કોલ્હાપુરનાં મીઠી શેરડીના ખેતરોનો કડવો ફાલ

સોમેશ્વર એકનાથ સલગર સ્નાન કરીને હવે નવેમ્બરના હળવા તડકામાં પોતાના ભીના વાળને ઓળીને પોતાના તંબુની બહાર બેઠા છે. તે ક્ષણભરની ફુરસદ છે — તેમનો દિવસ સવારે 4 વાગ્યે શરૂ થાય છે અને 12-13 કલાક પછી સમાપ્ત થાય છે.

સોમેશ્વર એક ફડકરી (શેરડી કાપનાર) છે અને અહીંની ઘણી ખાંડની ફેક્ટરીઓમાં કામ શોધવા માટે કોલ્હાપુર આવેલા સેંકડો મજૂરો અને તેમના પરિવારોમાંના એક છે. કોલ્હાપુર જિલ્લાના પારગાંવ ભાદોલેમાં વારણા ખાંડની ફેક્ટરીમાં આખા પરિવારોએ તંબુ લગાવ્યા છે જ્યાં તેઓ આગામી ચારથી પાંચ મહિના સુધી રોકાશે અને શેરડી કાપશે.

તેમાંના મોટાભાગના લોકો મરાઠવાડાના બીડ જેવા દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાંથી મુસાફરી કરીને અહીં આવ્યા છે. સોમેશ્વર ભાઉ પોતાના પરિવાર સાથે બીડ જિલ્લાના મુંગીથી આવ્યા છે. શેરડીના પાકની મહત્તમ સાંદ્રતા ધરાવતા કોલ્હાપુર જિલ્લામાં પહોંચવા માટે તેમણે 650 કિલોમીટરનું અંતર ત્રણ દિવસમાં કાપ્યું હતું.

તેઓ કહે છે, “મારી પત્ની પરિમલા અને અમારા ત્રણ પુત્રો — પ્રમોદ, વિનોદ અને દશરથ અમારી સાથે છે.” તેઓ તેમની સાથે એક ટ્રેક્ટર-ટ્રોલી અને તેમનો સામાન અને આવશ્યક ચીજો લાવ્યા છે. તંબુની અંદર અનાજના કોથળા અને ગેસ સિલિન્ડર છે.

સોમેશ્વર ભાઉ પારીને કહે છે, “અમે મુકાદમ [મજૂર ઠેકેદાર] સાથે આવ્યા હતા, જેમણે દરેક કોયતા [દંપતી] દીઠ દોઢ લાખ [રૂપિયા] એડવાન્સ આપ્યા હતા.” તેમણે ડીઝલ પર અને ટ્રેક્ટર−ટ્રોલીની જાળવણી પર પહેલેથી જ 25,000 રૂપિયા ખર્ચી દીધા છે.

સોમેશ્વર ભાઉ કહે છે, “અમે શેરડી કાપીશું અને [અમારા વેતનમાંથી] એડવાન્સ ચૂકવીશું. જો આ વર્ષે નહીં, તો આવતા વર્ષે. અમે દરરોજ 12-13 કલાકથી વધુ સમય માટે કામ કરીએ છીએ. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંને શેરડી કાપે છે, તેના સાંઠા કાઢે છે અને તેને ટ્રોલીઓમાં ભરે છે” શેરડી કાપનારાઓને પ્રતિ ટન 273 રૂપિયા ચૂકવવામાં આવે છે.

“લઈ બેકાર કામ આહે હે [તે ખૂબ ત્રાસજનક કામ છે]. [પણ] પૈસા માત્ર સખત મહેનત કરવાથી જ આવે છે.”

સોમેશ્વર ભાઉનાં પત્ની પરિમલાનો દિવસ તો એમનાથીય વધુ લાંબો છે કારણ કે તેમણે ખેતરમાં તો કામ કરવું જ પડે છે, પણ સાથે સાથે વીજ પુરવઠા વિના, પાણીની અછતમાં અને શૌચાલય વિના ઘરનું સંચાલન પણ કરવું પડે છે. તેઓ તંબુની બહાર પાણી ગરમ કરતાં કહે છે, “મારો દિવસ સવારે 3 વાગ્યે શરૂ થાય છે અને રાત્રે 10 વાગ્યે સમાપ્ત થાય છે.” પરિમલા તાઈને આખો દિવસ પીઠનો દુખાવો થતો હતો, પરંતુ તેમને કામમાંથી વિરામ લેવાનું પોસાય તેમ નથી. તેઓ કહે છે, “અમે કામ કરીએ તો જ ખાવાનું નસીબ થાય છે.”

બીડના સલગર પરિવારને ખેતી પર નિર્વાહ કરવા માટે પૂરતો વરસાદ ન હોવાને કારણે અહીં આવવાની ફરજ પડે છે.

79 લાખથી વધુ લોકો (2011ની વસ્તી ગણતરી) મહારાષ્ટ્રમાં સ્થળાંતર કરે છે — જે દેશના કોઈ પણ રાજ્યમાં સૌથી વધુ સંખ્યા છે. દર વર્ષે લગભગ 8-10 લાખ સ્થળાંતર કરનારાઓ શેરડીના ખેતરોમાં કામ કરે છે, જે કડકડતી ઠંડી, પાણી અને સ્વચ્છતાની સુવિધાઓના અભાવમાં ઝઝૂમે છે.

તેઓ તાડપત્રી, વાંસ અને પ્લાસ્ટિકથી બનેલા તંબુઓમાં રહે છે, જેના માટે તેઓ દર મહિને 1,000 રૂપિયા ભાડું ચૂકવે છે. પાંચ સભ્યોના આ પરિવાર માટે આ જગ્યા ખૂબ સાંકડી છે.

પાડોશી તંબુમાં, મારુતિ કેન્દ્રે અને તેમનાં પત્ની સિંધુ બીડ જિલ્લાના પરાલી બ્લોકના વાકાથી અહીં આવ્યાં છે. છ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં તેમનાં ચાર બાળકો — પાયલ, પ્રેમ, રાણી અને બાલાજી — તેમની સાથે આવ્યાં છે.

સિંધુ કહે છે, “અમારે ગામમાં ચાર એકર જમીન છે. એમાં અમે બાજરી અને કપાસ વાવીએ છીએ. તે ઘર માટે પૂરતું થઈ રહે છે.” સોમેશ્વરના પરિવારની જેમ, મારુતિ અને સિંધુ પણ વણજારી સમુદાયનાં છે, જે રાજ્યમાં વિચરતી જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. તેઓ કહે છે, “અમે અહીં એક મુકાદમ [ઠેકેદાર] સાથે છીએ, જેની પાસેથી અમે ચાર લાખ [રૂપિયા] એડવાન્સ લીધા છે.” સિંધુ ખૂબ જ સ્પષ્ટ છે કે તેઓ આ વર્ષે તેને ચૂકવી શકશે નહીં. જે શ્રીમંત ઠેકેદારનાં તેઓ ઋણી છે તેના પર તીવ્ર પ્રહાર કરતાં તેઓ કહે છે, “આમચાન ફેડન હોત નાહિ [અમે દેવાના આ વિષચક્રમાં ફસાયેલાં છીએ].”

છ વર્ષીય પાયલ તંબુની સામેની જમીન સાફ કરી રહી છે. તેણે તેની શાળા — સિરસળામાં યશરાજ પબ્લિક સ્કૂલનો ગણવેશ પહેર્યો છે. તે કહે છે, “માજી શાળા સુટલી [મેં શાળાએ જવાનું બંધ કરી દીધું છે].” ગામમાં તેની સંભાળ રાખવા માટે કોઈ ન હોવાથી તે તેનાં માતા-પિતા સાથે અહીં આવી છે. તેના પિતા મારુતિ કહે છે કે તેમના બે બાળકો ખાનગી શાળામાં ભણે છે કારણ કે તેમના ગામની નજીક કોઈ સરકારી શાળા નથી. પિતા કહે છે, “અમે બંને માટે ફી તરીકે 40,000 રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા.”

પાયલ શાળાની તેની પ્રિય યાદો શેર કરતાં કહે છે, “અમારી શાળામાં, તેઓ અમને કવિતાઓ શીખવે છે અને ચોકલેટ અને કેક આપે છે.” પરંતુ દર વર્ષે છ મહિના સુધી સ્થળાંતર કરવાથી પ્રાથમિક શાળા (ધોરણ 1-4) પણ પૂર્ણ કરવી એક મોટો પડકાર બની જાય છે.

આ કામની શોધમાં આવતા મોટાભાગના પરિવારો મરાઠવાડાના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારો અને પડોશી વિસ્તારોમાંથી આવે છે. તેમનાં બાળકોએ શાળા છોડવી પડે છે કારણ કે તેઓ તેમનાં માતાપિતા સાથે આ મુસાફરીમાં જોડાય છે.

ઉપજમાં ઘટાડા અને પૂર્વજોની જમીન પર દબાણને કારણે કેજ બ્લોકના તરનાલીના બંડુ બાંગર જેવા નાના ખેડૂતો પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી. પોતાની નાની દીકરી સાથે એક ઝાડ નીચે બેઠેલા બાંડુ કહે છે, “અમે સંયુક્ત પરિવાર છીએ અને સાથે મળીને પાંચ એકર જમીનની માલિકી ધરાવીએ છીએ. અમને ફક્ત બાજરાનો એક જ પાક મળે છે. તે વ્યવહારુ નથી, કારણ કે ખેતીમાં કરાતો ખર્ચ પણ ઉપજમાંથી નથી મળતો.

પરિવારના મોટાભાગના સભ્યો 500 રૂપિયાના દૈનિક વેતન માટે બાંધકામની જગ્યાઓ પર કામ કરે છે. બાંડુ ઉમેરે છે, “અમારે કામ કરતા રહેવું પડશે કે જેથી ઘર ચાલતું રહે.”

અહીં કોલ્હાપુરની ખાંડની ફેક્ટરીમાં, તેઓ કહે છે, “અમે વહેલી સવારે 4 વાગ્યે કામ શરૂ કરીએ છીએ. અમે વધેલી ભાખરી ખાઈએ છીએ અને કામ શરૂ કરીએ છીએ. અહીં કોઈ નિશ્ચિત સમય નથી હોતો. ટ્રોલીમાં શેરડીના ભારા ચડાવવા એ એક મુશ્કેલ કાર્ય છે. રેમ્પ પરનાં પગથિયાં અસમાન છે. આવું કરતી વખતે મારી માતાને ગંભીર ઇજા પહોંચી હતી.”

પરંતુ બાંડુ અને તેમનાં પત્નીને કામ કર્યા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી, કારણ કેતેમણે બીજાં બે દંપતીઓ સાથે મળીને, સાત લાખ રૂપિયાનું સંયુક્ત દેવું ચૂકવવાનું છે. તેઓ કહે છે, “જો અમે પરત ચૂકવણી કરવામાં અસમર્થ રહીએ, તો શાહુકાર ગણતરી શરૂ કરે છે.” જો પરિવાર લોન ચૂકવવામાં નિષ્ફળ જાય, તો દેવું આવતા વર્ષના હિસાબમાં ગણવામાં આવે છે, જે તેમને બીજા શોષણકારી ચક્રમાં ફસાવે છે. ખાનગી શાહુકારો દ્વારા વસૂલવામાં આવતો વ્યાજ દર મહિને 3 થી 5 ટકા જેટલો હોય છે, જે વાર્ષિક 36 થી 60 ટકા જેટલું થાય છે. પણ બાંડુ કહે છે કે તેમની પાસે કોઈ વિકલ્પ નથી, તેથી જરૂર હોય ત્યારે લોકોએ તેમની પાસે જવું જ પડે છે.

સાંજ ઢળી ગઈ છે અને હવામાં ઠંડક પ્રસરી ગઈ છે, પરંતુ બાળકો સખત મહેનત કરી રહ્યાં છે, અને ચારા માટે વેચી શકાય તેવી શેરડી સાંઠા કાપી રહ્યાં છે. બાંડુના દીકરા, વિજય અને અજય શેરડીના ભારા અને છેડા વાળવામાં મદદ કરી રહ્યા છે. એક ભારામાં 10 છેડા હોય છે અને 25 ભારાના ઢગલાના 100 રૂપિયા મળે છે. આ અંતિમ ભાગોનો ઉપયોગ પશુઓ માટે ઘાસચારા તરીકે થાય છે.

અજય મને કહે છે, “હું પાંચમા ધોરણમાં છું અને વિજય ત્રીજા ધોરણમાં છે.” બંને તરનાળીની અહલ્યાદેવી અહરામ શાળાના વિદ્યાર્થીઓ છે. તેઓ કહે છે, “હું આ વર્ષે શાળાએ નથી ગયો. શાળાના શિક્ષકો મને આગામી વર્ગમાં મૂકશે. હું 10 સુધી બધા ઘડિયા વાંચી અને ગણી શકું છું.” તેને લાગે છે કે વિજય એટલો નસીબદાર નહીં હોય કારણ કે તેને 11નો ઘડિયો ફક્ત વાંચતાં જ આવડે છે. “તે ચોથા ધોરણમાં નહીં જાય.”

વિજય કહે છે, “અમારી શાળા એક મોટો બંગલો છે. તેઓ અમને દિવસમાં ચાર વખતનું ભોજન આપે છે. અમને ચોપડા-ચોપડીઓ પણ મળે છે.”અજયની બહેન સ્વાતિ 7મા ધોરણમાં ભણે છે. પરંતુ તે હવે શાળાએ જતી નથી. તે કહે છે, “તે અમારી સાથે કારખાને આવી છે.” તેના પિતા બાંડુઅમારી વાતચીત સાંભળી રહ્યા છે. “શું અમે શેરડી કાપીને પરિવારનું ભરણપોષણ કરીએ કે બાળકોની શાળા પર ખર્ચ કરીએ? મારા પરિવારની ત્રણ પેઢીઓ શેરડી કાપવાનું કામ કરતી આવી છે. સરકારે અમારી મુશ્કેલીઓ સામે નજર નાખવી જોઈએ.”

આદિવાસી મજૂરો સૌથી વધુ પીડાય છે — તેઓમાં વાંચવાની ઓછી ક્ષમતા અને ઓછી આર્થિક સાક્ષરતા બંને જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો પાસે તેમના ગામમાં જમીન હોય છે, અને તેઓએ બીજાઓનાં ખેતરોમાં નીંદણ જેવાં ખેતીને લગતાં કામ પર આધાર રાખવો પડે છે.

ઘણા ખચકાટ પછી, સ્થળાંતર કામદાર કમલેશ રામસિંહ રાવતાળી આ પત્રકાર સાથે વાત કરવા માટે સંમત થાય છે. આ 32 વર્ષીય પાવળા આદિવાસી કહે છે, “અમે જળગાંવના સોપળા તાલુકાના છીએ. પણ હું કામની શોધમાં નાસિક ગયો હતો. અમને ગામની કેટલીક જમીન પર વન વિભાગ દ્વારા ઉગાડવામાં આવતી નર્સરીઓમાં માત્ર થોડું કામ મળે છે.” તેઓ કહે છે કે, મહિલાઓ અને પુરુષો બંનેને આ કામમાં આઠ કલાક પેટે 130 રૂપિયા મળે છે.

તેથી કમલેશ અને તેમનો પરિવાર એક માલક (ઠેકેદાર) સાથે આવ્યા છે અને અહીં તંબુ બાંધ્યો છે. તેઓ ઉમેરે છે, “પાણી માટે એક હેન્ડપંપ છે, પણ વીજળી નથી.” કમલેશ, તેમનાં પત્ની અને અન્ય દંપતીએ આ કામ માટે એક લાખ રૂપિયા એડવાન્સ લીધા છે. લણણી કરાયેલી શેરડીથી બેથી ચાર ટ્રોલીઓ ભરવા માટે તેમણે દિવસમાં 14-16 કલાકથી વધુ સમય સુધી કામ કરવું પડે છે.

કમલેશ અને તેમના લોકોના જૂથને ખબર નથી કે તેમના વેતનની ગણતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે અને તેમની એડવાન્સ તેમની કમાણી સાથે કેવી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે. “જો અમે અમારા માલકને પૂછીએ, તો તે ફક્ત કહે છે, ‘તમે પૈસા ઉધાર લીધા છે, તમારે ફક્ત તમારું કામ કરવું જોઈએ'.” કમલેશનાં પત્ની ગર્ભવતી છે. પરંતુ એડવાન્સ લેવાને કારણે તેમણે પણ કામ કરવું પડે છે.

“યે પોર્યા, ઇક્ડયે”, કમલેશ તેમના દીકરા પવનને બોલાવે છે, જે કોઈ કારણસર રડી રહ્યો છે. તે શાળાએ જતો નથી. “અમે બધા વેતન કામદારો છીએ. શાળા તરફ કોઈ ધ્યાન આપતું નથી. અમારા સમુદાયમાં ઘણા લોકો અભણ છે.” અહીંના આદિવાસી પરિવારો અહિરાણી બોલે છે, પરંતુ શાળાકીય શિક્ષણ મરાઠીમાં છે. કમલેશ કહે છે, “તે પણ સમસ્યાઓ ઊભી કરે છે કારણ કે અહીં કોઈ તેને સમજી શકતું નથી.”

તેઓ ચિંતિત છે કે આ સ્થળાંતરને કારણે તેમનાં બાળકો શાળાએ જઈ શકતાં નથી, પણ તેઓ થોડી વાર રહીને વિચારીને બોલે છે, “અમારા ગામમાં પણ કંઈ અલગ નથી. જેમની પાસે જમીન છે, ફક્ત તેમનાં બાળકો જ શાળાએ જાય છે.”

કમલેશ કહે છે, “સુખ હોય કે દુઃખ, અમારે તો બસ કામ કરતા જ રહેવું પડે છે. અમે ખાંડની ફેક્ટરી બંધ થાય તે પહેલાં પાછા જઈ શકતા નથી.”

“આ બંધિયાર મજૂરી છે.”

આ વાર્તા મૂળરૂપે મરાઠીમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ