ক’লহাপুৰৰ কুঁহিয়াৰ খেতিপথাৰৰ এক কঠিন সত্য

সোমেশ্বৰ একনাথ ছলগৰে গা ধুলে আৰু তিৰ্পালৰ চালিৰ বাহিৰত বহিছে। নৱেম্বৰৰ ৰ’দৰ উম লৈ তিতা চুলিকেইডাল ফণিয়াইছে। এই বিৰতি পিছে ক্ষণিকৰহে। তেওঁৰ দিনটো ঢলপুৱা ৪ বজাতে আৰম্ভ হ’ব আৰু ১২-১৩ ঘণ্টা চলিব।

সোমেশ্বৰ এগৰাকী ফড়কৰি (কুঁহিয়াৰ কটা লোক) আৰু তেওঁ শ শ শ্ৰমিকৰ মাজৰ এগৰাকী যিয়ে পৰিয়ালসহ ক’লহাপুৰত থকা কুঁহিয়াৰ কাৰখানাত কাম বিচাৰি আহিছে। ক’লহাপুৰ জিলাৰ পাৰগাওঁ ভাদলে স্থিত ৱাৰানা কুঁহিয়াৰ ফেক্টৰিত গোটেই পৰিয়ালটোৱে টেণ্ট বহুৱাইছে। তাত তেওঁলোক আগন্তুক চাৰিৰ পৰা পাঁচ মাহ থাকিব - কুঁহিয়াৰ কটা কাম কৰিব।

তেওঁলোকৰ প্ৰায়ভাগে মাৰাঠৱাড়াৰ বীড়ৰ দৰে খৰাং-প্ৰৱণ এলেকাৰ পৰা আহিছে। সোমেশ্বৰ ভাউ পৰিয়ালসহ আহিছে বীড় জিলাৰ মুংগিৰ পৰা। ৬৫০ কিলোমিটাৰ বাট বাই কুঁহিয়াৰ খেতিৰ আটাইতকৈ বেছি ঘনত্ব থকা ক’লহাপুৰ জিলা আহি পাওতে তেওঁলোকক তিনিটা দিন লাগিছে।

“মোৰ পত্নী পৰিমলা আৰু আমাৰ তিনিসন্তান লগত আছে - প্ৰমোদ, বিনোদ আৰু দশৰথ,” তেওঁ কয়। ট্ৰেক্টৰ-ট্ৰলী এখনত তেওঁলোকে নিজৰ আৱশ্যকীয় সামগ্ৰী-পাতি লৈ আহিছিল। তিৰ্পালৰ চালিৰ তলত এটা ধানৰ বস্তা আৰু এটা গেছ চিলিণ্ডাৰ থোৱা আছে।

“আমি মুকাদম (শ্ৰমিকৰ ঠিকাদাৰ)ৰ সৈতে আহিছো, তেওঁ আমাৰ প্ৰতিটো পৰিয়ালকে (দম্পতি) ডেৰ লাখ টকাৰ আগধন দিছে,” সোমেশ্বৰ ভাউৱে পাৰিক কয়। তেওঁ ইতিমধ্যে ডিজেল আৰু ট্ৰেক্টৰ-ট্ৰলীৰ মেৰামতিৰ নামত ২৫,০০০ টকা খৰছ কৰিছে।

“আমি কুঁহিয়াৰ কাটি আগধন [আমাৰ মজুৰিৰ পৰা] পৰিশোধ কৰিম। যদি এই বছৰ নোৱাৰো, তেন্তে অহা বছৰ,’তেওঁ কয়। “আমি প্ৰতিদিনে ১২-১৩ ঘণ্টাৰো অধিক সময় কাম কৰোঁ। পুৰুষ-মহিলা দুয়োজনে কুঁহিয়াৰ কাটি পাত চিকুণাই ট্ৰলীত লোড কৰে,” সোমেশ্বৰ ভাউৱে লগতে কয়। কুঁহিয়াৰ কটা কামটোত এক টনত ২৭৩ টকা দিয়া হয়।

“লই বেকাৰ কাম আহে হে (বৰ কঠিন কাম)। (কিন্তু) পইচা কেৱল কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ মাজেৰেহে আহে।”

সোমেশ্বৰ ভাউৰ পত্নী পৰিমলাৰ বাবে দিনটো আৰু দীঘলীয়া। কিয়নো তেওঁ পথাৰতো কাম কৰিব লাগিব। ইফালে বিদ্যুতৰ সুবিধা নথকা, পানী কোনোমতে অলপ পোৱা আৰু শৌচাগাৰ নথকা এই অস্থায়ী ঘৰখন তেওঁ চলাব লাগে। তম্বুৰ বাহিৰত পানী গৰম কৰি পৰিমলাই, “মোৰ দিনটো ৰাতিপুৱা ৩ বজাৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু ৰাতি ১০ বজাত শেষ হয়। পৰিমলাৰ কঁকালৰ বিষটো দিনটো লাগি থাকে, কিন্তু কঁকাল পোনাবলৈ সময় নাই, সম্ভৱো নহয়। তেওঁ কয়, “আমি কাম কৰিলেহে খাব পাও।”

পৰ্য্যাপ্ত বৃষ্টিৰ অভাৱত খেতি নোহোৱাৰ বাবে বীড়ৰ ছলগৰ পৰিয়ালটো এনেদৰে কামৰ সন্ধানত নিজ গাওঁ এৰি ওলাই আহিবলগীয়া হৈছে।

মহাৰাষ্ট্ৰলৈ প্ৰায় ৭৯ লাখ (২০১১ৰ লোকপিয়ল) লোক প্ৰব্ৰজিত হয় - দেশৰ ভিতৰতে ৰাজ্যসমূহৰ মাজত সৰ্বোচ্চ। প্ৰতিবছৰে প্ৰায় ৮-১০ লাখ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকে কুঁহিয়াৰৰ খেতি পথাৰত অতিপাত শীত, পানী আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ অভাৱৰ সৈতে যুঁজিবলগীয়া হয়।

তেওঁলোকে তিৰ্পাল, বাঁহ আৰু প্লাষ্টিকেৰে বনোৱা তম্বুৰ তল থাকে, তাৰবাবে তেওঁলোকে মাহে ১,০০০ টকা ভাৰা দিয়ে। পাঁচজনীয়া পৰিয়াল এটাৰ বাবে সেই ঠাই তেনেই ঠেক।

কাষৰে তম্বুটোত থকা মাৰুতি কেন্দ্ৰে আৰু তেওঁৰ পত্নী সিন্ধু আহিছে বীড় জিলাৰ পাৰালি ব্লকৰ ৱাকাৰ পৰা। তেওঁলোকৰ লগত আহিছে নিজৰ চাৰি সন্তান, আটাইৰে বয়স ছবছৰৰ তলত – পায়ল, প্ৰেম, ৰাণী আৰু বালাজী।

“গাঁৱত আমাৰ চাৰি একৰ মাটি আছে। আমি বাজৰা আৰু কপাহৰ খেতি কৰোঁ। ঘৰখনৰ কাৰণে সেয়া পৰ্য্যাপ্ত,” সিন্ধুৱে কয়। সোমেশ্বৰৰ পৰিয়ালৰ দৰে মাৰুতি আৰু সিন্ধু বাঞ্জাৰী সম্প্ৰদায়ৰ, ৰাজ্যখনত তেওঁলোক যাযাবৰ জনজাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ। তেওঁ কয়, “আমি ইয়ালৈ এজন মুকাদম [ঠিকাদাৰ]ৰ সৈতে আহিছো, তেওঁৰ পৰা আমি চাৰি লাখ [টকা] আগধন হিচাপে লৈছো।” সিন্ধুৱে অতি স্পষ্টভাৱে কয় যে এই বছৰ তেওঁলোকে সেই টকা ঘূৰাই দিব নোৱাৰিব। “আমচ্যানে ফেদানা হৌত নাহি [আমি এই ঋণৰ চক্ৰবেহুত সোমাই পৰিছো],” তেওঁ কথাখিনি কওতে সম্পত্তিশালী ঠিকাদাৰজনৰ প্ৰতি তিক্ততা তেওঁৰ মুখত স্পষ্ট দেখা যায়।

ছয় বছৰীয়া পায়লে তম্বুৰ সন্মুখভাগ সাৰি আছে। তাই শিৰশালাৰ যশৰাজ পাব্লিক স্কুলৰ ইউনিফৰ্ম পিন্ধি আছে। তাই কয়, “মাঝি শালা সুতালি [মই স্কুল এৰিবলগীয়া হৈছে]। গাঁৱত তাইক চোৱাচিতা কৰিবলৈ কোনো নথকাৰ বাবে তাই মাক-দেউতাকৰ সৈতে ইয়ালৈ আহিছে। তাইৰ পিতৃ মাৰুতীয়ে কয় যে তেওঁলোকৰ গাঁৱৰ ওচৰত চৰকাৰী বিদ্যালয় নথকাৰ বাবে তেওঁ দুই সন্তানক ব্যক্তিগত বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰিছে। তাইৰ দেউতাকে লগতে কয়, “আমি দুয়োৰে নামত ৪০ হাজাৰ টকাৰ মাচুল দিছো।

“স্কুলত আমাক তেওঁলোকে কবিতা পঢ়ায় আৰু চকলেট-কেক দিয়ে,” পায়লে স্কুলৰ ভাললগা স্মৃতি ভাগ-বতৰা কৰে। কিন্তু প্ৰতি বছৰে ছমাহ এনেকৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলগীয়া হ’লে প্ৰাথমিক শিক্ষা (১ৰ পৰা ৪ৰ্থ মান) সম্পূৰ্ণ কৰাটোও এক সাংঘাতিক প্ৰত্যাহ্বান হৈ পৰে।

কুঁহিয়াৰ চপোৱা কামৰ সন্ধানত অহা প্ৰায়ভাগ পৰিয়ালেই মাৰাঠৱাড়াৰ খৰাংপীড়িত আৰু চুবুৰীয়া অঞ্চলৰ। তেওঁলোকৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়েও মাক-দেউতাকৰ লগত আহিবলগীয়া হয় বাবে পঢ়া বাদ পৰে।

উৎপাদন কমি অহা আৰু পূৰ্বপুৰুষৰ ভূমিৰ ওপৰত হেঁচা পৰা পৰিস্থিতিত কেজ ব্লকৰ তৰ্ণালীৰ বান্দু বাংগৰৰ দৰে ক্ষুদ্ৰ কৃষক পৰিয়ালৰ প্ৰব্ৰজনত বাদে আন কোনো বিকল্প নাই। কণমানি কন্যাৰ সৈতে গছৰ তলত বহি থকা বান্দুৱে কয়, “আমি এটা যৌথ পৰিয়াল আৰু পাঁচ একৰ মাটি আমাৰ পৰিয়ালটোৰ নামত আছে। আমি কেৱল বাজৰাৰ খেতি কৰো। খেতি কৰি চলিব নোৱাৰা হৈছো, খেতিত খৰছ হোৱা পইচাখিনিও নুঠে।”

প্ৰায়ভাগ পৰিয়ালে নিৰ্মাণ ছাইটত ৫০০ টকাৰ দিনহাজিৰাত কাম কৰে। “ঘৰখন চলাব লাগি, সেয়ে আমি কাম কৰোঁ,” বান্দুৱে কয়।

কলহাপুৰৰ চুগাৰ ফেক্টৰিত, “আমি সোনকালে কাম আৰম্ভ কৰোঁ, পুৱা ৪ বজাতে। ৰাতি এৰা ভাখ্ৰী খাই কামত ধৰো। নিৰ্দিষ্টি কোনো সময় নাই,” তেওঁ কয়। “কুঁহিয়াৰবোৰ ট্ৰলীত উঠোৱাটো এটা টান কাম। ৰেম্পখনৰ ভৰি দিয়া ঠাইবোৰ অসমান আৰু ৰেম্বখন দুলি থাকে। এই কামটোত মোৰ মায়ে বহুত আঘাত পাইছে,”তেওঁ লগতে কয়।

কিন্তু বান্দু আৰু তেওঁৰ পত্নীয়ে আন দুটা দম্পতীৰ সৈতে একেলগে সাত লাখ টকাৰ আগধন ঘূৰাই দিয়াৰ বাবে আন কোনো বিকল্প উপায় নাই। তেওঁ কয়, “যদি আমি ঘূৰাই দিব নোৱাৰো, তেন্তে খুদখোৰে হিচাপ আৰম্ভ কৰে। যদি পৰিয়ালটোৱে ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে সেই ঋণ পৰৱৰ্তী বছৰলৈ ঠেলি দিয়া হয়। এনেকৈয়ে তেওঁলোক এটা শোষণমূলক চক্ৰত আবদ্ধ হৈ পৰে। ব্যক্তিগত খুদখোৰে লোৱা সুত প্ৰতিমাহে অতিশয় বেছি - ৩ৰ পৰা ৫ শতাংশ। তাৰমানে যিটো বছৰি ৩৬ৰ পৰা ৬০ শতাংশ। কিন্তু বান্দুৰ হাতত উপায় নাই। টানত পৰিলে মানুহে তেনে খুদখোৰৰ ওচৰলৈ যাবলগীয়া হয়েই।

আবেলিৰ বতাহত শীত নামি আহিছে। কিন্তু ল’ৰা-ছোৱালীহঁতে তাৰ মাজতে কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিছে। কুঁহিয়াৰৰ পাত কাটিছে, সিবোৰ পশুখাদ্য হিচাপে বিক্ৰী কৰা হ’ব। বান্দুৰ দুই পুত্ৰ বিজয় আৰু অজয়ে কুঁহিয়াৰৰ আৰু আগলি কুঁহিয়াৰৰ বোজা বান্ধিছে। এটা বোজাত ১০ ডাল আগলি কুঁহিয়াৰ থাকে আৰু তেনে ২৫ টা বোজাত ১০০ টকা পোৱা যায়। সেয়া গৰু-ম’হৰ খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়।

“মই পঞ্চম মানত আৰু বিজয় তৃতীয় শ্ৰেণীত পঢ়ে” অজয়ে কয়। দুয়োজনেই তৰ্ণালীৰ অহিল্যদেৱী আশ্ৰম স্কুলৰ ছাত্ৰ। তেওঁ কয়, “এই বছৰ মই স্কুললৈ যোৱা নাছিলো। স্কুলৰ ছাৰহঁতে মোক সেইটো শ্ৰেণী পাৰ কৰাই দিব। মই দহৰ ঘৰলৈকে নেওতাকেইখন পঢ়িব পাৰো আৰু গণিব পাৰো।” তেওঁ ভাৱে যে বিজয়ে বৰ নেওতাৰ কেৱল ১১ৰ ঘাইটোহে পঢ়িব পাৰে, গতিকে তেওঁৰ সেই ভাগ্য নহ’ব - “তেওঁ চতুৰ্থ শ্ৰেণী নাপাব।”

“আমাৰ স্কুলখন এটা ডাঙৰ বাংলো। আমাক দিনটোত চাৰিবাৰকৈ খাবলৈ দিয়ে। কিতাপ আৰু বহীও পাওঁ,” বিজয়ে কয়। অজয়ৰ ভনীয়েক স্বাতী ৭ম মানত পঢ়ে। কিন্তু তাই স্কুললৈ যাব এৰিছে। তেওঁ কয়, “তাই আমাৰ লগত কাৰখানালৈ আহিছে।”তেওঁৰ পিতৃ বান্দুৱে আমাৰ কথা-বতৰা শুনি আছে। “আমি কুঁহিয়াৰ চপাই পৰিয়ালটো চলাম নে ইহঁতৰ স্কুলৰ মাচুল দিম? মোৰপৰিয়ালৰ তিনিটা প্ৰজন্মই কুঁহিয়াৰ কটা কাম কৰিছে। চৰকাৰে আমাৰ কষ্টবোৰ বুজিব চেষ্টা কৰিব লাগে।”

আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় আদিবাসী শ্ৰমিকসকল। তেওঁলোকৰ মাজত পঢ়াৰ সক্ষমতাও কম আৰু আৰ্থিক সাক্ষৰতাও কম। নিচেই কম সংখ্যকৰহে গাঁৱত নিজৰ মাটি আছে। আনৰ পথাৰত বন নিৰোৱা আদি কামৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰিলে তেওঁলোকৰ উপায় নাই।

সংকোচ আঁতৰাই শেষত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক কমলেশ ৰামসিং ৰাওতাড়ে এইজন প্ৰতিবেদকৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ সন্মত হয়। ৩২ বছৰীয়া পাওৰা আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ কমলেশে কয়, “আমাৰ ঘৰ জলগাঁৱৰ চোপড়া তালুকাত। কিন্তু কামৰ সন্ধানত নাচিকলৈ গ’লোঁ৷ গাঁৱৰ কিছু মাটিত বন বিভাগে কৰা নাৰ্চাৰীবোৰত কেতিয়াবা কাম পাও।” মহিলা আৰু পুৰুষ উভয়ে দিনটোৰ আঠ ঘণ্টাৰ কামৰ বাবে ১৩০ টকা পায় বুলি তেওঁ লগতে কয়।

কমলেশ আৰু তেওঁ পৰিয়ালটো মালক (ঠিকাদাৰ) এজনৰ অধীনত তালৈ আহিছে আৰু তম্বু তৰিছে। তেওঁ লগতে কয়, “পানীৰ বাবে এটা হেণ্ড পাম্প আছে যদিও বিদ্যুতৰ সুবিধা নাই। কমলেশ, তেওঁৰ পত্নী আৰু আন এহাল দম্পতীয়ে এই কামৰ বাবে আগধন হিচাপে এক লাখ টকা লৈছে। দিনটোৰ ১৪ৰ পৰা ১৬ ঘণ্টা তেওঁলোকে দুইৰ পৰা চাৰিখন ট্ৰলীত কটা কুঁহিয়াৰ লোড কৰা কাম কৰে।

কমলেশ আৰু তেওঁৰ দলটোৰ মানুহে নাজানে যে তেওঁলোকৰ মজুৰি কেনেকৈ হিচাপ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকৰ আগধন তেওঁলোকৰ উপাৰ্জনৰ পৰা কি হিচাপত কটা হয়। “আমি আমাৰ মালিকক সুধিলে তেওঁ কেৱল কয়, ‘পইচা ধাৰে লৈছ যেতিয়া কাম কৰি যা’।” কমলেশৰ পত্নী গৰ্ভৱতী। কিন্তু আগধন লৈ থোৱাৰ বাবে তেঁৱো কাম কৰিবলগীয়া হৈছে।

“য়ে পড়য়া, ইকড়া য়ে” কিবা কাৰণত কান্দি থকা পুত্ৰ পৱনক কমলেশে মাতে। সি স্কুলত পঢ়া নাই। “আমি সকলোৱে দিনহাজিৰা কৰা মানুহ। স্কুলৰ প্ৰতি কোনেও গুৰুত্ব নিদিয়ে। আমাৰ সমাজৰ বহুতেই নিৰক্ষৰ।” ইয়াৰ আদিবাসী পৰিয়ালে অহিৰানী ভাষা কয়, কিন্তু স্কুলীয়া শিক্ষা মাৰাঠী ভাষাত। কমলেশে কয়, “সেয়াও এক সমস্যা, কেৱে ইয়াত আমাৰ ভাষা বুজি নাপায়।”

এনেকৈ প্ৰব্ৰজনৰ ফলত নিজৰ সন্তানকেইটিয়ে স্কুল এৰিবলগীয়া হোৱাক লৈ তেওঁ চিন্তিত বুলি কয় যদিও সামান্য ৰৈ তেওঁ কয়, “আমাৰ গাঁৱতো একেই অৱস্থা। যাৰ মাটি আছে, তাৰ ল’ৰা-ছোৱালীহে স্কুললৈ যায়।”

“সুখে হওক বা দুখ, আমি কাম কৰি যাবই লাগিব। গত্যন্তৰ নাই। কাৰখানাৰ কাম শেষ নকৰালৈকে উভতি যাব নোৱাৰো,” কমলেশে কয়।

“এয়া বন্ধা খটা কাম।”

এই প্ৰতিবেদন মূলতঃ মাৰাঠী ভাষাত প্ৰকাশিত।

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি