कोल्हापूरच्या फडातली गोड साखरेची कडू कहाणी!

सकाळचे ११ वाजले होते. सोमेश्वर एकनाथ सलगर आंघोळ करून खोपीसमोर केस विंचरत बसले होते. नोव्हेंबर महिना सुरू झाला होता, साखर कारखान्याची धुराडी पेटली होती. फडकरी म्हणजेच ऊसतोड कामगार येण्यास सुरुवात झाली होती. पहाटे ४ वाजता सुरू झालेला सोमेश्वरभाऊंचा दिवस त्यानंतर थेट १२-१३ तासांनी संपणार.

सोमेश्वरभाऊ ऊसतोड कामगार म्हणजेच फडकरी आहेत. पारगावच्या वारणा कारखान्याच्या परिसरात ऊसतोड कामगारांच्या एका वस्तीवर लोकांची आवरासावर सुरू होती. बहुतेक कामगार मराठवाड्याच्या बीडसारख्या दुष्काळी प्रदेशातून कोल्हापूरसारख्या ऊसक्षेत्र असलेल्या पश्चिम महाराष्ट्रात तोडीसाठी पुढचे चार-पाच महिन्यांसाठी स्थलांतर करून येतात.

बहुतेक कामगार मराठवाड्याच्या बीडसारख्या दुष्काळी प्रदेशातून इथे आलेत. सोमेश्वरभाऊ बीड जिल्ह्याच्या मुंगी गावाहून तीन दिवस, तब्बल ६५० किमीचा प्रवास करून ते कोल्हापूरला पोचले होते. उसाचं क्षेत्र या जिल्ह्यात सर्वात जास्त.

“माझी बायको परिमला सोबत आलीये. तिघं मुलं आहेत. प्रमोद, विनोद, दसरथ. आम्ही सर्व वंजारी आहोत.” सलगर कुटुंबाचा मुक्काम इथे एका खोपीत असणार आहे. गॅसचा सिलिंडर, धान्याचे कट्टे, संदूक त्या छोट्या खोपीत व्यवस्थित मांडलेल्या आहेत.

“मुकादमाबरोबर आम्ही इथे आलो. इथे येण्यापूर्वी आम्ही एका ‘कोयत्यामागं’ दीड लाख रुपये उचल घेतलीये. त्यातले पंचवीस हजार ’तेल पान्याला’ गेले,” सोमेश्वर सांगतात.

“आता ऊस तोडून घेतलेली उचल फेडायची. “यंदा नाही फिटलं की पुढच्या वर्षी पुन्हा यावं लागतं” अस सोमेश्वर सांगतात. “आम्ही पहाटे ४ वाजता फडात कामाला सुरवात करतो. दिवसाचे १२-१३ तास आम्ही काम करतो,” बाया आणि गडी दोघंही ऊस तोडतात आणि साफ करतात व उसाची ट्रॉली भरतात. टनाला २७३ रुपये मजुरी मिळते. “ लई बेकार काम आहे हे, या कामा सारखा कुठलाच नाही कष्टाचा पैसा,” भाऊ सांगतात.

तिकडे परिमला खोपीचा बाहेर मांडलेल्या चुलीवर पाणी तापवत होत्या. कालपासून त्यांची कंबर दुखत होती तरी पण घरची कामं करून ऊस तोडणीसाठी जावंच लागतं. “माझा तर दिवस पहाटे ३ वाजता सुरू होतो आणि रातच्याला १० ला संपतो. मोकळ्या मैदानावर खोप बाधून थांबतो. ही खोप ५ जणाला पुरत नाही. वीज नाही, पाण्याची टंचाई, उघड्यावर जावं लागतं,” परिमलाताई सांगतात. “मला पोरगी नाही आणि पोरांची लग्न ठरत नाहीत. मुलीकडचे १ लाख मागतात लगीन करायला. आमचं हातावरचं पोट एवढा पैका कुठून आणावा?”

गावाकडे पुरेसा पाऊस नाही म्हणून दर वर्षी गाव सलगर कुटुंबाला कामासाठी इथे यावं लागतं.

महाराष्ट्रात ७९ लाख लोक स्थलांतर करून येतात (जनगणना, २०११) आणि हा आकडा सर्व राज्यांमध्ये सर्वात जास्त आहे. आणि दर वर्षी सुमारे ८ ते १० लाख लोक थंडी-वारा, हलाखीचा विचार न करता उसाच्या फडात ऊसतोड करण्यासाठी राज्यांतर्गत स्थलांतर करतायत.

फडात आल्यावर बांबू, प्लास्टिकचा कागद आणि ताडपत्रीची खोप उभारायची. त्यासाठी सुद्धा १००० रुपये भाडं भरायचं. एवढं करूनही पाच जणांच्या कुटुंबाला ही जागा पुरेशी नसतेच.

पलीकडेच दुसऱ्या खोपीतलं बिऱ्हाडसुद्धा ऊसतोडीसाठी बीड जिल्ह्याच्या परळी तालुक्यातील वाका गावातून स्थलांतरित झाले. मारुती केंद्रे आणि सिंधु केंद्रे आपल्या चार लेकरांना घेऊन तोडीला आले आहेत. पायल, प्रेम, राणी आणि बालाजी ही चौघं सहा वर्षांहून लहान आहेत.

“आम्ही वंजारी आहोत. चार एकर शेती आहे. त्यात बाजरी आणि कापूस करतो,” सिंधू सांगतात, ''खायापुरतं पिकतं'' ते गावामध्ये रोजंदारीवरही काम करतात. “मुकादमासोबत आम्ही इथे आलोय. आम्ही इकडे येण्याआधी ४ लाख रू कर्ज घेतलंय. ते ऊस तोडून फेडायचं,” मारुती सांगतात पण सिंधू मध्येच म्हणतात, “आमच्याच्यानं ते फेडणंच होत नाही. मुकादमाकडे १०० एकर जमीन, ट्रॅक्टर, बैलगाड्या हायता. एक पोरगं शेतकरी आन् दुसरं डॉक्टर. आम्ही मात्र गेले कित्येक वर्ष असंच कर्जाच्या विळख्यात अडकलोय.”

खोपीसमोरच पायल झाडूने स्वच्छता करत होती. पायल शाळेचा कपड्यांमध्ये होती. ती यशराज पब्लिक स्कूल, सिरसाळा या पूर्व-प्राथमिक शाळेत जाते. “माझी शाळा सुटली,'' ती थेट सांगते. घरच्यांसोबत तीही इथेच आलीये कारण गावात तिला सांभाळायला कुणीच नाही. मारुती सांगतात की ती एका खाजगी शाळेत जाते कारण जवळपास सरकारी शाळा नाही. दोन मुलांसाठी एका वर्षाची ४० हजार रुपये फी त्यांनी भरलीये.

“आमच्या शाळेत आम्हाला फक्त कविता शिकवतात, चॉकलेट आणि केक देतात,” पायल सांगते. गरिबी आणि कामासाठी गावं सोडायचं त्यामुळे मुलांची चौथी पण निघत नाही असं सिंधू सांगतात.

इथे आलेले बहुतेक फडकरी मराठवाड्याच्या दुष्काळी पट्ट्यातून येतात आणि मुलांना त्यांच्याबरोबर कामावर यावं लागत असल्याने त्यांची शाळा सुटते.

सायंकाळचे पाच वाजले होते. बंडू बांगर आपल्या लहान मुलीला घेऊन झाडाखाली बसले होते. बंडू बीड जिल्ह्याच्या केज तालुक्यातल्या तरणाली गावातून इथे आलेत. “मी तिसरी शिकलोय. आम्हाला गावी सर्वांना मिळून ५ एकर शेती आहे. शेतात एकच पीक. बाजरी घेतो. घालू तेवढंही निघत नाही,” बंडू सांगतात.

“गावाकडं टोपली उचलायचं काम करतो." बांधकामावर दिवसाच ५०० रुपये रोजाने काम करावं लागतं कारण "चूल पेटली तरच खायला आहे."

इथे फडातला दिवस कसा असतो ते सांगू लागतात. "आम्ही पहाटे ४ वाजता कपाळावर बॅटरी लावून कामाला लागतो, कामाला वेळ काळ नसतो. जेवणाला आदल्या रातीची भाकर खायची. ट्रॉलीत उसाचं वज्जं वेंगायचं काम अवघड असतं. पायऱ्या एकसारख्या नसतात. अपघात होतात. ऊस लादतानाच माझी आई जखमी झालती!”

पण बंडू आणि इतर दोघा कुटुंबापुढे दुसरा कोणताही पर्याय नाही. “आम्ही मुकादमाकडून ३ कोयत्यामागे ७ लाख रुपये उचल घेतलीये. तोडीतून फेडायचे.” पुढे बंडू म्हणतात “काय सांगायचं. सावकाराचं मीटर चालू.” महिन्याला ३-५ रुपये शेकडा व्याजाने सावकार पैसे देतो. नड असेल तर घ्यावेच लागतात.” वर्षाला ३६ ते ६० टक्के व्याजदराने कर्ज काढण्याशिवाय पर्याय नाही त्यामुळे ऊसतोडीला यावंच लागतं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सात वाजता तोड सुरू होती त्या शेतात पोहोचलो. थंडी तर खूपच होती. ह्या वेळी बंडू, मारुती, चंद्रोदन ऊस भरत होते व बाकी जण ऊस तोडत होते. लहान मुले पण तिथेच होती. बालाजी ट्रॅक्टरच्या सीटवर झोपला होता. बबली, विजय, अजय ऊसाच्या मोळ्या बांधायचं आणि वाढं रचायचं काम करत होते. “विज्या वाढं रच रे,” अजय मध्येच ओरडतो. एका पेंडीत १० गरे, अशा २५ पेंड्यांचे १०० रुपये येतात. गुरा-ढोरांना चारा होतो.

“मी पाचवीत आणि विजय तिसरीत आहे.” दोघेही तरनाळी गावातल्या ‘अहिल्यादेवी आश्रमशाळा’ नावाच्या शाळेत जातात. "यंदाचं वरीस गेलो नाही," तो सांगतो. “शाळेतले सर मला पुढच्या वर्गात ढकलतील. मला वाचाया येतं. मला १० पर्यंतचे पाढे माहित आहेत. पण विजयला नीट वाचता येत नाही. फक्त ११ चा पाढा येतो. त्याला नाही पुढे पाठवणार,” अजय म्हणतो.

“आमच्या शाळेचा मोठा बंगला आहे,” विजय सांगतो. “शाळेत आम्हाला चार वेळचं जेवण, पुस्तकं आणि वह्याही भेटतात.” अजयची बहीण स्वाती ७वीत आहे. पण तिची शाळा बंद केलीये. “ती आमच्यासोबत कारखान्यावर आली,” तो सांगतो. “ऊस तोडून घराला जगवायचं की मुलाला शिकवायचं?) बंडू आमचं बोलणं ऐकता ऐकता अगदी रोकडा सवाल करतात. “सरकारनं आमची दखल घेतली पाहिजे. आमची तिसरी पिढी आहे या कामातली.”

इथल्या सगळ्या फडकऱ्यांमध्ये आदिवासी मजुरांची अवस्था सर्वात जास्त बिकट दिसत होती. लिहिण्या-वाचण्याची कौशल्यं कमी किंवा आर्थिक व्यवहारांचा अनुभवही. गावात बहुतेकांकडे जमीन नाही त्यामुळे दुसऱ्याच्या रानात खुरपायला जायचं काम तेवढं त्यांना मिळत असल्याचं समजतं.

भादोले गावात आदिवासी मजुरांच्या वस्तीवर सुरवातीला कोणीही बोलण्यासाठी तयार नव्हतं. खूप प्रयत्नानंतर एक जण बोलायला तयार झाला. कमलेश रामसिंग रावताडे. ३२ मी वर्षांचा कमलेश पावरा आदिवासी आहे. त्याच्या सोबत पत्नी ममता आणि तीन वर्षांचा पवन आहे. ममता ६ महिन्यांची गरोदर आहे. कमलेश सांगतो, “आमचं मूळ गाव जळगावच्या चोपडा तालुक्यात आहे. कामासाठी नाशिकला होतो. गावाकडे आता आम्हाला जमीन नाही. फॉरेस्टने आमच्या काही लोकांच्या जमिनी नर्सरीसाठी घेतल्या, तिथे थोडं फार काम मिळतं. काही मोठ्या लोकांनी पण आमच्या जमिनी घेतल्या.” बायांना आणि पुरुषांना ८ तासाला १३० रुपये रोज मिळतो. आम्ही जंगलातून लाकूड गोळा करतो आणि विकतो. एका मोळीचे फक्त १०० रुपये मिळतात,” कमलेश सांगतो.

“आम्ही "मालकाबरोबर" इथे आलोय,” कमलेश सांगतो. त्याने दिलेल्या मोकळ्या मैदानावर झोपडीमध्ये हे मजूर राहतात. हापशावरून पाणी आणतात. लाईटची सोय नाही. दोन जोडप्यांमागे मालकाकडून १ लाख रूपये उचल घेतली आहे. “आम्ही सकाळी ६ ला काम सुरू करतो ते रात्री १० पर्यंत. दिवसाचे १४-१५ तास काम करतो. एका टोळीला दिवसा ऊस कापून २-४ ट्रॉली डब्बे भरायलाच लागतात,” कमलेश सांगतो.

५-६ महिन्यांच्या कामासाठी थोडे पैसे मिळतात. किती ऊस तोडला आणि किती उचल परत केली यातलं या मजुरांना काहीच माहिती नव्हतं. कमलेश सांगतो, “याबद्दल मालकाला प्रश्न विचारू शकत नाही. विचारलं तर मालक म्हणतो की ‘तुम्ही पैसे घेतले त्यामुळे तुम्ही फक्त कामच करायचं.’ “माझ्या बायकोला सहावा महिना चालू आहे. पण तिला माझासोबत काम करावंच लागणार, कारण पैसे घेतले आहेत ना.”

“ये पोऱ्या, इकडं ये,” कमलेश पवनला बोलावतो. तो शाळेत जात नाही. काही तरी बिनसलंय म्हणून तो रडतोय. कमलेश सांगतो, “आमच्या इकडं सगळे हातमजुरी वाले. शाळेकडे कोणी लक्ष देत नाही. त्यामुळे आमच्या समाजात बऱ्यापैकी लोक अशिक्षित आहेत.” इकडे सगळंच नवीन असतं, कोण सांभाळून घेत नाही आणि कामासाठी बदली होत राहते. “भाषेची अडचन कारण आम्ही “अहिराणी” भाषा बोलतो,” कमलेश म्हणतो.

बहुतेक कुटुंबं मुलांसोबत कामासाठी स्थलांतरित झाली आहेत. त्यामुळे त्यांना शिक्षण मिळत नाही. कमलेश म्हणतो “या बारीक पोरांचं शिक्षण असंच बुडू राहिलं ना. गावाकडे सुद्धा पोरं शाळेत जात नाहीत. ज्यांना जास्त जमिनी आहेत त्यांचीच पोर शिक्षण घेतात.

“सुख असो दुख असो, काम करणं म्हणजे करणंच आहे,” कमलेश म्हणतो. “कारखाना बंद होण्यापूर्वी आम्ही गावी परत पण जाऊ शकत नाही,” कमलेश म्हणतो.

“मला तर वाटतं की ही वेठबिगारीच आहे.”