કોચ બિહારમાં: 'જ્યાં સુધી મારી આંખો ચાલે છે ત્યાં સુધી હું ભૂખી નહીં મરું'

અનેશ્વરી બર્મન ગલેફામાં નાગરવેલનું પાન ખોસતાં ખોસતાં હસીને કહે છે, "ભોગોલ શોબાઈ બાનેર પાઈ, મોનોશાર ડ્યાલા શુદુ આમરાઈ બાનાઈ [શોલામાંથી કદમના ફૂલો તો કોઈ પણ બનાવી શકે છે, પણ મનસાના ડ્યાલા ફક્ત અમે જ બનાવીએ છીએ]."

58 વર્ષના અનેશ્વરીએ ઘૂંટણ સુધીની ઊંચી સાડી પહેરેલી છે અને વાળને ચુસ્ત બનમાં બાંધેલા છે, પોતાના આંચલ (સાડીના પાલવ/છેડા) વડે તેઓ હાથ અને ચહેરો લૂછે છે, અને પોતે હમણાં જ સાફ કરેલા આંગણાના સિમેન્ટવાળા ભાગ પર બેસી જાય છે. આ કુશળ શોલા કારીગરની રાહ જોતો ઊભો છે બીજો એક લાંબો દિવસ જેમાં તેમણે સતત ઘરેલુ કામકાજ અને હસ્તકલા કામનું કુશળતાપૂર્વક સંતુલન જાળવતા રહેવાનું છે.

જળાશયોમાં જોવા મળતા શોલા (એસ્કિનોમિનિ એસ્પેરા એલ) માંથી ધાર્મિક વિધિઓ માટેની અને સુશોભનની વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે. આ હસ્તકલા પશ્ચિમ બંગાળની ઘણી પ્રખ્યાત હસ્તકલા પરંપરાઓમાંની એક છે. કોચ બિહારના ઉત્તરીય જિલ્લામાં (2011 ની વસ્તી ગણતરી પ્રમાણે) 4467 લોકોની વસ્તી ધરાવતા સિદ્ધેશ્વરી ગામમાં પોતાની આજીવિકા માટે શોલા હસ્તકલા પર આધાર રાખતા ઘણા પરિવારો છે. જોકે, કૂચ બિહાર-II બ્લોકના આ ગામમાં અનેશ્વરીના પરિવાર જેવા થોડા જ લોકોને મનસાના ડ્યાલા બનાવવાની કુશળતા વારસામાં મળી છે - મનસાના ડ્યાલા એ શોલાની દાંડીની અંદરના નરમ અને છિદ્રાળુ ભાગમાંથી બનેલી એક રચના છે, જેમાં સર્પ દેવી, મનસાની ચિત્રિત છબી રાખવામાં આવે છે.

તેઓ (પશ્ચિમ બંગાળમાં અનુસૂચિત જાતિ હેઠળ સૂચિબદ્ધ) રાજવંશી સમુદાયના તેમના પતિના પરિવારમાં (પેઢી દર પેઢી) ચાલી આવતી આ વિધિ વિશે ખૂબ ગર્વ સાથે કહે છે, "તમારા પરિવારમાં આ પરંપરા ન હોય તો તમે તે ન બનાવીશકો. પરંતુ અમે આ બનાવી શકીએ છીએ. આ (પરંપરા) અમારા પરિવારમાં છે,"

અસંખ્ય જંગલો, નદીઓ અને ભેજવાળી જમીનો ધરાવતા ઉપખંડના આ ભાગમાં પુષ્કળ સાપ ફરતા હોય છે. લોકો સર્પદંશ અને ચેપી રોગોથી પોતાને બચાવવા અને પ્રજનન અને સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ પામવા માટે દેવી મનસાની પૂજા કરે છે.

બધી જાતિઓ અને સમુદાયોના લોકો મા મનસાના શરણમાં સલામતી શોધે છે, પરંતુ ડ્યાલા પૂજાનો રિવાજ ઉત્તર બંગાળના રાજવંશીઓમાં જ પ્રચલિત છે. ડ્યાલા ચઢાવવાના રૂપમાં થતી ધાર્મિક પૂજા મોટાભાગે ચોમાસાના મહિનાઓમાં થાય છે જ્યારે સર્પદંશનું જોખમ વધારે હોય છે. બંગાળી અને રાજવંશીના વિચિત્ર મિશ્રણમાં અનેશ્વરી કહે છે, "શ્રાવણ, ભાદ્ર (ભાદરવો) અને આશ્વિન (આસો) [બંગાળી કેલેન્ડરમાં મધ્ય જુલાઈથી મધ્ય ઓક્ટોબર વચ્ચેના ત્રણ મહિના] દરમ્યાન, બધા દેશી માનશી [રાજવંશી લોકો] ડ્યાલાની પૂજા કરે છે.”

કોચ બિહારના આંબારી ગામમાં જન્મેલા અને ઉછરેલા અનેશ્વરી વીસીના દાયકાની શરૂઆતમાં સુભાષ બર્મન સાથે લગ્ન કર્યા પછી સિદ્ધેશ્વરી આવ્યા હતા. 15 વર્ષની આ યુવા નવવધૂ પોતાના પતિ અને દિયરને શોલાનું કામ કરતા જોઈને ખૂબ જ ખુશ થઈ ગઈ હતી, પરંતુ તેમને (શોલા હસ્તકલાની) આ દુનિયામાં પ્રવેશવાની મંજૂરી મળતા સમય લાગ્યો. અનેશ્વરી કહે છે, "તેઓએ વિચાર્યું હશે કે હું કામ બગાડી નાખીશ અને મોટું સંકટ ઊભું થશે."

પરંતુ તેમણે એટલી સરળતાથી હાર માની નહોતી. તેઓને જોઈને અને છાનેમાને પોતાની મેળે પ્રયાસ કરીને થોડા વર્ષોમાં તેમણે આ હસ્તકલા પર પકડ મેળવવા માંડી. "હું પ્રયત્ન કરતી રહી, અને વિચારતી હતી કે જો હું પ્રયત્ન ચાલુ રાખીશ તો એક દિવસ હું ચોક્કસ શીખી શકીશ, કદાચ મારા પ્રયત્નોથી ઘરની આવકમાં મદદ મળશે. તેથી જ હું મારી જાતે શીખી."

આજે તેઓ પ્રખ્યાત ડ્યાલાની સાથોસાથ સાઈટોલ (મનસાની છબી ચીતરેલી શોલાની નળાકાર વસ્તુઓ) અને ભોગોલ (શોલામાંથી બનાવેલા નિયોલામાર્કિયા કદમ્બાના ફૂલો) બનાવવામાં સુભાષની સાથે સ્પર્ધા કરી શકે છે અને પરિવારની આવકમાં વધારો કરે છે.

સાઈટોલ અને ભોગોલ આખું વર્ષ વેચાય છે, છતાં તે ડ્યાલાની માંગને પહોંચી ન વળે. બર્મન દંપતી વર્ષે લગભગ 700-800 ડ્યાલા વેચે છે, સિઝનમાં તેની કિંમત 70-100 રુપિયાની વચ્ચે હોય છે અને બાકીના સમયે 25-30 રુપિયાની વચ્ચે.

તેઓ કહે છે, "એઇલ્યા કાજટો ખૂબ ખાટની બાબા [આ કામ સખત મહેનત માગી લે છે]. અમારે શોલાની લણણી કરીને તેને વાહનો પર લાદીને લઈ આવવા પડે છે. પછીથી તેને તડકામાં સૂકવવામાં આવે છે અને ડ્યાલા બનાવતા પહેલા માપ પ્રમાણે કાપવામાં આવે છે."

એક સમયે પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર અને આસામમાં નહેરો અને કળણવાળી જમીનમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઉગતા અને અનેશ્વરી જેવા લોકો દ્વારા એકઠા કરવામાં આવતા શોલાના છોડ હવે વૈશાખ અને જ્યેષ્ઠ(જેઠ) (મધ્ય એપ્રિલથી મધ્ય-જૂન) મહિના દરમિયાન ઉગાડવામાં આવે છે. અનેશ્વરી અમને પોતાના ઘરની પાછળની કળણવાળી જમીનમાં ઉગેલો શોલાનો છોડ બતાવે છે. "પહેલાં જ્યારે હું કારીગરી શીખતી હતી, ત્યારે અમે આ છોડ [મફતમાં] લઈ આવતા હતા. આ છોડ બધી નહેરોમાં, બધે જ ઉગતા હતા."

આબોહવા પરિવર્તનથી આર્દ્રભૂમિ અને કળણવાળી જમીનમાં કેવી રીતે ભારે ઘટાડો થયો છે એ સમજાવતા અનેશ્વરી કહે છે કે: "આજકાલ આ [શોલા છોડ] દુર્લભ બની રહ્યા છે, એ ઉગે તો પણ અમને મફતમાં નથી મળતા. અમે દરેક [શાખા] આઠ કે નવ રુપિયામાં ખરીદવા મજબૂર છીએ." તેઓ દુઃખ વ્યક્ત કરતા કહે છે કે આબોહવા પરિવર્તનથી શોલાની વિપુલતા અને સરળ ઉપલબ્ધતા પર પણ અસર પહોંચી છે.

શોલાની માળા અને લગ્નમાં માથા પર પહેરવામાં આવતા શોલાના તોપોર અને મુકુટ એક સમયે બંગાળી લગ્ન અને અન્નપ્રાશન (પહેલા ચોખાની વિધિ) સમારંભોમાં સામાન્ય હતા. આવી વિધિઓમાં અને ડાકેર શાજ (પૃષ્ઠભૂમિ અને ઘરેણાં તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા મૂર્તિઓના શણગાર) માં પણ સસ્તા થર્મોકોલના પ્રકારો સતત શોલાનું સ્થાન લઈ રહ્યા છે. માંગ ઘટતા હવે ઓછા ખેડૂતો શોલાની ખેતી કરે છે.

શોલાની ખેતીમાં ઘટાડો અને લુપ્ત થતી કારીગરીનું આ એક દુષ્ચક્ર છે. દેશના સૌથી વધુ કારીગરો પશ્ચિમ બંગાળમાં હોવા છતાં યુનેસ્કો સાથેની ભાગીદારીમાં રાજ્યના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ માઈક્રો સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝિસ એન્ડ ટેક્સટાઇલ્સ (સૂક્ષ્મ લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો અને કાપડ વિભાગ) દ્વારા સંચાલિત રુરલ ક્રાફટ એન્ડ કલ્ચરલ હબ (આરસીસીએચ - ગ્રામીણ હસ્તકલા અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર) ની પહેલમાં શોલા હસ્તકલા સાથે સંકળાયેલા કારીગરો વિશેની તાજેતરની માહિતી ખૂટે છે. 1995 ના બોટનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલમાં આ રાજ્યમાં લગભગ 10000 શોલા કારીગરો હોવાનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ ઉત્તર બંગાળના ખેડૂતો અથવા કલાકારોનો કોઈ ચોક્કસ ઉલ્લેખ નથી.

હવે કોચ બિહારના તુફાનગંજ સબડિવિઝનના રસિકબિલ, નાગુરહાટ અને સાલબારી ગામોમાં માત્ર થોડા જ ખેડૂતો શોલાની ખેતી કરે છે. અષાઢ મહિનામાં [જૂનના મધ્યથી જુલાઈના મધ્ય સુધી], કારીગરો શોલાના ખેતરોમાં જાય છે, અને ઘણી મસલત અને સોદાબાજી પછી તેઓ ઓર્ડર આપે છે. તેઓ કાં તો ટુકડાના ભાવે છોડ ખરીદે છે અથવા આખા ખેતરનો પાક એકસાથે ખરીદી લે છે.

અનેશ્વરી કહે છે, "ગયા વર્ષે અમે એક ખેતરમાં ઉગાડેલો બધો પાક ખરીદી લીધો હતો. અમે છ જણાએ 25000 રુપિયામાં નવ કાતા [આશરે 0.28 એકર] જમીન ખરીદી હતી. તે ઉપરાંત હાજીરા [દાડિયા મજૂરી] અને પરિવહનનો ઘણો ખર્ચ થાય છે." ખેડૂતો પાક લણતા નથી; પુરુષ શોલા કારીગરો મજૂરી અને પરિવહન પાછળ લગભગ 2000 રુપિયા ખર્ચીને પાક લણીને તેનું પરિવહન કરે છે.

પહેલાં આ બધા વ્યવહારો સુભાષ સંભાળતા હતા. હવે તેમનો 28 વર્ષનો દીકરો રંજન શોલાની લણણીમાં અને તેને ખેતરેથી ઘેર લઈ જવા જેવા ભારે વજન ઊંચકવાના કામોમાં પોતાના વૃદ્ધ માતાપિતાને મદદ કરે છે. રંજન તેમની પત્ની અને બે બાળકો સાથે બર્મન પરિવારના જ પરિસરમાં એક અલગ યુનિટમાં રહે છે અને દાડિયા મજૂર તરીકે કામ કરે છે. ગુજરાન ચલાવવા માટે તેઓ ડાંગર, ઘઉં અને ચીરે (પૌંઆ) માટે ઘંટી ફિટ કરવામાં પણ મદદ કરે છે. તેઓ મહિને 10000-15000 રુપિયા કમાય છે. આ દંપતીની મોટી દીકરી, અંજના રાય, એક વિધવા ખેતમજૂર, તેના માતાપિતાને શોલાના કામમાં પણ મદદ કરે છે. 32 વર્ષની આ મહિલા ઘણીવાર, ખાસ કરીને મનસા પૂજા સમયે, તેના બાળકો સાથે તેના માતાપિતાને મળવા જાય છે.

મનસા પૂજા નજીક હોય ત્યારે બર્મન પરિવારના તમામ સભ્યોને શોલાની વસ્તુઓ બનાવવા માટે બોલાવવામાં આવે છે. અનેશ્વરી કહે છે, "આ ત્રણ મહિના [જુલાઈના મધ્યથી ઓક્ટોબરના મધ્ય સુધી] કામનું ભારણ જબરદસ્ત હોય છે. અમે રાત્રે 2-3 વાગ્યા સુધી કામ કરીએ છીએ...મારો દીકરો મહેનત કરે છે, મારી દીકરી પણ કામ કરે છે." પડોશીઓ તેમાં જોડાય છે અને તેમના પાંચ ઓરડાના પરંપરાગત રાજબંશી ઘરની પતરાની દિવાલો સહિયારી મહેનતના ઉન્મત્ત લયથી ગુંજી ઉઠે છે.

કાતાની ધાર કાઢી રહેલા અનેશ્વરી કહે છે, "તેને [સુભાષને] કાપવાનું કામ બરોબર ફાવતું નથી, તેથી તે રંગવાનું કામ કરે છે. હું ડ્યાલા શણગારવાનું કામ સંભાળું છું." તેઓ દાંડી પરથી ભૂખરા રંગની છાલ કાઢીને શોલાને કદ પ્રમાણે કાપે છે; સુભાષ તે ટુકડાઓને પૂર્વ-નિર્ધારિત આકારમાં જોડે છે. તેઓ ઢેકી શાક (ડિપ્લાઝિયમ એસ્ક્યુલેન્ટમ) ને ઉકાળીને અને કચરીને લીલાશ પડતા રંગનો ગુંદર તૈયાર કરે છે, આ તેમના પિતા અને દાદા પાસેથી વારસામાં મળેલી એક યુક્તિ છે. ચાર સમાન રચનાઓ ડ્યાલાની ચાર બાજુઓ બનાવે છે અને એમાંની એક બાજુ પર એક પર કાગળ લગાવવામાં આવે છે, તેની ઉપર કાળી શાહીથી મા મનસાની છબી દોરવાની છે.

વાંસની વાડ કરેલા પોતાના રસોડામાં બેઠેલા અનેશ્વરી ભઠ્ઠીમાં પાટકાઠી (શણની દાંડી, કોર્કોરસ ઓલિટોરિયસ) ની સૂકી ડાળીઓ બાળે છે અને આગ પર મૂકેલા વાસણના તળિયે કાજળ જમા થાય છે. "હું આ કાજળને ઘસીને કાઢી લઉં છું અને તેને બેલ [કોઠા] ના રેઝિન સાથે ભેળવું છું અને પછી તેને સારી રીતે હલાવું છું, જેથી તે સૂક્કું ન રહે. હું તેમાં ધીમે ધીમે પાણી ઉમેરીને હલાવું છું. ધીમે ધીમે કાજળ [શાહી] અલગ થાય છે અને પાણીની સપાટી પર તરે છે."

અનેશ્વરીનો દિવસ સવારે લગભગ 5 વાગ્યે શરૂ થાય છે. "હું સાવરણીથી કચરો વાળી ઘર સાફ કરું છું, વાસણ સાફ કરું છું, નહાઉં છું, ચા બનાવું છું, ભોજન રાંધું છું, પછી ખાઉં છું." પીક સીઝન દરમિયાન તેઓ આ દિનચર્યામાં 5-6 કલાકનું શોલાનું કામ ઉમેરે છે. અનેશ્વરી સમજાવે છે કે આ શ્રમ એ ફક્ત તેનાથી થતી આવક માટે જ નથી, પરંતુ તેમની રચનાઓના ઘણા પવિત્ર હેતુઓ માટે છે, એ વાત ઊંડો સંતોષ આપે છે.

"લોકો કહે છે કે શોલાનો એક મહાન ઉદ્દેશ્ય છે. તેઓ શોલામાંથી વસ્તુઓ બનાવવામાં જે મહેનત કરવી પડે છે તેની તરફ ઈશારો કરતા પૂછે છે, "શું તે [ડ્યાલા] કોઈ ઉદ્દેશ્ય વિના [બનાવેલ] હોઈ શકે?" રાજવંશી ઘરોમાં લગ્ન અને વાસ્તુપૂજન દરમિયાન ડ્યાલાનો ઉપયોગ પૂજામાં દેવતાને ચઢાવવાની વસ્તુ તરીકે પણ થાય છે. મૂળ બાંગ્લાદેશના રંગપુર જિલ્લાનો દખ્ખિનદેશી [દક્ષિણદેશી - દક્ષિણ ભૂમિના લોકો] રાજવંશી સમુદાય આ ડ્યાલાની સાથેસાથે સાઈટોલની પૂજા કરે છે. સાઈટોલ પર ચીતરવામાં આવેલી મનસાની છબી ડ્યાલા પરના ચિત્રો કરતાં અલગ હોય છે. શોલાથી બનાવેલા કદમ ફૂલોના ભોગોલનો ઉપયોગ તહેવારો અને સમારંભો દરમિયાન સજાવટ માટે થાય છે.

કોચ બિહાર જિલ્લાના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડ્યાલા-સાઈટોલ પૂજા વધુ સામાન્ય છે. સિઝન આવે ત્યારે અનેશ્વરી અને સુભાષ બાનેશ્વર, બોકાલીમઠ અને ધાંગ ધિંગગુરી જેવા ગામોના બજારો સુધીની મુસાફરી કરવા માટે ટોટો (બેટરી સંચાલિત રિક્ષા) અને ઓટોરિક્ષા ભાડે લેવા માટે 50-100 રુપિયા ચૂકવે છે. અનેશ્વરી નિખાલસ સ્મિત સાથે ગર્વથી જાહેર કરે છે, "તમને ખબર છે હું બાનેશ્વર બજારમાં પ્રખ્યાત છું? તેમણે [સાથી વિક્રેતાઓએ] મને [બજારમાં] એક જગ્યા આપી છે. જો હું [ઘણા સમય પછી] ત્યાં જાઉં તો તેઓ પૂછે છે કે 'કાકી તમે વહેલા કેમ ન આવ્યા?' સ્થાનિક બજારમાં પોતાની લોકપ્રિયતા અંગેનો ગર્વ તેઓ છુપાવતા નથી. આ દંપતી ખરીદદારો માટે સ્થાનિક દુકાનોમાં પણ આ વસ્તુઓ પહોંચાડે છે. ઘણીવાર લોકો બર્મન પરિવાર પાસેથી સીધી ખરીદી કરવા તેમની પાસે આવે છે.

અનેશ્વરી અમને કહે છે કે આટલા વર્ષોમાં તેમણે ઘણા ગામલોકોને ભોગોલ અને બીજી વસ્તુઓ બનાવવાની તાલીમ આપી છે. પરંતુ અનેશ્વરી કહે છે, "ઘણા લોકો દુર્ભાગ્યને અવગણીને ડ્યાલા બનાવી રહ્યા છે, ભલે આ પરંપરા તેમના પરિવારમાં પહેલા નહોતી. કેટલાક તો હાથથી દોરવાને બદલે મનસાની છબીના પ્રિન્ટ-આઉટ તેમના ડ્યાલા પર ચોંટાડે છે, આમ ઓછા સમયમાં વધુ ડ્યાલા બનાવે છે." બર્મન દંપતી આ ટૂંકો રસ્તો અપનાવવાનો ઇનકાર કરે છે. સો છબીઓ છાપવા માટે 500 થી 700 રુપિયાનો ખર્ચ થાય છે. ચિત્રકામ, ગમે તેટલી મહેનત માગી લેતું હોય એ છાપવાનો ખર્ચ બચાવે છે. "તેથી જ અમે આ બધી વસ્તુઓ પણ [હાથેથી] કરીએ છીએ."

આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ કુશળતા માગી લે છે. સુભાષ માળખાની એક બાજુ A4-સાઈઝનો કાગળ ચોંટાડે છે. પહેલેથી બનાવેલી વાંસની પેન અને અનેશ્વરીની કાજળ-શાહીનો ઉપયોગ કરીને તેઓ પોતાની વૃદ્ધ આંગળીઓથી મનસાની છબી રંગવાનું શરૂ કરે છે. સાપ, બતક અને કમળના ફૂલો પણ દોરવામાં આવે છે. તેઓ મનસામંગલ અને પદ્મપુરાણ જેવા લોક મહાકાવ્યોનો ઉલ્લેખ કરીને સમજાવે છે, "આ ડ્યાલા ખરેખર તો બેહુલા અને લખીંદરનો બાશોરઘર [લગ્ન ખંડ] છે.”

બેહુલાની દંતકથાનું વર્ણન કરતા કરતા આ દંપતી તુલસીના તાલા (ઓસિમમ સેન્ટમ છોડની આસપાસનું પરિવારનું મંદિર) પાસે કામ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, મા મનસાને પ્રસન્ન કરવા અને દેવીના આદેશ પર કાલનાગિનીના સર્પ કરડવાથી મૃત્યુ પામેલા પોતાના પતિ લખીંદરને પુનર્જીવિત કરવા માટે બેહુલા તરાપા પર સવાર થઈને સ્વર્ગમાં જવા નીકળ્યા હતા. લખીંદરના પિતા ચાંદ સદાગર શિવ ભક્ત હતા, તેમણે મનસાની પૂજા કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, આખરે તેઓ શિવ ઠાકુરની પુત્રી મનસાને નમન કરવા સંમત થાય છે અને આ રીતે પૃથ્વી પર તેમનું પૂજન શરૂ થયું. સુભાષ સમજાવે છે, "તમારી સામેની મા મનસાની આ છબી જુઓ, તેમના પગ પાસે ચાંદ સદાગર છે, તેઓ તેમની પૂજા કરી રહ્યા છે. અને મનસાના માથા પાસેનો ચહેરો શિવ ઠાકુરનો છે."

સુભાષ સ્થાનિક દુકાનમાંથી ખરીદેલા નારંગી અને ગુલાબી રંગદ્રવ્ય નાની સ્ટીલની વાડકીઓમાં ભેળવે છે. તેઓ જે બ્રશ વાપરી રહ્યા છે તે તેમની પાલતુ બકરીના વાળમાંથી બનેલું છે. આ બધા સમય દરમિયાન, લાંબા સમય સુધી પગ લંબાવીને બેસી રહેવાને કારણે દેખીતી અસ્વસ્થતા સાથે, અનેશ્વરી એક સાઈટોલને રંગ કરે છે. "અમારી તબિયત સારી રહેતી નથી; અમે કેટલો સમય આ રીતે કામ કરી શકીશું ખબર નથી."

એક વખત તેઓ કમરથી નીચેના ભાગમાં આંશિક રીતે લકવાગ્રસ્ત થઈ ગયા હતા અને ડોકટરો અને એક કવિરાજ (આયુર્વેદિક ચિકિત્સક) ની સલાહ લીધા પછી સ્વસ્થ થયા હતા. છતાં, "આ કામ કરતી વખતે અમે ક્યારેય અમારા પોતાના શરીરનો વિચાર કર્યો નથી. ગમે તે થાય, પીક સીઝન દરમિયાન અમે કામ રોકી ન શકીએ." તેઓ તેમના માસિક સ્રાવના દિવસો દરમિયાન પણ કામ કરે છે. "અમે જ આનું [મનસાના ડ્યાલાનું] સર્જન કરીએ છીએ, અમે માતા છીએ. અમે 'છોયા' [માસિક અસ્પૃશ્યતા] માં માનતા નથી," તેમનો સ્પષ્ટ તર્ક તેમના શાણપણમાં દેખાઈ આવે છે.

અનેશ્વરી સંપૂર્ણ ડ્યાલા બનાવવા માટેના બધા દરેકેદરેક ભાગ વિષે સમજાવે છે. શોલામાંથી બનેલા ચાર ઢાપ (નિમ્ફિયા નૌચલી અથવા કમળ) ચાર બાજુઓ પર જોડવામાં આવે છે. વેચતી વખતે ડ્યાલાને છૂટું પાડી નાખવામાં આવે છે, અને ધાર્મિક વિધિઓ પહેલાં જ જોડવામાં આવે છે. વાંસની લાકડીનો ઉપયોગ કરીને ડ્યાલાની મધ્યમાં ભોગોલ જોડવામાં આવે છે. અને બીજા બધા ભાગોની ઉપર ફ્યાન અથવા ફ્યાના હોય છે - આ એક કોબ્રાની ફેણ છે. સિંદૂર છાંટેલી કેળાની ઝુકી [લૂમ] અથવા બતકના ઇંડા જેવી દેવતાને ચઢાવવાની વસ્તુઓ ડ્યાલાની ખાલી જગ્યામાં મૂકવામાં આવે છે. પૂજા પૂરી થાય ત્યારે ડ્યાલાને કેળાના થડથી બનેલા તરાપા પર મૂકવામાં આવે છે અને નજીકના તળાવ, સરોવર અથવા નદીમાં તરતા મૂકી દેવામાં આવે છે.

અનેશ્વરી સમજાવે છે કે, સુભાષ સુપારીના પાન (અરેકા કેટેચુ) ને સળગાવીને ચિત્રને સૂકવવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, "જો તડકો હોત તો આ પગલું ટાળી શકાયું હોત." એપ્રિલ 2025 માં જ્યારે પારીએ આ દંપતીની મુલાકાત લીધી ત્યારે સતત વરસાદ પડી રહ્યો હતો પરિણામે અનેશ્વરી અને સુભાષને તેમનું દાડિયા મજૂરીનું ખેતી સંબંધિત કામ પણ થંભાવી દેવાની ફરજ પડી હતી.

શોલા કલા માટે સમર્પિત ત્રણ મહિનાની મોસમ સિવાય વર્ષનો બાકીનો સમય તેઓ ડાંગરની વાવણી અને લણણી કરવામાં વિતાવે છે. તેઓ શણ અને બટાકાના ખેતરોમાં પણ મજૂરી કરે છે, જે દિવસોમાં કામ મળી શકે છે તે દિવસોમાં તેઓ 300-350 રુપિયા કમાય છે.

અનેશ્વરી દુઃખ વ્યક્ત કરે છે, "લોકો તેમના ડાંગર લણવા અને છડવા માટે મશીનોનો ઉપયોગ કરતા હોઈ આજકાલ [દાડિયા મજૂરીનું] કામ ખૂબ જ ઓછું મળે છે." બર્મન પરિવાર પાસે લગભગ અડધો એકર જમીન છે, અને તેમાં તેમના ઘર અને વાંસના ઉપવનનો સમાવેશ થાય છે. રંજન કહે છે કે કેટલીકવાર બટાકાની મોસમમાં તેમને ભાગિયા ખેતી કરવાની તક મળે છે.

લગભગ દોઢ વર્ષ પહેલાં તેમણે કેન્દ્રીય આવાસ યોજના પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (પીએમએવાય) હેઠળ એક ઘર માટે અરજી કરી હતી. કેટલાક પડોશીઓને નવા ઘર મળ્યા છે; બર્મન દંપતી હજી પણ રાહ જોઈ રહ્યા છે. બીપીએલ પરિવારો માટે મફત રાશન અને પશ્ચિમ બંગાળ સરકારની લોકખીર ભંડાર યોજના હેઠળના માસિક 1000 રુપિયા પર જીવવું મુશ્કેલ છે. અનેશ્વરી કહે છે, "અમારે ચોખાય ખરીદવા પડે છે." પોતાની પાસે ખેતીલાયક જમીન ન હોવાનો અફસોસ તેમના અવાજમાં સ્પષ્ટ હતો.

તેઓએ પારીને કહ્યું, "મારી મુશ્કેલીઓનો અંત નથી. અમારી દીકરીએ તેનો પતિ ગુમાવ્યો છે અને તે જીવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે. અમે દરેક સમયે તેને મદદ કરી શકતા નથી અને વારંવાર ઉધાર લઈને કોઈક રીતે વ્યવસ્થા કરીએ છીએ. હજી અમારે માથે બંધન [બેંક] ની 30000 રુપિયાની લોન ચૂકવવાની બાકી છે."

ત્રણ મહિનાની પીક સીઝનમાં થતી આવક તેમના ગુજરાન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. "શોલા કામમાંથી થતી આ આવકમાંથી ચનાચુર [મગફળી] સિવાય બીજું કશું મળતું નથી, પણ આ બનાવ્યા વિના અમે અમારું પેટ કેવી રીતે ભરીશું?" અનેશ્વરીના આ શબ્દો મનરેગા હેઠળ કામના અભાવ તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે. તેમની કેટલીક ઇચ્છાઓ શોલા કામને કારણે પૂરી થાય છે. દુર્ગા પૂજા દરમિયાન તેમાંથી બધા માટે નવા કપડાં ખરીદી શકાય છે.

પરંતુ આવક અસ્થિર છે. "[ક્યારેક] અમે બજારમાં વેચી શકતા નથી, ક્યારેક અમે માંગને પહોંચી વળતા નથી. જેમ કે આ વર્ષે અમે અમારો બધો માલ વેચી શક્યા નથી." અનેશ્વરી અટકે છે અને પછી કહે છે, "તે નફાકારક છે, પરંતુ જો અમે અમારી સામગ્રી 10000 રુપિયામાં ખરીદીએ અને તૈયાર વસ્તુઓ 30-35000 રુપિયામાં વેચી શકીએ તો જ. બધું ખર્ચ અને વેચાણ કિંમત પર આધાર રાખે છે." ગયા વર્ષના ન વેચાયેલા ભાગો મોટી પોલિથીન બેગમાં સાચવીને રાખવામાં આવે છે અને સિઝન પહેલા માંગ પૂરી કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

જ્યારે તેઓ વાત કરી રહ્યા છે ત્યારે એક પાડોશી મનસા ડ્યાલા ખરીદવા માટે આવે છે. અનેશ્વરી હસીને ગ્રાહક સાથે વાતચીત કરે છે. શાંત અવાજમાં તેઓ સ્વીકારે છે, "પરિચિત લોકો અમને વાજબી પૈસા આપતા નથી. મારા વાલી [પતિ] એક સરળ માણસ છે, પરંતુ મને છેતરવી અશક્ય છે."

છેલ્લા કેટલાક વખતથી તેમની દૃષ્ટિ ઝાંખી પડી ગઈ છે. 10 કિલોમીટર દૂર એક આંખની હોસ્પિટલની મુલાકાતથી કોઈ રાહત મળી નથી. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેઓ પોતાની કળા કેવી રીતે ટકાવી રાખશે ત્યારે અનેશ્વરી તેમના ટ્રેડમાર્ક સ્મિતને ચમકાવતા પાન-સોપારીથી ભરેલા મોં સાથે કહે છે, "જ્યાં સુધી મારી આંખે દેખાશે ત્યાં સુધી."

અને એ પછી?

"કી આર કોરા જાબે? પાઇલે ખામુ, ના પાઇલે ખામુ ના [અમે શું કરી શકીએ? દેખાશે નહીં ત્યારે હું ભૂખી રહીશ. જ્યાં સુધી મારી આંખો ચાલે છે ત્યાં સુધી હું ભૂખી નહીં મરું]."

પોતાના સાધનો બાજુ પર મૂકીને અનેશ્વરી તેમના પરિવારના મનસા મંદિરમાં સાંજનો દીવો પ્રગટાવવા માટે ઊભા થાય છે. આંગણામાં ઝાંખા પડી રહેલા સાંજના અજવાળામાં સુભાષ ડ્યાલા પર બ્રશના છેલ્લા સ્ટ્રોક્સ મારી રહ્યા છે.

આ વાર્તા મૃણાલિની મુખર્જી ફાઉન્ડેશન (એમએમએફ) ની ફેલોશિપ દ્વારા સમર્થિત છે.

આ વાર્તા મૂળ બંગાળીમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક