરિવારને એક લાખ રૂપિયાનું વળતર મળ્યું – 30,000 રૂપિયાનો ચેક અને 70,000 રૂપિયાની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ જે 5 વર્ષની પોસ્ટ ઓફિસ યોજનાની FDના રૂપમાં હતી અને તે 2026માં પાકશે. સંજીવનીએ શંકર દ્વારા લેવામાં આવેલી લોનની આંશિક ચુકવણી તરીકે 30,000 રૂપિયા શાહુકારને આપી દીધા.

સંજીવની કહે છે, “મારા પતિના મૃત્યુ સાથે, મને લાગ્યું કે હવે બધું જ સમાપ્ત થઈ ગયું છે. તેમની ગેરહાજરીમાં હું અને મારા પુત્રો કેવી રીતે જીવીશું? એક મહિના સુધી તો મને કંઈ પણ સુજ્યું જ નહીં — જ્યાં સુધી કોવિડ લૉકડાઉનની જાહેરાત ન થઈ. એક પછી એક — અમારે સંકટની હારમાળાનો સામનો કરવાનો આવ્યો!”

પોતાના ખેતરમાં કામ કરવા ઉપરાંત, તેઓએ બીજાંના ખેતરોમાં મજૂર તરીકે સખત મહેનત કરવાનું શરૂ કર્યું. સંજીવની કહે છે, “મને અઠવાડિયામાં કદાચ બે વાર કામ મળતું – ખેતરના માલિકોની જરૂરિયાત મુજબ. ફેબ્રુઆરીથી મે મહિના સુધી લણણી અને નિંદામણ સંબંધિત કામ રહેતું. 2020થી 2022 સુધી મેં દિવસના 150 રૂપિયા કમાયા. હવે મજૂરીનો દર દિવસના 200 છે.” તેમની માસિક કમાણી લગભગ 1,200 રૂપિયા હતી, જે ત્રણ જણના પરિવાર માટે ખૂબ જ ઓછી રકમ છે. તેઓ કહે છે, “કોવિડ-19એ મારાં બાળકોના શિક્ષણને પણ અસર કરી. મારો નાનો પુત્ર — અભિષેક [તે હવે 20 વર્ષનો છે] — ત્યારે 12મા ધોરણમાં હતો. હું સ્માર્ટફોન ખરીદી શકું તેમ ન હતી [તે સમયના ઓનલાઇન શિક્ષણ માટે] – અમારા પરિવારમાં મૃત્યુ થયું તેના થોડા સમય પછીની જ આ વાત છે. તેથી, તેણે શાળા છોડી દીધી. ત્યારથી, મારો નાનો દીકરો પણ દૈનિક મજૂર તરીકે કામ કરે છે. મને ખૂબ જ ખરાબ લાગે છે કે મારી આર્થિક સંકડામણ મારાં બાળકોના ભવિષ્યને બરબાદ કરી રહી છે.”

સંજીવનીના મોટા પુત્ર — 21 વર્ષીય ઋષિકેશે — 2020 સુધીમાં 12મું ધોરણ પૂરું કરી લીધું હતું અને સ્નાતકની પદવી માટે કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. પરંતુ પોતાના પરિવારની આર્થિક દુર્દશા જોઈને, તેઓએ તેમની માતા પર કોલેજની ફીનો બોજ ન નાખવાનું નક્કી કર્યું અને થોડા વર્ષોનો અંતરાલ લીધો – 2025 સુધી. જોકે, આ વર્ષે, તેઓએ ધારાશિવ જિલ્લાના નળદુર્ગની બાળાઘાટ કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યો છે. તેઓ હવે B.Comના પ્રથમ વર્ષના વિદ્યાર્થી છે. તેમની વાર્ષિક કોલેજ ફી 1,050 રૂપિયા છે.

સંજીવની કહે છે, “મારા ગામની અન્ય વિધવા મહિલાઓએ મને વિધવા પગાર (સંજય ગાંધી નિરાધાર અનુદાન યોજના) વિષે જણાવ્યું. નહીંતર, મને આ યોજના વિષે ક્યારેય ખબર જ ન પડત.” આ યોજના હેઠળ વિધવાઓ સહિત નિરાધાર મહિલાઓને દર મહિને 1,000 રૂપિયાની સીધી રોકડ સહાય આપવામાં આવે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, આ યોજનાને સામાન્ય બોલચાલમાં વિધવા પગાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે જેનો અર્થ ‘વિધવા માટે પેન્શન' થાય છે – જોકે તેના લાભાર્થીઓની ઘણી શ્રેણીઓમાં વિધવાઓ માત્ર એક જ શ્રેણી છે. આ યોજનામાં નોંધણી તુળજાપુરની તહેસીલ કચેરીમાં થાય છે.

સંજીવની કહે છે, “હું યોજનાઓ માટે જરૂરી દસ્તાવેજોની પૂછપરછ કરવા માટે છેક તહેસીલ કચેરી સુધી ગઈ હતી. રિક્ષામાં આવવા-જવા માટે મારે 200 રૂપિયા ખર્ચ થાય છે. મહામારી દરમિયાન બસો નહોતી. ઉપરાંત, મારે એક દિવસનું કામ પણ છોડવું પડે છે – એટલે કે બીજા 150 રૂપિયાનું નુકસાન.” જળકોટથી તુળજાપુર સુધીના 32 કિલોમીટરના આવવા-જવાના પ્રવાસ માટે 350 રૂપિયાનું નુકસાન.

“તહેસીલ કચેરીમાં, મને મારા પતિનું મરણ પ્રમાણપત્ર, બેંક પાસબુક, આધાર કાર્ડની નકલ, મારા મતદાર ઓળખપત્રની નકલ, ગરીબી રેખા નીચેનું પ્રમાણપત્ર, રહેવાસી [રહેઠાણનું] પ્રમાણપત્ર અને મારા ફોટાની નકલો લાવવા માટે કહેવામાં આવ્યું. હું ઘરે પાછી આવી. હું નજીકના સ્ટુડિયોમાં ગઈ અને મારો ફોટો પડાવ્યો. આ બધા દસ્તાવેજો ભેગા કરવામાં મને એક મહિનો લાગી ગયો.”

આખરે 1,000 રૂપિયાનું માસિક પેન્શન મળવાની આશા સાથે, સંજીવની બધા જરૂરી દસ્તાવેજો લઈને તહેસીલ કચેરીમાં પાછાં ગયાં. જોકે, તેઓ પછી બીજી માંગણીઓ કરવા લાગ્યા.

સંજીવની કહે છે, “તેઓએ મને પૂછ્યું કે મેં રાષ્ટ્રીય કુટુંબ લાભ યોજના [National Family Benefit]નું ફોર્મ કેમ નથી ભર્યું. જો કોઈ મને જાણ ન કરે તો મને આ ફોર્મ વિષે કેવી રીતે ખબર પડે? જેની હું હકદાર છું તે સાબિત કરતાં કરતાં હું હવે થાકી ગઈ છું.” ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય થઈ ગયો છે, પરંતુ તેઓ હજુ પણ આ યોજનામાં નોંધાયેલાં નથી.

શંકર દ્વારા લેવામાં આવેલી લોનની ચુકવણીનો બોજ હજુ પણ તેમના માથે છે. “મારી કમાણીમાંથી, છેલ્લાં બે વર્ષમાં, મેં જેમતેમ કરીને ખાનગી શાહુકારને પચાસ હજાર રૂપિયા ચૂકવ્યા છે – જે ચુકવણી કરવા માટે વારંવાર ઉઘરાણી કરતો રહે છે.” જોકે, વ્યાજની રકમ અને 13 લાખની મૂળ મુદ્દલ હજુ ચૂકવવાની બાકી છે.

સંજીવની કહે છે, “જ્યારથી અમે અમારા સંયુક્ત પરિવારથી અલગ થયાં છીએ, ત્યારથી અમે અમારું પીળું રેશનકાર્ડ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છીએ. રેશનની દુકાનના માલિકે મને કહ્યું કે મારું નામ લાભાર્થીઓની યાદીમાં શામેલ છે, પરંતુ જો હું તેને એક હજાર રૂપિયા આપું તો જ તે રેશનકાર્ડ આપશે. હું આ પૈસા ક્યાંથી લાવું? પીળું રેશનકાર્ડ મેળવવા માટે — જે દારિદ્ર્ય રેશે ખાલી (ગરીબી રેખા હેઠળ) જીવતા લોકો માટે છે – તેઓ પૈસા માંગે છે. જે યોજના અમારા માટે બનાવવામાં આવી છે, તેમાં નોંધણી કરાવવા માટેનો અમારો સંઘર્ષ ક્યારેય પૂરો થતો નથી.”

જો તમને આત્મહત્યા કરવાના વિચારો આવતા હોય અથવા માનસિક તણાવમાં હોય તેવા બીજા કોઈની તમને જાણ હોય તો કૃપા કરીને રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઈન, કિરણ, 1800-599-0019 (24/7 ટોલ ફ્રી) પર અથવા આ હેલ્પલાઈનમાંથી તમારી નજીકની કોઈપણ હેલ્પલાઈન પર કૉલ કરો. માનસિક સ્વાસ્થ્ય વ્યાવસાયિકો અને સેવાઓની મદદ મેળવવા તેમનો સંપર્ક સાધવા અંગેની માહિતી મેળવવા કૃપા કરીને એસઆઈપીએફ (SPIF) ની માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિર્દેશિકાની મુલાકાત લો.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ