जौनसार : काष्ठनक्षीच्या मंदिरांचे शिल्पकार

उत्तराखंड हा डोंगराळ प्रदेश. या प्रदेशात संपूर्ण लाकडी बांधकांची देवळं उभारणं ही खास कला. बलबीर विश्वकर्मांची या कारागिरीतली कारकिर्द दोन दशकांची. या वीस वर्षांत त्यांनी सात देवळं बांधलीत. या कामांतले बारकावे कोळून पिलेला हा माणूस.

“ये हमारा खानदानी काम है, बाप दादा के टाइम से,” असं म्हणत बलबीर आपला हातोडा-छिन्नी तापलेल्या देवदाराच्या लाकडावर ठेवतात. नि विसावा घेत 'पारी' सोबत बोलू लागतात.

२०२५ चा डिसेंबर. 'पारी'ची टीम जौनसारला पोचली. काष्ठकारिगरीचा भव्यतम आविष्कार समजून घ्यायला. तिथं महासू मंदिराचं बांधकाम आपल्या गतीनं सुरू होतं. डोंगरांआडून नुकताच सूर्योदय झालेला. सकाळच्या कोवळ्या उन्हांत देवळाचे कळस लकाकत होते.

"मंदिर बनाने की शुरुआत हमेशा नीचे से होती है, पहेले बेस बनेगा। फिर ऊपर का काम होगा। सबसे जरूरी है पिल्लर, जिसपे ढाँचा खडा होगा," देवळाच्या अर्ध्यानिम्म्या बांधकामाकडे पाहत बलबीर सांगतात.

लाकडी कशिदाकारीची मंदिरं झट की पट उभी राहत नाहीत. बलबीर या कारागिरीतले मुरब्बी. त्यांच्या देखरेखीत थाईना गावांतलं असं मंदिर पूर्ण व्हायला तब्बल नऊ वर्षे लागलेली. त्या मंदिरापेक्षा छोटं देऊळ असलं, तरी किमान एक-दोन वर्षं तरी लागतातच. कारण हे काम संयम नि निष्ठेनं करावं लागतं.

बलबीरचं 'वाही' गाव उंच डोंगरदऱ्यातलं. ते सोडून बलबीर जुलै २०२५ मध्ये 'कोटी' गावात आले. इथल्या बड्याबुजूर्गांचा मंदिर बांधायचा आग्रह, ही सबब. आपल्या कलेच्या चाहत्यांसाठी गावोगाव बाडबिस्तरा हलवणारा हा कसबी कलाकार सांगतो, देवदारच्या लाकडावर नाजूक चेहरे नि वेलबुट्ट्यांचं कोरीवकाम हे त्यांचं पिढीजात काम “आमच्या घराण्यातला कुणी ना कुणी एक तरी वारस नक्काशी काम करतोच. भले तो शिकला, दुसऱ्या नोकरीधंद्याला लागला, तरी या कामाकडं यावंच लागतं. तसा अलिखित दंडकच.”

हे काम निव्वळ लाकडं तासायचं नाही, ते प्रावीण्य तर हवंच. पण त्याहून अधिकची योग्यता लागते. “हे काम करणारा अडाणी असून चालत नाही,” बलबीर सांगतात, “अचूक मोजमापांसाठी गुण्या वापरणं, करकटानं मापं घेणं, नाजूक रंधा मारणं, कानशीनं तासणं, गिरमिटानं नाजूक भोक पाडणं अशा एक ना अनेक कामांसाठी गणिती बुद्धी लागते. ते येऱ्यागबाळ्याचं काम नाही.”

वाही गावात सहा कुटुंब हे 'पारंपरिक लाकडी नक्काशी'चं काम करतात. त्यातलेच तीन कारागीर सध्या बलबीरसोबत कोटी गावात आलेत. ही सर्व कारागीर मंडळी 'जौनसारी' समुदायाची. उत्तराखंडमध्ये ही जात 'अनुसूचित जमाती' प्रवर्गात गणली जाते.

आज हे कारागीर मंदिराच्या खांबांवर पर्णफुलांची नक्षी कोरण्यात गुंतलेत. देवळं सार्वजनिक वास्तू असतात, त्यामुळं अमुक एक नक्षी आधी गावकऱ्यांकडून मंजूर करून घेतली जाते. मग कारागीर ती कोरतात. “मंदिर सगळ्या गावाच्या मालकीचं असतं,” सुनील सिंग तोमर सांगतात, “काही वेळा तर एखादं मोठं मंदिर बांधायला एकाहून जास्त गावंही पुढाकार घेतात.” तोमर बेसोगिलानी गावाच्या सरकारी शाळेत नोकरी करतात, नि ते 'कोटी'चे ग्रामस्थ आहेत.

तोमर यांच्यासारखी नोकरदार-मध्यमवर्गीय मंडळी, वरकरणी देवळांना सार्वजनिक मालकीची वास्तू मानतात. हे खरं. पण प्रत्यक्षात अनेक मंदिरांत स्त्रिया व दलितांना प्रवेशबंदी आढळते. 'पारी'नं हा विषय स्थानिक महिलांसोबत छेडला. त्यांची मतं जाणून घ्यायचा प्रयत्न केला. पण त्याबाबत बोलायला फारसं कुणी उत्सुक आढळलं नाही. जणू हा विषयच त्यांना वर्ज्य होता. याबाबत आपण काही बोललो तर, देवाचा कोप होईल अशी भीतीही एखादीनं व्यक्त केली. उत्तले गावात छोटंसं चहानाश्त्याचं हॉटेल चालवणाऱ्या ४२ वर्षीय आशा देवी मात्र किंचित खुलल्या. त्या म्हणाल्या, "है कुछ ऐसी वजहे, जिनके कारण महिलाओ का मंदिरों मे जाना वर्जित है।" आम्ही दलित वर्गातील लोकांशीही याबाबत बोलायचा प्रयत्न केला, 'अपशकुन होईल या भीतीनं आम्ही मंदिरात जायचं टाळतो' असं दलितांचं मत पडलं.

हल्लीहल्लीतच उत्तराखंडमध्ये मोठ्या प्रमाणात मंदिरांचं बांधकाम होतंय. या प्रदेशातील आर्थिक विकासाचा हा परिणाम असावा. चुनांचे, 'नक्काशी' कलेलाही चांगले दिवस आलेत. ही कारागिरी पुनर्जिवीत होतेय.

मंदिरांची उभारणी स्थानिकांच्या देणग्यांमधून होतेय. लाकूड, दगड, फरशी, तांबं नि कारागीरांची मजुरी याची गोळाबेरीज केली, तर एका मंदिरासाठी १ ते १.५ कोटींचा खर्च सहजच होतो. देवळाच्या भव्यतेनुसार पाच ते दहा कारागीर एका बांधकामावर राबतात. मजूरांना दिवसाला ८०० नि मुख्य मिस्त्रीला १२ ते १५०० रुपये मेहनताना मिळतो.

मंदिर बांधकामातील सर्वात महागडी वस्तू म्हणजे देवदारचं लाकूड; शतकानुशतके हेच लाकूड मंदिरं नि इतर वास्तूंच्या बांधकामात या भागात वापरात येतं. देवदारला 'हिमालयन सिडर' म्हणूनही ओळखलं जातं. हा या प्रदेशांतलाच मुळ वृक्ष. विशिष्ट गंध नि वाळवी रोधक गुणधर्मांमुळं, देवदारचं लाकूड मौल्यवान व पवित्र मानलं जातं. देवदारचा सात फूट लांबीचा एक ओंडका ३,५०० रूपये किंमतीचा असतो. “पूर्वी आम्ही थेट जंगलात जाऊन देवदारचं लाकूड आणायचो; पण आता वनविभागाच्या परवाणगी शिवाय जंगलातला देवदार तोडता येत नाही. त्यामुळं हे लाकूड बाजारातूनच विकत घ्यावं लागतं," बलबीर सांगतात.

पूर्वी मंदिरांची बांधकामं वर्षानुवर्षे चालत. कधीकधी कारागीरांच्या दोन पिढ्यातदेखील एकाच मंदिराचं काम चालायचं; हल्ली मात्र आधुनिक यंत्रं नि उत्तम अवजारं मिळू लागली. त्यामुळं तुलनेनं खूपच कमी वेळात मंदिरं उभारली जाऊ लागलीत. नक्काशी करणारांची एक टीम मुख्य मिस्त्रीच्या मार्गदर्शनात काम करते; हा मिस्त्री मंदिराचा आराखडा तयार करतो, कामाच्या टप्प्यांचं नियोजन करतो नि कारागिरांच्या कौशल्यानुसार कामांच्या जबाबदाऱ्या सोपवतो.

कामाच्या जबाबदाऱ्या व्यवस्थित वाटल्या जातातच, पण त्याआधीच बलबीरसारख्या कलाकारांचं कोरीव काम सुरू झालेलं असतं. प्रत्येक खांब नि दरवाजा हातानं कोरला जातो. त्यावर पानाफुलांची नक्षी तर असतेच, सोबत लाकडी भिंतींवर महाभारतातील पात्र व कथाप्रसंगांची चित्रही कोरली जातात.

मंदिराचं प्रत्यक्ष काम सुरू होतांना विश्वकर्मा कुटुंबातील पुरुषांच्या हस्ते पायाभरणी होते. त्यानंतर खांब व बाजूच्या लाकडी भिंतींना टेकू देतात, त्याआधी पायाचं नि आधार भिंतींचं बांधकाम पूर्ण होतं. अर्थातच हे बांधकाम आधी 'पाया मग कळस' या क्रमानं चढत जातं. अखेरच्या टप्प्यात दगडी फरशांचं छप्पर लाकडी ढाच्यावर अंथरलं जातं. सरतेशेवटी घुमटाकार शिखरावर तांब्याचे कळस विराजमान होतात. लाकडी हातोडा नि नाना आकाराच्या छिन्नीनं भिंतींवर आतून बाहेरून नक्षीकाम केलं जातं. कामात उपयोगात येणारी हत्यारं, अनेकदा एका पिढीतून पुढील पिढीच्या कारागीरांकडं हस्तांतरित झालेली असतात.

देवळांचं बांधकाम सुरू असतानाच्या काळात नक्काशी कलाकारांना अत्यंत आदरानं वागवलं जातं. या काळात कारागीरांनी काटेकोर सोवळंओवळं पाळणं अपेक्षित असतं, मुख्य मिस्त्री दाढीकेसही कापत नाहीत. देऊळ पूर्ण होईपर्यंत कारागीर दिवसातून एकदाच भोजन करतात; त्याचप्रमाणं फक्त पुरूष आचाऱ्यानं बनवलेलं अन्नच घेतात. शिवाय गावातील सार्वजनिक कार्यक्रमांपासून कटाक्षानं दूर राहतात.

“माझे अनेक नातलग याच कामात आहेत, पण बहुतेकांनी आता घरगुती फर्निचर बनवण्याचं काम सुरू केलंय,” दिनेश विश्वकर्मा म्हणतात. “नक्काशी कामात चांगलं उत्पन्न आहे. मला फर्निचरचं काम फारसं आवडतही नाही. नक्काशी कामच आवडतं.” नक्काशीत तिसऱ्या पिढीत रुजू झालेला २५ वर्षीय दिनेश सांगतो. तो म्हणतो त्याच्या वडलांनी हे काम थांबवलं पण आपल्या आजोबांचा वारसा पूनर्जिवीत करणं आपलं कर्तव्य आहे, असं वाटल्यानं तो या कामात रमला.

“आजोबांना मी पाहिलेलं नाही. माझ्या जन्माआधीच ते वारले, पण वेगवेगळ्या मंदिरांमध्ये त्यांचं कोरीव काम मी पाहिलंय. ते पाहताना मला पडायचा— आजोबांनी त्या काळात, मशीनी नसताना इतकं अचूक काम कसं केलं असेल? इतकं सुंदर व नाजूक नक्षीकाम त्यांना कसं जमलं?” दिनेशची ही भावना नि नक्काशी काम हे ते सांधे आहेत, ज्यानं दिनेश आपल्या पूर्वजांशी नाळ जोडून ठेवतो.

या कारागिरीत मानसन्मान आहे, दिनेशला हे काम महत्त्वाचंही वाटतं. पण या कामांत त्यागही आहे, “आम्ही महिनोनमहिने घरापासून दूर राहतो. नक्काशी कलाकार होण्यासाठी तुम्हाला सर्व काही—कुटुंब, मुलं, जिवाभावाचं सगळं सोडून यावं लागतं,” दिनेश म्हणतो,”सन्याशासारखं जगावं लागतं,” कारागीराच्या या वाक्यानं आमच्या मुलाखतींची सांगता होते.

या कथेला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन फेलोशिपचे सहाय्य लाभले आहे.