‘डोळ्यांनी दिसतंय तोवर मी उपाशी मरणार नाही’

“भोगोल (शोलापासून बनवलेली कदम फुले) तर कुणीही बनवेल, पण मनसा देवीचा ‘ड्याला’ फक्त आम्हीच बनवतो,” तोंडात विडा दाबत अनेश्वरी बर्मन हसून सांगतात.

गुडघ्यापर्यंत खोचलेली साडी, केसांचा घट्ट अंबाडा; ५८ वर्षांच्या अनेश्वरी आपल्या साडीच्या पदराने हात आणि चेहरा पुसतात आणि अंगणातल्या नुकत्याच झाडून स्वच्छ केलेल्या सिमेंटच्या कट्ट्यावर विसावतात. या कसबी कारागिरीसाठी घरकाम आणि कलाकुसर यांचा मेळ घालणारा आणखी एक मोठा दिवस त्यांच्यासमोर उभा आहे.

जलाशयांमध्ये आढळणाऱ्या शोला (Aeschynomene aspera L) नावाच्या वनस्पतीच्या खोडापासून धार्मिक विधींसाठी लागणाऱ्या वस्तू आणि शोभेच्या वस्तू तयार केल्या जातात. ही कला पश्चिम बंगालमधील अनेक प्रसिद्ध हस्तकलांपैकी एक आहे. उत्तर कोच बिहार जिल्ह्यातील ४,४६७ लोकसंख्या (२०११ ची जनगणना) असलेल्या सिद्धेश्वरी गावातील अनेक कुटुंबे आपली उपजीविका या शोला कलेवर भागवतात. मात्र, कोच बिहार-२ ब्लॉकमधील या गावातील अनेश्वरी यांच्यासारख्या केवळ हाताच्या बोटावर मोजण्याइतक्याच कुटुंबांकडे 'मनसा ड्याला' बनवण्याचं वारसा हक्काने आलेलं कौशल्य आहे. ड्याला म्हणजे शोलाच्या मऊ आणि सच्छिद्र भागापासून बनवलेला एक साचा, ज्यावर सर्पदेवता मनसा देवीची प्रतिमा रेखाटलेली असते.

“जर तुमच्या कुटुंबात ही परंपरा नसेल, तर तुम्हाला हे बनवण्याची परवानगी नसते. पण आम्ही हे बनवू शकतो, कारण हे आमच्या रक्तात आहे,” त्या अभिमानाने सांगतात. ही परंपरा त्यांच्या पतीच्या कुटुंबाकडून त्यांच्याकडे आली आहे. हे कुटुंब राजबंशी समाजातील आहे (पश्चिम बंगालमध्ये हा समाज अनुसूचित जातीमध्ये समाविष्ट आहे).

असंख्य जंगलं, नद्या आणि पाणथळ जागी वसलेल्या भारतीय उपखंडाच्या या भागात सापांचा मोठा वावर आहे. सर्पदंश आणि संसर्गजन्य रोगांपासून संरक्षण मिळावे, तसेच सुख-समृद्धी आणि संतती लाभावी यासाठी इथले लोक मनसा देवीची पूजा करतात.

तसं तर सर्व जाती-धर्माचे लोक 'मा मनसा'ला शरण जातात, पण उत्तर बंगालमधील राजबंशी समुदायामध्ये 'ड्याला पूजा' करण्याची विशेष प्रथा आहे. प्रामुख्याने पावसाळ्यात, जेव्हा सर्पदंशाचा धोका सर्वाधिक असतो, तेव्हा 'ड्याला' अर्पण करून ही पूजा केली जाते. "श्रावण, भाद्रपद आणि अश्विन (बंगाली कॅलेंडरनुसार जुलैच्या मध्यापासून ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंतचे तीन महिने) या काळात सर्व 'देशी मानसी' (राजबंशी लोक) ड्यालाची पूजा करतात," अनेश्वरी बांगला आणि राजबंशी अशा दोन्ही भाषा एकत्रित बोलत सांगतात.

कोच बिहारमधील अंबारी गावात जन्मलेल्या आणि लहानाच्या मोठ्या झालेल्या अनेश्वरी, वयाच्या विशीत असलेल्या सुभाष बर्मन यांच्याशी लग्न करून सिद्धेश्वरीला आल्या. तेव्हा केवळ १५ वर्षांच्या या नववधूला पती आणि दीर दोघांना शोलाचं काम करताना पाहून खूप कुतूहल वाटायचं. पण या कलेच्या जगात त्यांना प्रवेश मिळायला वेळ लागला. "मी काम खराब करेन आणि नुकसान होईल, असं त्यांना वाटलं असावं," अनेश्वरी आठवून सांगतात.

पण त्या सहजासहजी हार मानणाऱ्यांपैकी नव्हत्या. त्यांना काम करताना न्याहाळत आणि चोरून सराव करत काही वर्षांतच त्यांनी या कलेवर पकड मिळवली. "मी प्रयत्न करत राहिले. मला वाटायचं की मी जर जिद्दीने प्रयत्न केले तर एक दिवस नक्कीच शिकेन आणि माझ्या कामामुळे घराच्या कमाईत हातभार लागेल. म्हणूनच मी ही कला स्वतःहून शिकले."

आज त्या प्रसिद्ध 'ड्याला' सोबतच 'सैतोल' (ज्यावर मनसा देवीची प्रतिमा असते अशा शोलाच्या नळकांड्या) आणि 'भोगोल' (शोलापासून बनवलेली कदंबाची फुले) बनवण्यात आपल्या पतीला, सुभाष यांनाही तोडीस तोड टक्कर देतात आणि कुटुंबाच्या उत्पन्नात मोलाची भर घालतात.

सैतोल आणि भोगोलची विक्री वर्षभर चालते, तरीही ड्यालाच्या मागणीची सर कशालाच येत नाही. बर्मन कुटुंब वर्षाला साधारण ७००-८०० ड्याला विकतात. ऐन हंगामात एका ड्यालाची किंमत ७० ते १०० रुपये असते, तर इतर वेळी ती २५-३० रुपयांपर्यंत खाली येते.

"हे काम खूप मेहनतीचं आहे बाबा! आम्हाला शोला (वनस्पती) कापून गाड्यांमधून आणावा लागतो. त्यानंतर तो उन्हात वाळवला जातो आणि ड्याला बनवण्यापूर्वी तो योग्य आकारात कापला जातो," त्या प्रक्रियेबद्दल सांगतात.

एकेकाळी पश्चिम बंगाल, बिहार आणि आसाममधील कालव्यांमध्ये आणि दलदलीच्या भागात मुबलक प्रमाणात आढळणारी ही शोला वनस्पती आता वैशाख आणि ज्येष्ठ महिन्यात (एप्रिलच्या मध्यापासून जूनच्या मध्यापर्यंत) खास पिकवली जाते. पूर्वी अनेश्वरी यांच्यासारखे कारागीर ती नैसर्गिकरीत्या गोळा करायचे. आपल्या घरामागील दलदलीत उगवलेले शोलाचे रोप दाखवत त्या सांगतात, "आधी जेव्हा मी ही कला शिकत होते, तेव्हा आम्ही ही रोपं (मोफत) घेऊन यायचो. ती सगळीकडे, अगदी कालव्यांच्या कडेलाही उगवायची."

हवामान बदलामुळे पाणथळ जागा कशा कमी झाल्या आहेत हे सांगताना अनेश्वरी म्हणतात, "आजकाल ही रोपं दुर्मिळ होत चालली आहेत, आणि ती कुठे उगवली तरी आता फुकट मिळत नाहीत. आम्हाला आता प्रत्येक (फांदी) आठ-नऊ रुपयांना विकत घ्यावी लागते." शोला आता सहजासहजी आणि मुबलक प्रमाणात मिळत नाही, याची त्यांना खंत वाटते.

बंगाली लग्नसमारंभ आणि 'अन्नप्राशन' विधीमध्ये शोलाचे हार आणि मुकुट (टोपोर) वापरण्याची मोठी परंपरा होती. मात्र, आता स्वस्त थर्माकोलने या कलेची जागा घेण्यास सुरुवात केली आहे. मूर्तींची सजावट आणि दागिन्यांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या 'डाकेर साज'मध्येही आता थर्माकोलचा वापर वाढला आहे. मागणी घटल्यामुळे आता फार कमी शेतकरी शोलाची लागवड करतात.

ही लोप पावत चाललेली कला आणि घटती लागवड हे एक दुष्टचक्र बनले आहे. पश्चिम बंगालमध्ये देशातील सर्वाधिक कारागीर असूनही, राज्याचा सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग व वस्त्रोद्योग विभाग आणि युनेस्कोच्या संयुक्त विद्यमाने राबवल्या जाणाऱ्या 'रुरल क्राफ्ट अँड कल्चरल हब'कडे या शोला कारागिरांची अलीकडची कोणतीही अधिकृत माहिती उपलब्ध नाही. 'बोटॅनिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया'च्या १९९५ च्या एका अहवालात राज्यात सुमारे १०,००० शोला कारागीर असल्याचा उल्लेख आहे, मात्र त्यात उत्तर बंगालमधील शेतकरी किंवा कलाकारांचा कोणताही विशिष्ट संदर्भ नाही.

आता कोच बिहारच्या तुफानगंज उपविभागातील रसिकबिल, नागरहाट आणि सालबारी या गावांमध्ये केवळ मूठभर शेतकरी शोला पिकवतात. आषाढ महिन्यात (जूनच्या मध्यापासून जुलैच्या मध्यापर्यंत) कारागीर या शेतांना भेटी देतात आणि तिथे घासाघीस करून आपली ऑर्डर नोंदवतात. ते एकतर प्रति रोप या दराने खरेदी करतात किंवा कधीकधी संपूर्ण शेतातले पीक एकदम विकत घेतात.

“मागच्या वर्षी आम्ही एका अख्ख्या शेतातलं पीक विकत घेतलं होतं,” अनेश्वरी सांगतात. “आम्ही सहा जणांनी मिळून नऊ 'कथा' (साधारण ०.२८ एकर) जागेतलं पीक २५,००० रुपयांना घेतलं. त्याशिवाय 'हजिरा' (मजुरी) आणि वाहतुकीचा खर्च तर वेगळाच." शेतकरी स्वतः याची कापणी करत नाहीत; पुरुष कारागीर स्वतः शेतात जाऊन पीक कापतात आणि त्याची वाहतूक करतात. यासाठी मजुरी आणि प्रवासावर त्यांना साधारण २,००० रुपये खर्च करावे लागतात.

पूर्वी सुभाष हे सर्व आर्थिक व्यवहार सांभाळायचे. आता त्यांचा २८ वर्षांचा मुलगा रंजन आपल्या वृद्ध पालकांना शोलाची कापणी आणि वाहतुकीसारखी कष्टाची कामे करण्यात मदत करतो. तो आपल्या पत्नी आणि दोन मुलांसह बर्मन यांच्याच आवारातील एका वेगळ्या खोलीत राहतो आणि रोजंदारीवर मजूर म्हणून काम करतो. संसाराचा गाडा ओढण्यासाठी तो भात, गहू आणि पोह्यांच्या (चिरे) गिरण्या बसवण्याचेही काम करतो. यातून त्याला महिन्याला १०,००० ते १५,००० रुपये मिळतात. या दाम्पत्याची थोरली मुलगी, ३२ वर्षांची अंजना राय ही विधवा असून शेतमजूर म्हणून काम करते. ती सुद्धा आईवडिलांना शोलाच्या कामात मदत करते. विशेषतः मनसा पूजेच्या काळात ती मुलांसह माहेरी येते.

मनसा पूजा जवळ आली की बर्मन कुटुंबातील प्रत्येक सदस्य कामाला लागतो. "हे तीन महिने (जुलैच्या मध्यापासून ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत) कामाचा प्रचंड ताण असतो. आम्ही रात्री २-३ वाजेपर्यंत काम करतो... माझा मुलगा राबतो, मुलगीही कामात मदत करते," अनेश्वरी सांगतात. शेजारीपाजारीही मदतीला येतात आणि त्यांच्या पारंपरिक राजबंशी घराच्या पत्र्याच्या भिंती या सामुदायिक कष्टाच्या वेगाशी एकरूप होऊन जणू घुमू लागतात.

"त्यांना (सुभाष यांना) कापण्याचं काम नीट जमत नाही, म्हणून ते चित्रकारी करतात. मी ड्याला सजवण्याचं काम बघते," आपल्या 'काटा' सुरीला धार लावताना अनेश्वरी सांगतात. त्या खोडाची तपकिरी साल सोलून शोलाला योग्य आकारात कापतात; सुभाष ते तुकडे ठरवलेल्या आकारात एकत्र जोडतात. ते 'ढेकी शाक' (Diplazium esculentum) उकळून आणि ठेचून त्यापासून हिरवट रंगाचा डिंक तयार करतात. त्यांच्या वडील आणि आजोबांकडून मिळालेली ही या व्यवसायातील एक युक्ती. अशा चार समान चौकटी मिळून ड्यालाच्या चार बाजू तयार होतात आणि त्यापैकी एका बाजूला कागद लावून त्यावर काळ्या शाईने 'मा मनसा'ची प्रतिमा रेखाटली जाते.

बांबूचं कुंपण असलेल्या आपल्या स्वयंपाकघरात बसून अनेश्वरी चुलीमध्ये सुकलेल्या 'पाटणकाड्या' (तागाची वाळलेली धाटे) जाळतात, ज्याचा काजळ धूर चुलीवर ठेवलेल्या भांड्याच्या तळाशी जमा होतो. "मी ही काजळी खरवडून काढते आणि ती बेलफळाच्या चिकात मिसळून चांगली फेटून घेते, जेणेकरून ती कोरडी राहणार नाही. मग त्यात हळूहळू पाणी घालून ढवळते. हळूहळू काजल (शाई) वेगळं होतं आणि पाण्यावर तरंगू लागते."

अनेश्वरीचा पहाटे ५ वाजेपासून कामाला सुरुवात करतात. "मी घर झाडते, भांडी घासते, अंघोळ करते, चहा बनवते, स्वयंपाक करते आणि मग जेवते." कामाच्या हंगामात, या कामांच्या सोबतीला ५-६ तास शोला कलेचं कामही जोडलं जातं. हे कष्ट केवळ मिळकतीसाठी नाहीत, तर आपल्या कलाकृतींच्या पवित्र धार्मिक उपयोगातून मिळणारे समाधानही तितकंच महत्त्वाचे आहे, असं अनेश्वरी सांगतात.

"लोक म्हणतात की शोलाचं महत्त्व खूप मोठं आहे. पण हा (ड्याला) श्रद्धेशिवाय बनू शकेल का?" शोलापासून वस्तू बनवण्यासाठी लागणाऱ्या मेहनतीकडे बोट दाखवत त्या विचारतात. राजबंशी घरांमध्ये लग्न आणि गृहप्रवेशाच्या वेळी केल्या जाणाऱ्या पूजेत 'ड्याला' अर्पण केला जातो. मूळच्या बांगलादेशातील रंगपूर जिल्ह्यातील असलेल्या 'दक्षिणदेशी' राजबंशी लोकांमध्ये ड्यालासोबतच 'सैतोल'ची ही पूजा केली जाते. सैतोलवर रेखाटलेली मनसा देवीची प्रतिमा ड्यालावरील प्रतिमेपेक्षा वेगळी असते. शोलापासून बनवलेली कदंबाची फुले म्हणजेच 'भोगोल' सणासुदीला सजावटीसाठी वापरली जातात.

कोच बिहार जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात ड्याला-सैतोलची पूजा अधिक प्रचलित आहे. हंगाम आला की, अनेश्वरी आणि सुभाष ५०-१०० रुपये खर्च करून 'टोटो' (बॅटरीवर चालणारी रिक्षा) किंवा रिक्षाने बानेश्वर, बोकालीमाठ आणि धांग धिंगगुरी सारख्या गावांच्या बाजारात जातात. "तुम्हाला माहितीये, बानेश्वरच्या बाजारात मी खूप प्रसिद्ध आहे? तिथल्या विक्रेत्यांनी मला स्वतःहून जागा दिली आहे," अनेश्वरी अभिमानाने आणि हसत सांगतात. "मी तिथे खूप दिवसांनी गेले, तर ते विचारतात, 'काकी, तुम्ही आधी का आला नाहीत?'" स्थानिक बाजारात मिळणाऱ्या या आदराबद्दलचा अभिमान त्या लपवत नाहीत. हे दाम्पत्य स्थानिक दुकानांनाही मालाचा पुरवठा करते. अनेकदा तर लोक थेट त्यांच्या घरी येऊन खरेदी करतात.

अनेश्वरी यांनी आतापर्यंत गावातील अनेक लोकांना भोगोल आणि इतर वस्तू बनवण्याचे प्रशिक्षण दिलं आहे. मात्र, "काही लोक भविष्यातल्या संकटाची भीती न बाळगता, घरात ही परंपरा नसतानाही ड्याला बनवत आहेत," त्या सांगतात. "काही जण तर हाताने चित्र रेखाटण्याऐवजी ड्यालावर छापील चित्रं चिकटवतात, जेणेकरून कमी वेळात जास्त ड्याला तयार होतील." बर्मन कुटुंबाने मात्र असा कोणताही शॉर्टकट स्वीकारण्यास नकार दिला आहे. शंभर चित्रं छापण्यासाठी ५०० ते ७०० रुपये खर्च येतो. चित्रकारी कितीही मेहनतीची असली, तरी त्यातून छपाईचा खर्च वाचतो. "त्यामुळेच आम्ही ही सगळी कामं [हातानेच] करतो."

ही प्रक्रिया अत्यंत जिकिरीची आहे. सुभाष चौकटीच्या एका बाजूला A4 आकाराचा कागद चिकटवतात. बांबूच्या कलात्मक लेखण्या आणि अनेश्वरी यांनी तयार केलेली काजळाची शाई वापरून, ते आपल्या थकलेल्या हातांनी मनसा देवीची प्रतिमा रेखाटतात. त्यासोबतच साप, बदक आणि कमळाची फुलेही रेखाटली जातात. 'मनसामंगल' आणि 'पद्मपुराण' यांसारख्या लोककथांचा संदर्भ देत ते सांगतात, "हा ड्याला म्हणजे खरं तर बेहुला आणि लखिंदर यांचा 'बासरघर' (मधुचंद्र गृह) आहे."

तुळशी वृंदावनाजवळ काम करताना हे दाम्पत्य 'बेहुला'ची कथा सांगतात— जिचा पती लखिंदर देवीच्या आज्ञेवरून 'कालनागिनी'ने दंश केल्यामुळे मरण पावतो आणि त्याला जिवंत करण्यासाठी ती स्वर्गापर्यंतचा प्रवास करते. लखिंदरचे वडील चांद सौदागर हे शिवभक्त होते आणि त्यांनी मनसा देवीची पूजा करण्यास नकार दिला होता; मात्र शेवटी ते शिवशंकराची कन्या मनसा देवीसमोर नतमस्तक होतात आणि अशा प्रकारे पृथ्वीवर त्यांची पूजा सुरू झाली. "समोर असलेल्या मा मनसाची ही प्रतिमा पहा, त्यांच्या चरणाशी असलेली आकृती चांद सौदागर यांची आहे, ते देवीची प्रार्थना करत आहेत. आणि देवीच्या मस्तकाजवळचा चेहरा शिव ठाकूर यांचा आहे," सुभाष समजावून सांगतात.

सुभाष स्थानिक दुकानातून आणलेले केशरी आणि गुलाबी रंग छोट्या पोलादी वाट्यांमध्ये मिसळतात. ते आपल्या पाळीव बकरीच्या केसांपासून बनवलेला ब्रश वापरत आहेत. याच वेळी, अनेश्वरी बराच वेळ पाय ताणून बसल्यामुळे होणाऱ्या त्रासाकडे दुर्लक्ष करत सैतोल रंगवत आहेत. "आमची प्रकृती आता साथ देत नाही; माहित नाही आम्ही अजून किती काळ असं काम करू शकू."

एकेकाळी कमरेखालील शरीराचा काही भाग अर्धांगवायूने निकामी झाला होता, पण डॉक्टर आणि 'कविराज' (आयुर्वेदिक तज्ज्ञ) यांच्या उपचारांनी त्या बऱ्या झाल्या. तरीही त्या म्हणतात, "हे काम करताना आम्ही कधीच आमच्या शरीराचा विचार केला नाही. काहीही झालं तरी हंगामात आम्ही थांबू शकत नाही." मासिक पाळीच्या काळातही त्या काम करतात. "आम्हीच याला (मनसा ड्याला) जन्म देतो, आम्ही माता आहोत. आम्ही विटाळाला मानत नाही," त्यांचा हा सहज पण तर्कशुद्ध विचार त्यांच्या प्रगल्भतेचे दर्शन घडवतो.

अनेश्वरी एका पूर्ण ड्यालामध्ये असणाऱ्या प्रत्येक भागाबद्दल सविस्तर माहिती देतात. ड्यालाच्या चार बाजूंना शोलापासून बनवलेली 'ध्याप' (कमळाची फुले) लावली जातात. विक्री करताना ड्यालाचे सुटे भाग केले जातात आणि प्रत्यक्ष पूजेच्या वेळी ते पुन्हा जोडले जातात. बांबूच्या काठीच्या साहाय्याने ड्यालाच्या मध्यभागी 'भोगोल' बसवला जातो. आणि या सर्वांच्या वर 'फ्यान' किंवा 'फ्याना' असतो—म्हणजेच नागाचा फणा. ड्यालाच्या आतील पोकळ भागात शेंदूर लावलेला केळ्याचा घड (झुकी) किंवा बदकाची अंडी अर्पण म्हणून ठेवली जातात. पूजा संपल्यावर, हा ड्याला केळीच्या खांबापासून बनवलेल्या तराफ्यावर ठेवून जवळच्या तलावात किंवा नदीत विसर्जित केला जातो.

अनेश्वरी माहिती देत असताना, सुभाष सुपारीचे पान जाळून त्या आचेवर ओले रंग वाळवण्याची तयारी करत आहेत. "जर आकाश स्वच्छ असतं, तर हे करायची गरज पडली नसती," ते सांगतात. एप्रिल २०२५ मध्ये जेव्हा 'पारी'ने या दाम्पत्याची भेट घेतली, तेव्हा सतत पाऊस पडत होता, ज्यामुळे अनेश्वरी आणि सुभाष यांना शेतमजुरीची कामंही थांबवावी लागली होती.

शोला कलेसाठी राखीव असलेले तीन महिने सोडले, तर वर्षाचा उरलेला काळ हे दाम्पत्य भातलावणी आणि कापणीच्या कामात घालवते. ते ताग आणि बटाट्याच्या शेतातही मजुरी करतात, ज्या दिवशी काम मिळतं त्या दिवशी त्यांना ३०० ते ३५० रुपये मजुरी मिळते.

"आजकाल मजुरीची कामं खूप कमी मिळतात, कारण लोक भाताची कापणी आणि मळणी करण्यासाठी यंत्रांचा वापर करू लागले आहेत," अनेश्वरी खंत व्यक्त करतात. बर्मन कुटुंबाकडे साधारण अर्धा एकर जमीन आहे, ज्यात त्यांचे घर आणि बांबूची बाग आहे. रंजन सांगतो की, कधीकधी बटाट्याच्या हंगामात त्यांना वाट्याने (बटईने) शेती करण्याची संधी मिळते.

सुमारे दीड वर्षापूर्वी त्यांनी केंद्र सरकारच्या 'प्रधानमंत्री आवास योजने'अंतर्गत घरासाठी अर्ज केला होता. काही शेजाऱ्यांना नवीन घरे मिळाली, पण बर्मन कुटुंब अजूनही प्रतीक्षेत आहे. बीपीएल (दारिद्र्यरेषेखालील) कुटुंबांना मिळणारे मोफत रेशन आणि पश्चिम बंगाल सरकारच्या 'लक्ष्मी भंडार' योजनेअंतर्गत मिळणारे १,००० रुपये संसारासाठी अपुरे पडतात. "आम्हाला तांदूळ सुद्धा विकत घ्यावा लागतो," अनेश्वरी सांगतात. त्यांच्या आवाजात स्वतःची शेतीयोग्य जमीन नसल्याची खंत स्पष्टपणे जाणवते.

“माझ्या अडचणी कधीच संपत नाहीत. मुलीचा नवरा वारला आहे आणि तिचा जगण्यासाठी संघर्ष सुरू आहे. आम्ही तिला नेहमी मदत करू शकत नाही आणि वारंवार कर्ज काढून कसाबसा गाडा ओढतोय. आमचं अजूनही 'बंधन' बँकेचं ३०,००० रुपयांचं कर्ज बाकी आहे,” त्या 'पारी'शी बोलताना सांगतात.

हंगामातील तीन महिन्यांची कमाई त्यांच्या उदरनिर्वाहासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. "शोलाच्या कामातून मिळणारी कमाई म्हणजे केवळ 'चणाचूर' (चणे) मिळण्यासारखी असली, तरी हे काम केल्याशिवाय आमचं पोट कसं भरणार?" अनेश्वरी यांचे शब्द मनरेगाअंतर्गत काम मिळत नसल्याकडेही त्या लक्ष वेधतात. या शोला कामामुळेच त्यांच्या काही इच्छा-आकांक्षा पूर्ण होतात. दुर्गा पूजेच्या वेळी सर्वांसाठी नवीन कपडे घेण्यासाठी याच कमाईचा उपयोग होतो.

पण ही कमाई अस्थिर आहे. "(कधीकधी) बाजारात आमचा माल विकला जात नाही, तर कधीकधी वाढत्या मागणीनुसार आम्ही पुरवठा करू शकत नाही. जसं की या वर्षी आमचा सगळा माल विकला गेलेला नाही,” अनेश्वरी थोडा वेळ थांबून पुढे म्हणतात, "हा व्यवसाय फायदेशीर आहे, पण तेव्हाच जेव्हा आम्ही १०,००० रुपयांचा कच्चा माल विकत घेऊ आणि तयार वस्तू ३०-३५,००० रुपयांना विकू शकू. सगळं काही खर्च आणि विक्रीच्या किमतीवर अवलंबून असतं." गेल्या वर्षीचे न विकलेले ड्याला त्यांनी मोठ्या पॉलिथीन पिशव्यांमध्ये सुरक्षित ठेवले आहेत, ज्याचा वापर हंगाम सुरू होण्यापूर्वी येणारी मागणी पूर्ण करण्यासाठी केला जाईल.

आमच्याशी बोलत असतानाच, एक शेजारी मनसा ड्याला घेण्यासाठी येतो. चेहऱ्यावर हास्य ठेवून अनेश्वरी त्या ग्राहकाशी संवाद साधतात. मग हळू आवाजात त्या कबूल करतात, "ओळखीचे लोक आम्हाला नीट पैसे देत नाहीत. माझे मालक [पती] साधे गृहस्थ आहेत, पण मला फसवणं अशक्य आहे."

अलीकडे त्यांची दृष्टी मंदावली आहे. १० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या डोळ्यांच्या रुग्णालयात जाऊनही त्यांना आराम मिळाला नाही. आपली ही कला त्या पुढे कशी चालू ठेवतील, असे विचारल्यावर अनेश्वरी आपल्या खास शैलीत हसत, तोंडात पान-सुपारी असतानाच म्हणतात, "डोळ्यांना दिसतंय तोवर."

आणि मग त्यानंतर?

"की आर कोरा जाबे? पायले खामु, ना पायले खामु ना (आम्ही काय करू शकतो? जेव्हा मला दिसणं बंद होईल, तेव्हा मी उपाशी राहीन. पण जोपर्यंत डोळ्यांना दिसतंय, तोपर्यंत मी उपाशी मरणार नाही.")

हातातसं साधन बाजूला ठेवून अनेश्वरी घरातील मनसा मंदिरासमोर संध्याकाळचा दिवा लावण्यासाठी उठतात. अंगणात सांजवेळच्या मंद प्रकाशात सुभाष ड्यालावर चित्रकारीचा शेवटचा हात फिरवत आहेत.

या वार्तांकनाला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन फेलोशिपचे सहाय्य लाभले आहे.

ही कथा मूळतः बंगाली भाषेत लिहिली गेली आहे.

अनुवाद : जयेश जोशी