କୋହ୍ଲାପୁରର ଆଖୁ କିଆରି: ଅମଳ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ

ସୋମେଶ୍ଵର ଏକନାଥ ସାଲଗାର ଗାଧେଇ ସାରି ତାଙ୍କ ତମ୍ବୁ ଆଗରେ ବସିଛନ୍ତି, ନଭେମ୍ବରର ହାଲ୍କା ଖରାରେ ବସି ଓଦା ବାଳକୁ କୁଣ୍ଡଉଛନ୍ତି। ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛିଟା ଅବସର ସମୟ – ତାଙ୍କର ଦିନ ଭୋର ୪ଟାରୁ ଆରମ୍ଭ ୧୨-୧୩ ଘଣ୍ଟା ପରେ ଶେଷ ହୁଏ।

ସୋମେଶ୍ଵର ଜଣେ ଫଡକାରୀ (ଆଖୁ କଟାଳି) ଓ ଶହଶହ ଶ୍ରମିକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଯେଉଁମାନେ କାମ ଖୋଜିଖୋଜି କୋହ୍ଲାପୁରରେ ଥିବା ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଚିନି କାରଖାନାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। କୋହ୍ଲାପୁର ଜିଲ୍ଲାର ପରଗାଓଁ ଭାଡୋଲେଠାରେ ଥିବା ୱାର୍ନା ଚିନି କାରଖାନା ନିକଟରେ ଏହି ସବୁ ପରିବାରଗୁଡିକ ଟେଣ୍ଟ ବାନ୍ଧି ଆଖୁ କାଟିବାକୁ ଚାରି ପାଞ୍ଚ ମାସ ଧରି ରହନ୍ତି।

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ମରୁଡିଗ୍ରସ୍ତ ମରାଠାୱାଡ଼ା ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଡ଼ ପରି ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସନ୍ତି। ସୋମେଶ୍ଵର ଭାଉ ବିଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ମୁଙ୍ଗିଠାରୁ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହ ଆସିଛନ୍ତି। ସର୍ବାଧିକ ଆଖୁଚାଷ ହେଉଥିବା କୋହ୍ଲାପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ୬୫୦ କି.ମି. ବାଟ ତିନି ଦିନରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଆସିବାକୁ ପଡିଛି।

“ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ପରିମାଳା ସହ ଆମର ତିନି ପୁଅ ପ୍ରମୋଦ, ବିନୋଦ ଓ ଦଶରଥ ଆମ ସହ ଆସିଛନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଦରକାରୀ ଜିନିଷ ସହ ଗୋଟିଏ ଟ୍ରାକ୍ଟର-ଟ୍ରଲିରେ ବସି ସେମାନେ ଆସିଛନ୍ତି। ଟେଣ୍ଟ ଭିତରେ ସଶ୍ୟଭର୍ତ୍ତି ଅଖା ବସ୍ତା ଥାକ ମାରି ରଖା ଯାଇଥିବା ସହ ଗୋଟିଏ ଗ୍ୟାସ୍ ସିଲିଣ୍ଡର ରହିଛି।

“ପ୍ରତି କୋଇତା (ଦମ୍ପତି)ଙ୍କୁ ଦେଢ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଅଗ୍ରିମ ଦେଇ ମୁକଦମ (ଶ୍ରମିକ ଠିକାଦାର) ଆମକୁ ଆଣିଛନ୍ତି”, ସୋମେଶ୍ଵର ଭାଉ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି। ଟ୍ରାକ୍ଟର ଟ୍ରଲିର ଡିଜେଲ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ବାବଦରେ ସେ ଏବେ ସୁଦ୍ଧା୨୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ସାରିଲେଣି।

“ଆଖୁ କାଟି ସାରିଲା ପରେ (ଆମ ମଜୁରୀରୁ) ଆମେ ଅଗ୍ରିମ ଟଙ୍କା ଫେରସ୍ତ କରିବୁ। ଯଦି ଏ ବର୍ଷ ପାରିବୁନି, ଆର ବର୍ଷ ଶୁଝିବୁ”, ସେ କହନ୍ତି। “ଆମେ ଦିନକୁ ୧୨-୧୩ ଘଣ୍ଟା ଖଟୁଛୁ। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା, ଉଭୟେ ଆଖୁ କାଟନ୍ତି, ପତ୍ର ସଫା କରନ୍ତି ଓ ଟ୍ରଲିରେ ଭର୍ତ୍ତି କରନ୍ତି, ସୋମେଶ୍ଵର ଭାଉ ଯୋଗ କରନ୍ତି। ଆଖୁ କଟାଳିଙ୍କୁ ଟନ୍ ପିଛା ୨୭୩ ଟଙ୍କା ମିଳେ।

“ଲାଇ ବେକାର କାମ ଅହେ ହେ [ଏହା ଅତି କଷ୍ଟକର କାମ]। [କିନ୍ତୁ] ହାଡଭଙ୍ଗା ପରିଶ୍ରମ କଲେ ହିଁ ଟଙ୍କା ମିଳେ”।

ସୋମେଶ୍ଵର ଭାଉଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ପରିମାଳାଙ୍କ ଦିନ ଆହୁରି ଅଧିକ ଲମ୍ବା, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଜମିରେ କାମ କରିବା ସହ ବିନା ବିଜୁଳି, ଅତି କମ୍ ପାଣି ଓ ବିନା ପାଇଖାନାରେ ଘର କାମ ସମ୍ଭାଳିବାକୁ ପଡେ। “ମୋ ପାଇଁ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପାହାନ୍ତା ୩ ଟାରେ ଓ ଶେଷ ହୁଏ ରାତି ୧୦ ଟାରେ”, ଟେଣ୍ଟ ବାହାରେ ପାଣି ଗରମ କରୁଥିବା ବେଳେ କହନ୍ତି ସେ। ପରିମାଳା ତାଇଙ୍କର ଦିନ ସାରା ଅଣ୍ଟା ବିନ୍ଧେ, କିନ୍ତୁ ସେ କାମରୁ ଛୁଟି ମିଳେ ନାହିଁ। “କାମ କଲାବେଳେ ହିଁ ଆମେ ଖାଉ”, ସେ କହନ୍ତି।

ବିଡ଼ର ସାଲଗାର ପରିବାର ତାଙ୍କ ସେଠାରେ କୃଷି କାମ କରିବାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେଉ ନଥିବାରୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି।

ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ) ୭୯ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରବାସୀ – ଦେଶରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ତୁଳନାରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ। ପ୍ରତି ବର୍ଷ ୮-୧୦ ଲକ୍ଷ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା, ବିନା ପାଣି ଓ କୌଣସି ପରିମଳ ସୁବିଧା ନଥାଇ ଆଖୁ ଖେତରେ କାମ କରନ୍ତି।

ତାରପୋଲିନ, ବାଉଁଶ ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକରେ ତିଆରି ଟେଣ୍ଟରେ ସେମାନେ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁଥି ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମାସିକ ୧୦୦ ଟଙ୍କା ଭଡ଼ା ଦେବାକୁ ହୁଏ। ଜାକିଜୁକି ହେଇ ଗୋଟିଏ ପାଞ୍ଚ-ଜଣିଆ ପରିବାର ସେଥିରେ ରହେ।

ପାଖ ଟେଣ୍ଟରେ ରହିବାକୁ ବିଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ପାରାଲି ବ୍ଲକସ୍ଥିତ ୱାକାରୁ ମାରୁତି କେନ୍ଦ୍ରେ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସିନ୍ଧୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଆସିଛନ୍ତି ଛ’ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ବୟସର ତାଙ୍କର ଚାରି ପିଲା – ପାୟଲ, ପ୍ରେମ, ରାଣୀ ଓ ବାଲାଜୀ।

“ଗାଁରେ ଆମର ଚାରି ଏକର ଜମି ଅଛି। ଆମେ ସେଠୁ ବାଜରା ଓ କପା ପାଉ। ଘର ଚାଲିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ”, ସିନ୍ଧୁ କହନ୍ତି। ସୋମେଶ୍ଵରଙ୍କ ପରିବାର ପରି ମାରୁତି ଓ ସିନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଜାରି ଗୋଷ୍ଠୀର, ଯେଉଁମାନେ ରାଜ୍ୟରେ ଯାଯାବର ଜନଜାତି ଭାବେ ପରିଗଣିତ। “ଆମେ ଏଠାକୁ ମୁକଦମ (ଠିକାଦାର) ସହିତ ଆସିଛୁ, ଯାହାଙ୍କ ଠାରୁ ଆମେ ଅଗ୍ରିମ ରୂପେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ନେଇଛୁ”, ସେ କହନ୍ତି। ସିନ୍ଧୁ ଭଲ ରୂପେ ଜାଣିଛନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଏ ବର୍ଷ ତାହା ଶୁଝି ପାରିବେ ନାହିଁ। “ଆମଚିୟାନେ ଫେଡନା ହୋତ ନାହି (ଆମେ ଋଣ ଚକ୍ରରେ ଫସିଛୁ)”, ଧନୀ ଠିକାଦାରର ଋଣୀ ରହିଥିବାର ଅସନ୍ତୋଷ ସହ କହନ୍ତି ସେ।

ଛ’ ବର୍ଷ ବୟସର ପାୟଲ ଟେଣ୍ଟ ସାମ୍ନାରେ ଝାଡୁ ମାରୁଛି। ସେ ତା’ ସ୍କୁଲ ୟୁନିଫର୍ମ ପିନ୍ଧିଛି – ସିରସଲାଠାରେ ଥିବା ୟସରାଜ ପବ୍ଲିକ ସ୍କୁଲର ୟୁନିଫର୍ମ। “ମାଝି ସାଲା ସୁତାଲି [ମୁଁ ସ୍କୁଲ ଯାଉ ନାହିଁ],” ସେ କହେ। ଗାଁରେ ତା’ର ଦେଖାରଖା କରିବା ପାଇଁ କେହି ନଥିବାରୁ ସେ ତା’ ବାପା ମା’ଙ୍କ ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ତା’ ବାପା ମାରୁତି କହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଗାଁ ପାଖରେ କୌଣସି ସରକାରୀ ସ୍କୁଲ ନଥିବାରୁ ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପିଲାଙ୍କୁ ଘରୋଇ ସ୍କୁଲରେ ନାଁ ଲେଖେଇଛନ୍ତି। “ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ସ୍କୁଲ ଫି ବାବଦରେ ୪୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଉଛୁ”, କହନ୍ତି ତା’ର ବାପା।

“ଆମ ସ୍କୁଲରେ ସେମାନେ ଆମକୁ ଗୀତ ଶିଖାନ୍ତି ଓ ଆମକୁ ଚକଲେଟ ଓ କେକ ଦିଅନ୍ତି”, ପାୟଲ ତା’ ସ୍କୁଲର ମିଠା ସ୍ମୃତିକୁ ବଖାଣେ। କିନ୍ତୁ ବର୍ଷକୁ ଛ’ ମାସ ପ୍ରବାସୀ ହେବା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତି ବର୍ଷର ପ୍ରାଥମିକ (ପ୍ରଥମରୁ ଚତୁର୍ଥ) ଶ୍ରେଣୀ ପାଠ ଶେଷ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ।

ମରୁଡି ପ୍ରବଣ ମରାଠାୱାଡା ଓ ତା’ର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ଏଠାକୁ କାମ ଖୋଜି ଆସନ୍ତି। ବାପ ମା’ଙ୍କ ସହ ପିଲାମାନେ ଆସୁଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଠ ପଢ଼ା ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡେ।

କମି ଯାଉଥିବା ଅମଳ ଓ ପୈତୃକ ଜମିର ଚାପ ଯୋଗୁ କେଜ୍ ବ୍ଲକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତରଣାଳି ଗାଁର ବନ୍ଦୁ ବାଙ୍ଗରଙ୍କ ପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ସାନ ଝିଅକୁ ଧରି ଗୋଟିଏ ଗଛ ତଳେ ବସିଥିବା ବନ୍ଦୁ କହନ୍ତି, “ଆମ ଗୋଟିଏ ଯୌଥ ପରିବାର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ମିଶି ପାଞ୍ଚ ଏକର ଜମି ଅଛି। ଆମକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବାଜରା ଫସଲ ମିଳେ। ଯାହା ଅମଳ ହୁଏ ସେଥିରୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଉଠୁ ନଥିବାରୁ ତାହା ମଧ୍ୟ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଉ ନାହିଁ”।

ଅଧିକାଂଶ ପରିବାରର ଲୋକ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କଲେ ଦିନକୁ ମଜୁରି ୫୦୦ ଟଙ୍କା ମିଳୁଛି। “ଘରେ ଚୁଲି ଜଳେଇବା ପାଇଁ ଆମକୁ କାମ କରିବାକୁ ପଡିବ”, ଯୋଗ କରି କହନ୍ତି ବନ୍ଦୁ।

କୋହ୍ଲାପୁରର ଚିନି କାରଖାନାରେ, “ଆମେ କାମ ଜଲଦି ଆରମ୍ଭ କରୁ, ପାହାନ୍ତା ୪ ଟାରୁ। ରାତିରେ ବଳିଥିବା ଭାକ୍ରି ଖାଉ ଓ କାମ ଆରମ୍ଭ କରୁ। ତା’ର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ନାହିଁ”, ସେ କହନ୍ତି। “ଆଖୁ ବିଡାକୁ ଟ୍ରଲି ଉପରକୁ ଟେକି ରଖିବା ପ୍ରାଣଛଡ଼ା କାମ। ଗଡ଼ାଣିଆ ପଟା ଉପରେ ଥିବା ପାହାଚସବୁ ବଙ୍କା ତେଢ଼ା। ମୋ ମା’ ଏ କାମ କଲା ବେଳେ ଅତି ଗୁରୁତର ଭାବେ ଆହତ ହେଇଛି”, ସେ ଯୋଗ କରନ୍ତି।

ବନ୍ଦୁ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ତଥା ଆଉ ଦୁଇ ଦମ୍ପତି ଏକାଠି ପ୍ରାୟ ସାତ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଅଗ୍ରିମ ନେଇଥିବାରୁ ତାହା ଶୁଝିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। “ଆମେ ଯଦି ଫେରସ୍ତ କରିବୁନି, ଋଣଦାତା ହିସାବ ଯୋଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦିଏ”, ସେ କହନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ପରିବାର ଋଣ ଫେରସ୍ତ ନକରେ, ତାହା ତା’ ପରବର୍ଷକୁ ଗଡ଼ିଯାଏ, ଅର୍ଥାତ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଶୋଷଣ ଚକ୍ରରେ ଛନ୍ଦି ହେବାକୁ ପଡ଼େ। ଘରୋଇ ଋଣଦାତାମାନେ ଦେଉଥିବା ଋଣ ଉପରେ ପ୍ରତି ମାସକୁ ୩ ରୁ ୫ ପ୍ରତିଶତ ଭଳି ଅତ୍ୟଧିକ ସୁଧ ଆଦାୟ କରୁଛନ୍ତି, ଯାହାକି ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ୩୬ ରୁ ୬୦ ପ୍ରତିଶତ ହେଇ ଯାଉଛି। କିନ୍ତୁ ବନ୍ଦୁଙ୍କ କହିବା ମତେ ଏଥିରୁ ବଞ୍ଚିବାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାଟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦରକାର ପଡ଼ିଲା ବେଳେ ଲୋକମାନେ ସେହି ଋଣଦାତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି।

ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଇ ଆସିଲାଣି ଓ ପବନ ଥଣ୍ଡା ଲାଗିଲାଣି, କିନ୍ତୁ ପିଲାମାନେ କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରୁଛନ୍ତି, ଗଦା ମରା ହେଇଥିବା ଶୁଖିଲା ଆଖୁକୁ ଜାଳେଣି ଭାବେ ବିକିବା ପାଇଁ କାଟୁଛନ୍ତି। ବନ୍ଦୁଙ୍କ ପିଲାଏ, ବିଜୟ ଓ ଅଜୟ ଆଖୁ ଅଗ ପଟକୁ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ସାହାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ବିଡାରେ ଦଶଟି ଅଗ ଓ ୨୫ ବିଡ଼ା ୧୦୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୁଏ। ଏହି ଅଗ ସବୁ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।

“ମୁଁ ପଞ୍ଚମରେ ଓ ବିଜୟ ତୃତୀୟରେ ପଢେ”, ମତେ ଅଜୟ କହେ। ଉଭୟେ ତରନେଲି ସ୍ଥିତ ଅହିଲ୍ୟାଦେବୀ ଅହରମ ସ୍କୁଲର ଛାତ୍ର। “ଏ ବର୍ଷ ମୁଁ ସ୍କୁଲ ଗଲି ନାହିଁ”, ସେ କହେ। “ସ୍କୁଲର ଶିକ୍ଷକମାନେ ମତେ ଉପର ଶ୍ରେଣୀକୁ ନେଇଯିବେ। ମୁଁ ପଢି ପାରେ ଓ ଦଶକ ପର୍ଜୟନ୍ତ ପଣିକିଆ ଜାଣେ”। ସେ ଭାବେ କି କେବଳ ଏଗାରକ ପଣିକିଆ ପଢି ପାରୁଥିବାରୁ ତା’ର ସେ ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ। “ସେ ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ”।

“ଆମ ସ୍କୁଲ ଗୋଟେ ବଡ଼ କୋଠା। ସେମାନେ ଆମକୁ ଦିନକରେ ଚାରି ଥର ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତି। ବହି ଓ ଖାତା ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ମିଳେ”, ବିଜୟ କହେ। ଅଜୟର ଭଉଣୀ ସ୍ଵାତୀ ସପ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼େ। ସେ କିନ୍ତୁ ଆଉ ସ୍କୁଲକୁ ଯାଉନାହିଁ। “ସେ ଆମ ସହ କାରଖାନାକୁ ଆସିଛି”, କହେ ଅଜୟ। ତା’ ବାପା ବନ୍ଦୁ ବସି ଆମ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣୁଥାଏ। “ଆଖୁ କାଟି ପରିବାରର ଭରଣପୋଷଣ କରିବୁ ନା ପିଲାଙ୍କୁ ସ୍କୁଲ ପଠେଇବାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବୁ? ଆମ ପରିବାରର ତିନି ପୁରୁଷ ଆଖୁ କଟାଳି ଭାବେ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ସରକାର ଆମ କଷ୍ଟ ବୁଝିବା ଦରକାର”, କହନ୍ତି ବନ୍ଦୁ।

ଆଦିବାସୀ ଶ୍ରମିକମାନେ ସବୁଠୁ ବେଶୀ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି – ସେମାନଙ୍କର ପଢ଼ାପଢ଼ି କମ୍ ଓ ଆର୍ଥିକ ଧାରଣା ମଧ୍ୟ କମ୍। ମୁଷ୍ଟିମେୟ କେତେ ଜଣଙ୍କର ଗାଁରେ ଜମି ଅଛି, ଓ ସେଥି ପାଇଁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଚାଷ ଜମିରେ ଘାସ ବାଛିବା ପରି କାମ କରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ବହୁତ ମନା କରିବା ପରେ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକ କମଲେଶ ରାମସିଂ ରାଓତାଡ଼େ ଶେଷକୁ ଏହି ପତ୍ରକାର ସହ କଥା ହେବାକୁ ରାଜି ହେଲେ। ୩୨-ବର୍ଷୀୟ ପାୱରା ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର କମଲେଶ କହନ୍ତି, “ଆମେ ଜଲଗାଓଁ ନିକଟସ୍ଥ ଚୋପଡ଼ା ତାଲୁକାରୁ ଆସିଛୁ। କାମ ଖୋଜି ଖୋଜି ନାସିକ୍ ଯାଇଥିଲି। ଆମକୁ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ ଗାଁ ଜମିରେ କରା ଯାଇଥିବା ନର୍ସରୀରେ ଅଳ୍ପ କିଛି କାମ ମିଳିଲା”। ଉଭୟ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କୁ ଆଠ ଘଣ୍ଟା କାମ କଲେ ୧୩୦ ଟଙ୍କା ମଜୁରି ମିଳେ ବୋଲି ସେ ଜଣାଇଲେ।

ତେଣୁ, କମଲେଶ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଏଠାକୁ ଜଣେ ମଲକଙ୍କ (ଠିକାଦାର) ସହ ଆସି ଟେଣ୍ଟ ବାନ୍ଧି ରହୁଛନ୍ତି। “ଏଠି ପାଣି ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ହାତମରା ପମ୍ପ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବିଦ୍ୟୁତ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ”, ସେ ଜଣାନ୍ତି। କମଲେଶ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦମ୍ପତି ଏହି କାମ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଅଗ୍ରିମ ନେଇଛନ୍ତି। ଅମଳ ଆଖୁରୁ ଦୁଇରୁ ଚାରି ଟ୍ରଲି ଭର୍ତ୍ତି କରିବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ୧୪ ରୁ ୧୬ ଘଣ୍ଟା ଲାଗୁଛି।

କମଲେଶ ଓ ତାଙ୍କ ଦଳର ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ମଜୁରି କିପରି ହିସାବ କରାଯାଉଛି ଓ ସେମାନଙ୍କର ଆୟ କେମିତି ଅଗ୍ରିମରୁ କଟା ଯାଉଛି ତାହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। “ଆମେ ଯଦି ଆମ ମଲକଙ୍କୁ (ଠିକାଦାରଙ୍କୁ) ପଚାରୁଛୁ, ସେ କେବଳ କହନ୍ତି ‘ତୁମେ ଟଙ୍କା ଉଧାର ନେଇଛ, ତୁମେ କେବଳ ତୁମ କାମ କର’,”। କମଲେଶଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଗର୍ଭବତୀ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ରିମ ନେଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାମ କରିବାକୁ ପଡୁଛି।

“ୟେ ପୋରୟା, ଇକାଡେ ୟେ”, କମଲେଶ କୌଣସି କାରଣରୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି। ସେ ସ୍କୁଲ ଯାଉନାହିଁ। “ଆମେ ସମସ୍ତେ ମଜୁରି ଶ୍ରମିକ। କେହି ସ୍କୁଲ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଉ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆମ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଧିକାଂଶ ସାକ୍ଷର ନୁହଁ”। ଏଠାରେ ଆଦିବାସୀ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକର କଥିତ ଭାଷା ହେଲା ଅହିରାଣୀ, କିନ୍ତୁ ସ୍କୁଲରେ ମରାଠୀରେ ପଢା ହୁଏ। “ଏଠାରେ କେହି ତାହା ବୁଝୁ ନଥିବା ଯୋଗୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି”, କହନ୍ତି କମଲେଶ।

ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଯୋଗୁ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ସ୍କୁଲ ଯାଇପାରୁ ନଥିବାରୁ ସେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ, ତେବେ କିଛି ସମୟ ଚୁପ୍ ରହି ସେ ଭାବପ୍ରବଣ ହୋଇ କହନ୍ତି, “ଆମ ଗାଁରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜମି ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ପିଲାମାନେ ହିଁ ସ୍କୁଲ ଯାଉଛନ୍ତି”।

“ଖୁସିରେ ହେଉ କି ଦୁଖରେ, ଆମକୁ କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, କେବଳ କାମ ହିଁ କରିବାକୁ ହେବ। ଚିନି କାରଖାନା ବନ୍ଦ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଫେରିଯାଇ ପାରିବୁ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି କମଲେଶ।

“ଏହା ହେଉଛି ଗୋତି ଖଟିବା”।

ଏହି ବିବରଣୀ ପ୍ରଥମେ ମରାଠିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍