જૌનસરમાં: મંદિરો અને તેના ઘડવૈયા

લાકડાના કોતરકામના પોતાના બે દાયકાના અનુભવમાં, બલબીર વિશ્વકર્માએ સાત મંદિરો બનાવ્યાં છે. ઉત્તરાખંડના પહાડી વિસ્તારમાં મંદિર-નિર્માણ વિશે એવું ભાગ્યે જ કંઈ હશે જે તેઓ જાણતા ન હોય.

દેવદારના હુંફાળા લાકડા પર પોતાની હથોડી અને છીણી મૂકીને, પારી સાથે વાત કરવા માટે થોભીને બલબીર કહે છે, “યે હમારા ખાનદાની કામ હૈ, બાપ દાદા કે ટાઈમ સે [આ અમારું ખાનદાની કામ છે, બાપ-દાદાના સમયથી ચાલ્યું આવે છે].”

અમે જૌનસર વિસ્તારમાં છીએ. સવારનો હુંફાળો તડકો પર્વતમાળાઓની ઉપર ચડીને મહાસુ દેવતાને સમર્પિત મંદિરનાં શિખરોને અજવાળી રહ્યો છે. જ્યારે પારીએ 2025ના અંતમાં મુલાકાત લીધી ત્યારે તે નિર્માણાધીન હતું.

આખા માળખા પર એક નજર ફેરવતાં બલબીર અમને સમજાવે છે, “મંદિર બનાને કી શુરુઆત હમેશા નીચે સે હોતી. પહેલે બેસ બનેગા ફિર ઉપર કા. સબસે જરૂરી હૈ પિલર જિસપે ઢાંચા ખડા હોગા [મંદિર બનાવવાની શરૂઆત હંમેશાં નીચેથી થાય છે. પહેલાં પાયો બનશે અને પછી ઉપરનો ભાગ. સૌથી મહત્ત્વના થાંભલા છે, જેના પર આ આખું માળખું ઊભું રહેશે].”

આ કુશળ કારીગર યાદ કરતાં કહે છે કે એક જ મંદિર બનાવવામાં સૌથી વધુ સમય થાઈણા ગામમાં લાગ્યો હતો. જેમાં લગભગ નવ વર્ષ થયાં હતાં. કારણ કે તેમાં ઘણી સજાવટો લગાવેલી હતી. નાનાં મંદિરો એક-બે વર્ષમાં જ પૂરાં થઈ જાય છે.

પહાડોમાં વધુ ઊંચાઈ પર આવેલા વાહી ગામના મૂળ વતની બલબીર, જુલાઈ 2025માં કોટી ગામના વડીલોના આમંત્રણ પર અહીં આવ્યા હતા. તેમની કળાની ખૂબ માંગ છે. બલબીર કહે છે કે દેવદારના લાકડા પર સુંદર ચહેરા અને આકૃતિઓ કોતરવી એ તેમની કૌટુંબિક પરંપરા છે: “અમારા પરિવારમાંથી એક બાળકે તો આ [નક્કાશી] કામ કરવું જ પડે. તેમને બહાર નોકરી મળી જાય, તો પણ તેમણે આ કામ માટે પાછા ફરવું જ પડે છે.”

આ કામમાં કોતરણી સિવાય પણ બીજી આવડતની જરૂર પડે છે. તેઓ આગળ કહે છે, “જે પણ આ કામ કરે તે ભણેલા હોવા જોઈએ. નકશો બનાવવા, માપ લેવા, કાપવા અને અન્ય કામો માટે તેમને ગણિતનું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે.”

બલબીર તેમના વતન વાહીમાં રહેતા એ છ પરિવારોમાંથી એક છે જેઓ નક્કાશી (લાકડાનું કામ અને કોતરણી)ની પરંપરાને હજુ જીવંત રાખી રહ્યા છે. તેમની સાથે અહીં બીજા ત્રણ કારીગરો પણ આવ્યા છે. તેઓ બધા ઉત્તરાખંડમાં અનુસૂચિત જનજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ જૌનસરી સમુદાયના છે.

આજે, નક્કાશીની આ ટુકડી થાંભલાઓ પર પાંદડાં અને અન્ય ભાત કોતરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. આ ડિઝાઇન ગામના લોકો દ્વારા મંજૂર કરાયેલી ભાત પર આધારિત છે; આ વિસ્તારમાં મંદિરોને સહિયારી સંપત્તિ ગણવામાં આવે છે. સુનીલ સિંહ તોમર કહે છે, “તે આખા ગામનાં છે. કેટલીક વાર, આસપાસનાં ગામો ભેગાં મળીને એક મોટું મંદિર બનાવે છે.” તોમર બેસોગિલાનીની સરકારી શાળામાં લેબ આસિસ્ટન્ટ છે અને કોટીના રહેવાસી છે.

આમ તો સૌને સમાવવાની વાત કરવામાં આવે છે, છતાં મંદિરના પરિસરમાં લિંગ અને જ્ઞાતિના આધારે સ્પષ્ટ ભેદભાવ જોવા મળે છે — સ્ત્રીઓ આ મંદિરોમાં પ્રવેશતી નથી. પારીએ ગામની ઘણી સ્ત્રીઓનો સંપર્ક કરીને તેમનાં મંતવ્યો જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ કોઈ ટિપ્પણી કરવા માગતું નહોતું. આ વિષય તેમના માટે વર્જિત હતો – સ્ત્રીઓએ કહ્યું કે તેમને દેવતાઓના પ્રકોપનો ડર લાગે છે. “અમુક કારણોસર સ્ત્રીઓ મંદિરમાં પ્રવેશી શકતી નથી,” ઉતેલમાં એક નાનકડી ભોજનાલય ચલાવતાં 42 વર્ષીય આશા દેવીએ અમને ફક્ત આટલું જ કહ્યું. નીચલી જ્ઞાતિના સમુદાયના સભ્યોએ કહ્યું કે તેઓ કોઈ અપશુકન થવાના ડરથી અંદર પ્રવેશતાં ડરે છે.

તાજેતરમાં, આ વિસ્તારના આર્થિક વિકાસને કારણે મંદિરોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે અને તેની સાથે નક્કાશીની કળામાં પણ નવો પ્રાણ પુરાયો છે.

આ વિસ્તારનાં મંદિરો સ્થાનિક દાન દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. એક મંદિરના નિર્માણમાં લાકડું, પથ્થરની સ્લેટ, તાંબુ અને મજૂરી સહિત 1 થી 1.5 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થઈ શકે છે. મંદિરના કદના આધારે પાંચથી 10 જેટલા કારીગરો કામ કરે છે. તેઓ દરરોજ 800-1500 રૂપિયા કમાઈ શકે છે, જેમાં મુખ્ય કારીગરોને 1,200-1,500 રૂપિયા મળે છે.

સૌથી મોંઘો ભાગ સ્થાનિક દેવદારનું લાકડું છે, જેનો ઉપયોગ સદીઓથી અહીં મંદિરો અને અન્ય બાંધકામો માટે થતો આવ્યો છે. હિમાલયન સિડાર તરીકે પણ ઓળખાતું દેવદાર (Cedrus deodara) આ પ્રદેશનું સ્થાનિક વૃક્ષ છે. તેની વિશિષ્ટ સુગંધ અને ઉધઈ સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતા તેને પવિત્ર અને કિંમતી બનાવે છે. સાત ફૂટ લાંબા લાકડાની કિંમત 3,500 રૂપિયા છે. બલબીર કહે છે, “પહેલાંના સમયમાં અમે જંગલમાં સીધા જઈને ઝાડ લાવી શકતા હતા, પરંતુ હવે પ્રતિબંધોને કારણે અમારે જંગલ વિભાગ પાસેથી પરવાનગી લેવી પડે છે અથવા બજારમાંથી લાકડું ખરીદવું પડે છે.”

સામાન્ય રીતે મંદિરના નિર્માણમાં પેઢીઓ લાગી જતી, પરંતુ આધુનિક મશીનો અને બહેતર સાધનો આવવાથી, હવે તે ખૂબ જ ઓછા સમયમાં બની જાય છે. નક્કાશીની ટુકડી એક મુખ્ય કલાકારના માર્ગદર્શન હેઠળ કામ કરે છે, જે જમીનનો નકશો બનાવે છે, કામની યોજના ઘડે છે અને સૌને કામ વહેંચી આપે છે.

પરંતુ માળખું ઊભું કરવામાં આવે તે પહેલાં, બલબીર જેવા કલાકારો દ્વારા કોતરણીનું કામ શરૂ થઈ જાય છે. દરેક થાંભલા અને દરવાજા પર હાથથી કોતરણી કરવામાં આવે છે – પાંદડાં અને ફૂલો ઉપરાંત, મહાભારતનાં પાત્રો સાથેના વિગતવાર દૃશ્યો દીવાલો પર કોતરવામાં આવે છે.

સૌપ્રથમ વિશ્વકર્મા પરિવારના કોઈ પુરુષ સભ્ય દ્વારા પાયો અથવા ‘બાસત’ નાખવામાં આવે છે. પછી થાંભલા અને પાટિયાં ગોઠવીને નીચેથી ઉપર તરફ માળખું બનાવવામાં આવે છે, અને ત્યાર બાદ દીવાલો ચણાય છે. છેલ્લો તબક્કો પથ્થરની સ્લેટથી છત બનાવવાનો છે. માળખાની ટોચ પર તાંબાના ગુંબજ મૂકવામાં આવે છે. બહારના અને અંદરના માળખાને લાકડાની હથોડી અને અલગ-અલગ કદની છીણીઓ વડે કરેલી કોતરણીથી શણગારવામાં આવે છે. કામ પ્રમાણે હથોડીનાં વજન અને કદ અલગ-અલગ હોય છે, અને ઘણી વાર તે પરિવારોમાં વારસામાં મળતી હોય છે.

નક્કાશી કલાકારનો ખૂબ જ આદર કરવામાં આવે છે અને તેમની પાસેથી કડક સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક નિયમોનું પાલન કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે: મંદિર પર કામ કરતી વખતે, તેઓ દિવસમાં માત્ર એક જ વાર ભોજન લે છે; મુખ્ય કલાકાર કામ પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી વાળ કે દાઢી કાપતા નથી; અને તેઓએ માત્ર પુરુષ રસોઈયા દ્વારા બનાવેલું ભોજન જ લેવાનું હોય છે, તથા સામાજિક મેળાવડાઓથી દૂર રહેવું પડે છે.

દિનેશ વિશ્વકર્મા કહે છે, “મારા ઘણા સંબંધીઓ કારીગર છે, પરંતુ તેઓ ઘરોમાં કે ફર્નિચર બનાવવાનું કામ કરે છે.” તેમાં વધુ પૈસા મળે છે. “મને તે ગમતું નથી, મને તો નક્કાશી જ ગમે છે,” ત્રીજી પેઢીના આ 25 વર્ષીય કારીગર ઉમેરે છે. તેમના પિતા હવે આ કામ કરતા નથી, પરંતુ દિનેશ કહે છે કે તેઓ તેમના દાદાના વારસાને પાછો લાવવા માટે મક્કમ હતા.

“મેં મારા દાદાને ક્યારેય જોયા નથી, પણ મેં મંદિરોમાં તેમનું કામ જોયું છે. એ જોઈને મને વિચાર આવતો કે, તેમણે આ કેવી રીતે કર્યું હશે? તેમણે આટલી સુંદર અને બારીક ડિઝાઇન કેવી રીતે બનાવી હશે?” અને આ રીતે દિનેશ નક્કાશીને પોતાના દાદા સાથે જોડાવાના એક માધ્યમ તરીકે જુએ છે.

આ કામને ભલે ઘણું માન મળતું હોય અને દિનેશ માટે તે ખૂબ મહત્ત્વનું હોય, તો પણ તેમાં ઘણા ત્યાગ પણ કરવા પડે છે: દિનેશ ઉમેરે છે કે, “અમે મહિનાઓ સુધી ઘરથી દૂર રહીએ છીએ. એક નક્કાશી કલાકાર બનવા માટે તમારે તમારો પરિવાર, બાળકો, બધું જ પાછળ છોડી દેવું પડે છે.”

આ વાર્તા મૃણાલિની મુખર્જી ફાઉન્ડેશન (MMF) તરફથી મળેલી ફેલોશિપ દ્વારા સમર્થિત છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા