జౌన్సార్ దేవాలయాలు, వాటి శిల్పులు

తన రెండు దశాబ్దాల వడ్రంగం పనిలో బల్బీర్ విశ్వకర్మ ఏడు ఆలయాలను నిర్మించారు. పర్వతప్రాంతమైన ఉత్తరాఖండ్‌లో నిర్మాణాలకు సంబంధించి ఆయనకు తెలియని విషయం దాదాపు ఏదీ లేదు.

"యే హమారా ఖాందానీ కామ్ హై, బాప్ దాదా కే టైమ్ సే (ఇది మా పూర్వీకుల కాలం నుండి వస్తోన్న మా కుటుంబ వృత్తి," వెచ్చని దేవదారు చెక్కపై తన సుత్తిని, ఉలిని ఉంచుతూ PARIతో మాట్లాడటం కోసం పనిని ఆపిన బల్బీర్ అన్నారు.

మేం జౌన్సార్ ప్రాంతంలో ఉన్నాం. ఉదయకాలపు వెచ్చని సూర్యుడు పర్వత శ్రేణుల మీదుగా పైకి లేచి, మహసు దేవతకు అంకితమైన ఆలయ శిఖరాలను వెలిగిస్తున్నాడు; 2025 చివరిలో PARI సందర్శించినప్పుడు, ఈ ఆలయం ఇంకా నిర్మాణ దశలోనే ఉంది.

"మందిర్ బనానే కి శుర్వాత్ హమేశా నీచే సే హోతీ. పెహలే బేస్ బనేగా, ఫిర్ ఊపర్ కా. సబ్‌సే జరూరీ హై పిల్లర్ జిస్‌పే ఢాంఛా ఖడా హోగా [ఆలయ నిర్మాణమెప్పుడూ కింది నుండే మొదలవుతుంది, ముందు బేస్ తయారవుతుంది, ఆ తర్వాత పైభాగం. ఇందులో అత్యంత కీలకమైన అంశం స్తంభం; దీనిపైనే మొత్తం నిర్మాణం నిలిచివుంటుంది]," నిర్మాణమంతటినీ పరికిస్తూ చెప్పారు బల్బీర్.

థైనా గ్రామంలోని ఆలయంపై అత్యధికంగా తొమ్మిదేళ్ళ సమయం వెచ్చించాల్సి వచ్చిందని, నిపుణుడైన ఆ శిల్పి గుర్తుచేసుకున్నారు- ఆ ఆలయంలో అనేక అలంకారిక అంశాలున్నాయి. చిన్న ఆలయాలను ఒకటి రెండేళ్ళలోనే పూర్తి చేయవచ్చు.

పర్వతాలకు పై ఎత్తున ఉన్న వాహి అనే గ్రామానికి చెందిన బల్బీర్, కోటి గ్రామంలోని పెద్దల ఆహ్వానం మేరకు జూలై 2025లో అక్కడికి వచ్చారు. ఎంతో ఆదరణ ఉన్న బల్బీర్, దేవదారు కలపపై సున్నితమైన ముఖాలను, ఆకృతులను చెక్కడం తమ కుటుంబ సంప్రదాయమని చెబుతారు: “మా కుటుంబం నుండి కనీసం ఒక్క బిడ్డ అయినా ఈ [నక్కాశి] పనిని చేపట్టాల్సి ఉంటుంది. వారికి బయట వేరే ఉద్యోగం వచ్చినప్పటికీ, వారు తిరిగి ఇక్కడికే రావాలి.”

ఈ పనికి కేవలం చెక్కడాన్ని మించిన నైపుణ్యం కావాలి. "ఈ పని చేసేవారెవరైనా చదువుకున్నవాళ్ళై ఉండాలి," అన్నారాయన. "చిత్రాలు గీయటం, కొలతలు తీయడం, కోయడం, ఇంకా ఇతర పనుల కోసం అతనికి గణితం తెలిసి ఉండాలి."

బల్బీర్, స్వగ్రామమైన వాహిలో నక్కాశి (చెక్క పని, బొమ్మలు చెక్కడం) సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తోన్న ఆరు కుటుంబాలలో ఒకదానికి చెందినవారు. అతనితో పాటు మరో ముగ్గురు కళాకారులు ఇక్కడికి వచ్చారు. వారంతా ఉత్తరాఖండ్‌లో షెడ్యూల్డ్ తెగగా జాబితా చేసివున్న జౌన్సారీ సముదాయానికి చెందినవారు.

ఈ రోజున, నక్కాశి బృందం స్తంభాల మీద ఆకులను, వివిధ నమూనాలను చెక్కడంపై దృష్టి సారించింది. గ్రామ ప్రజలు ఆమోదించిన డిజైన్ల ఆధారంగానే ఈ పనులు జరుగుతున్నాయి; ఈ ప్రాంతంలోని ఆలయాలను ఉమ్మడి కట్టడాలుగా పరిగణిస్తారు. "ఈ ఆలయాలు గ్రామం మొత్తానికి చెందినవి," సునీల్ సింగ్ తోమర్ పేర్కొన్నారు. “కొన్ని సందర్భాల్లో, ఒక పెద్ద ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి పలు గ్రామాలు ఏకమవుతాయి,” అన్నారాయన. బెసోగిలానీలోని ప్రభుత్వ పాఠశాలలో ప్రయోగశాల సహాయకుడిగా పనిచేస్తోన్న తోమర్, కోటి గ్రామంలో నివసిస్తున్నారు.

తాము అందరినీ కలుపుకుపోతామని ప్రకటించుకున్నప్పటికీ, ఆలయ ప్రాంగణాలు లింగ, కుల ప్రాతిపదికన స్పష్టంగా విభజించబడ్డాయి – మహిళలు ఈ ఆలయాల్లోకి ప్రవేశించ రాదు. వారి అభిప్రాయాలను తెలుసుకోవడానికి PARI గ్రామంలోని చాలా మంది మహిళలను మాట్లాడించే ప్రయత్నం చేసింది, కానీ ఎవరూ దీనిపై వ్యాఖ్యానించడానికి ఇష్టపడలేదు- ఆ అంశంపై మాట్లాడటం నిషిద్ధం. దేవుళ్ళ ఆగ్రహానికి గురవుతామనే భయం ఉంటుందని మహిళలు చెప్పారు. "కొన్ని కారణాల వల్ల మహిళలు ఆలయంలోకి ప్రవేశించలేరు," అని ఉటెల్‌లో ఒక చిన్న భోజనశాల నడుపుతున్న 42 ఏళ్ళ ఆశా దేవి మాతో అన్నారు. దుశ్శకునం అవుతుందనే భయంతో తాము లోపలికి వెళ్ళడానికి జంకుతామని పీడిత కులాలకు చెందినవారు చెప్పారు.

ఇటీవలి కాలంలో, ఈ ప్రాంతంలో ఆర్థిక అభివృద్ధి కారణంగా ఆలయాలు విపరీతంగా వెలిశాయి; తద్వారా నక్కాశి కళ కూడా పునరుజ్జీవనాన్ని పొందింది.

ఈ ప్రాంతంలోని ఆలయాల నిర్మాణానికయ్యే ఖర్చును స్థానికంగా వచ్చే విరాళాల ద్వారా చెల్లిస్తారు. కలప, రాతి పలకలు, రాగి, కూలీ ఖర్చులతో కలిపి, ఒక్కో నిర్మాణం పూర్తి కావడానికి రూ. 1 నుండి 1.5 కోట్ల వరకు ఖర్చవుతుంది. ఆలయ పరిమాణాన్ని బట్టి, 5 నుండి 10 మంది వరకు కళాకారులు ఈ పనుల్లో పాల్గొంటారు. వీరికి రోజుకు రూ. 800 నుండి 1,500 వరకు సంపాదించే అవకాశం ఉంటుంది; ఇందులో సీనియర్ కళాకారులు రూ. 1,200 నుండి 1,500 వరకు సంపాదిస్తారు.

ఇక్కడి దేవాలయాలను, ఇతర కట్టడాలను నిర్మించడానికి శతాబ్దాలుగా ఉపయోగిస్తోన్న స్థానిక దేవదారు కలప అత్యంత ఖరీదైనది. హిమాలయాల దేవదారు అని కూడా పిలిచే దేవదారు (సెడ్రస్ దేవ్‌దారా) ఈ ప్రాంతానికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనది. దాని విలక్షణమైన వాసన, చెదలు పట్టని గుణాల వల్ల ఇది పవిత్రమైనదిగా విలువైనదిగా మారింది. ఏడు అడుగుల పొడవున్న ఒక దుంగ ధర రూ. 3,500 ఉంటుంది. "గతంలో మేం నేరుగా వెళ్ళి చెట్టును తెచ్చుకునేవాళ్ళం, కానీ ఇప్పుడు ఆంక్షల వల్ల అటవీ శాఖ నుండి అనుమతి తీసుకోవాలి, లేదంటే మార్కెట్లో కొనుక్కోవాలి," అన్నారు బల్బీర్.

సాధారణంగా ఆలయ నిర్మాణం పూర్తి కావడానికి తరాలు పట్టేది, కానీ ఆధునిక యంత్రాలు, మెరుగైన పనిముట్లు అందుబాటులోకి రావడంతో ఇప్పుడు వాటిని చాలా తక్కువ సమయంలో నిర్మిస్తున్నారు. స్థల పటాన్ని గీసి, నిర్మాణ ప్రక్రియల ప్రణాళిక చేసి, పనులను కేటాయించే ఒక ప్రధాన కళాకారుడి ఆధ్వర్యంలో నక్కాశి బృందం పనిచేస్తుంది.

అయితే, ఆ నిర్మాణం రూపుదిద్దుకోవడానికి చాలా ముందే బల్బీర్ వంటి కళాకారులకు చెక్కే పని మొదలవుతుంది. ప్రతి స్తంభాన్ని. ప్రతి ద్వారాన్ని చేతితోనే చెక్కుతారు. ఆకులు, పూలతో పాటు, మహాభారతంలోని పాత్రలతో కూడిన విశదమైన దృశ్యాలను గోడలపై చెక్కుతారు.

మొదటగా పునాదిని లేదా బాసట్‌ను విశ్వకర్మ కుటుంబంలోని ఒక పురుష సభ్యుడు వేస్తాడు. ఆ తర్వాత స్తంభాలను, ఫలకాలను, చివరగా గోడలను అమర్చుతూ కింది నుండి పైకి కట్టడాన్ని నిర్మిస్తారు. చివరి దశలో రాతి పలకలతో పైకప్పు వేస్తారు. కట్టడం పైన రాగి గుమ్మటాలను అమరుస్తారు. బయటి, లోపలి నిర్మాణాలను చెక్క సుత్తి, వివిధ పరిమాణాలలో ఉన్న ఉలులను ఉపయోగించి చేసిన చెక్కడాలతో అలంకరిస్తారు. చేసే పనులను బట్టి సుత్తుల బరువులు, పరిమాణాలు మారుతూ ఉంటాయి. ఈ పనిముట్లు తరచుగా కుటుంబాలలో వంశపారంపర్యంగా వస్తుంటాయి.

నక్కాశి కళాకారుడిని గౌరవంగా చూస్తారు, వారు కఠినమైన సామాజిక-సాంస్కృతిక నియమాలను పాటించాలని ఆశిస్తారు: ఆలయంలో పనిచేస్తున్నప్పుడు వారు రోజుకు ఒక్కసారి మాత్రమే తింటారు; పని పూర్తయ్యే వరకు ప్రధాన కళాకారుడు తన జుట్టును కత్తిరించుకోవటం, గడ్డం గీసుకోవటం చేయరు. వారు మగవారు తయారుచేసిన ఆహారాన్ని మాత్రమే తినాలి, అలాగే సామాజిక సమావేశాలకు దూరంగా ఉండాలి.

"నా బంధువుల్లో చాలామంది శిల్పకారులే, కానీ వాళ్ళు ఇంటి నిర్మాణాలలో పనిచేస్తుంటారు, లేదంటే గృహోపకరణాలను తయారుచేస్తుంటారు," అన్నారు దినేశ్ విశ్వకర్మ. అందులో ఆదాయం ఎక్కువగా ఉంటుంది మరి. "నాకు అది నచ్చదు, నాకు నక్కాశి అంటేనే ఇష్టం," మూడవ తరం శిల్పకారుడైన ఆ 25 ఏళ్ళ యువకుడు జోడించారు. ఆయన తండ్రి ఇప్పుడు ఈ పనిని చేయడం లేదు, కానీ తన తాతగారి వారసత్వాన్ని తిరిగి తీసుకురావాలని తాను దృఢంగా నిశ్చయించుకున్నానని దినేశ్ చెప్పారు.

“నేను మా తాతయ్యను ఎప్పుడూ చూడలేదు, కానీ ఆలయాల్లో ఆయన చేసిన పనిని మాత్రం చూశాను. ఆయన అలా ఎలా చేయగలిగాడనేది నన్ను ఆలోచింపజేసింది. అంతటి అందమైన, క్లిష్టమైన నమూనాలను ఆయన ఎలా రూపొందించాడు?” ఈ విధంగా దినేశ్ నక్కాశిని తన తాతయ్యతో అనుసంధానమయ్యే ఒక మార్గంగా భావిస్తారు.

అయితే, ఈ పనికి గౌరవం ఉన్నా, దినేశ్‌కు ఇది చాలా ముఖ్యమైనదైనా, దీనికోసం కొన్ని త్యాగాలు కూడా చేయాల్సి ఉంటుంది: "మేం నెలల తరబడి ఇంటికి దూరంగా ఉంటాం. నక్కాశి కళాకారుడిగా ఉండాలంటే కుటుంబం, పిల్లలు, అన్నీ వదులుకోవాలి," అన్నారు దినేశ్.

ఈ కథనానికి మృణాళిని ముఖర్జీ ఫౌండేషన్ (MMF) నుండి ఒక ఫెలోషిప్ మద్దతు ఉంది.