ब्लॉक प्रिंट : फायदा कमी, तोटाच जास्त

“नैसर्गिक रंगांनी रंगवलेले कापड धुण्यासाठी वाहत्या नदीची गरज असते,” अब्दुल हलिम म्हणाले, “इथे तर हात धुवायला पाणी मिळत नाही!”

हलिम हे ब्लॉक प्रिंटिंग करणाऱ्या तिसऱ्या पिढीचा सदस्य आहेत, ते आपलं वर्कशॉप वाचवण्यासाठी कमी होणारा नफा आणि बनावट उत्पादने यांच्याबरोबर संघर्ष करत आहे. इंदोर शहरातल्या पाणी टंचाईमुळे त्यांना कापडावर लवकर पक्के होणारे रासायनिक रंग वापरण्याशिवाय पर्याय उरलेला नाही.

ब्लॉक प्रिंटिंगसाठी डिझाइन काढलेले लाकडी ब्लॉक्स आधी लागतात. हलिम स्वतः ब्लॉकवर डिझाइन तयार करतात आणि नंतर ते ब्लॉक्स जयपूर, फारुखाबाद आणि फतेहपूर येथील ब्लॉक तयार करणाऱ्याकडे पाठवतात. सामान्यतः सागवान किंवा शिशमचे लाकूड ब्लॉक तयार करण्यासाठी वापरले जाते.

“हे ब्लॉक्स रंगात बुडवले जातात आणि मग ते कापडावर छापले जातात. “हा आमचा वारसा आहे,” असे म्हणत असताना हलिम चंदेरी ओढणीवर गुलाबाची फुले छापत आहेत. रंगाचा कोणताही डाग पडू नये म्हणून ते अतिशय काळजीपूर्वक काम करतात. छपाईसाठी ते जो रंग वापरतात तो रंग वापरण्यापूर्वी जुट, मलमल कॉटन आणि मच्छरदाणी सारख्या कापडातून ते तो रंग गाळून घेतात. हवामान कसे आहे, विशेषत: पावसाळ्यात रंग सुकणं फार त्रासदायक होते, त्यासाठी ७२ तास सुद्धा लागतात.

न्यू सियागंजमधील त्याच्या वर्कशॉपमध्ये बसून हलिम त्यांच्या अप्रतिम डिझाइनबद्दल अभिमानाने सांगतात, जी डिझाइन्स ऐतिहासिक वास्तूंपासून आणि मुघल प्रतिकापासून प्रेरित आहेत. त्यांना आठवतं की, एका प्रदर्शनात, ते हैदराबाद येथील कारागिराच्या बिद्रीच्या (एकप्रकारची धातूची हस्तकला) डिझाइनकडे आकर्षित झाले होते. नंतर त्यांनी ते डिझाइन आत्मसात केलं आणि साडीवर ती डिझाइन काढली. “तो खूप खुश झाला जेव्हा मी त्याला त्या साडीचे फोटो पाठवले.” हलिम यांना ते आठवताना हसू येत होतं.

हलिमचं कुटुंब मूळचं मध्यप्रदेशमधील अशोकनगर जिल्ह्यातील चंदेरी गावचं आहे, जे हातमागासाठी प्रसिद्ध आहे. त्याचे पूर्वज विणकर होते आणि कापडावर छपाई करणारे होते. जसं माहेश्वरी, चंदेरी आणि टसर सिल्क. स्पर्धा वाढली आणि कमाई कमी होऊ लागली, म्हणून हलिमच्या वडिलांनी अब्दुल अलिम यांनी प्रथम मुंबईला आणि नंतर १९७० मध्ये इंदोर येथे स्थलांतरित होण्याचा कठीण निर्णय घेतला.

हलिम म्हणतात की, चंदेरीतील त्याच्या नातेवाईकांनी हे हस्तकलेचं काम सोडून दिलं आहे. “बहुतेकजण आता मजुरी करतात,” त्यांनी पुढे सांगितलं. “या कामात पुरेसा नफा नाही आणि त्यात तुम्हाला खूप कष्ट घ्यावे लागतात.”

हलिमच्या इंदोरच्या घरी त्याचे आईवडील, त्यांची पत्नी नेहनाज अली, त्यांचा मुलगा आणि तो राहतात. ३२ वर्षीय नेहनाजसुद्धा या व्यवसायात आहे, ती लहान असताना बहिणीकडून भरतकाम, रंगकाम आणि क्रोशा शिकली होती. लग्नानंतर तिने माहेश्वरी आणि चंदेरी सिल्कवर पेंटिग करायला सुरुवात केली, तिला प्रदर्शनात यश मिळालं. घरच्या जबाबदाऱ्या सांभाळून त्या रोज तीनचार तास या हस्तकलेसाठी देते. गुंतागुंतीच्या डिझाइनवर काम करताना तीन ते सात दिवस लागतात, ते डिझाइन किती गुंतागुंतीचं आहे यावर किती दिवस लागतील हे अवलंबून असतं.

आपल्या व्यवसायातील बहुतेक गोष्टी हे कुटुंब स्वतःच करतं, ब्लॉक डिझाइनपासून ते छपाईपर्यंतची सगळी कामं स्वतःच करतात. कुशल कामगार शोधणं आव्हानात्मक आहे, बहुतेक स्थानिक कारागीर हे एकतर बाघ प्रिंटिंग किंवा बाटीक प्रिंटिंगमध्ये निष्णात आहेत.

‘हुडा प्रिंटर्स आणि क्राफ्टर्स’ या त्यांच्या वर्कशॉपमधून ते विक्री करतात आणि समाज माध्यमावरून जसं की इन्स्टाग्राम आणि फेसबूक. सरकारी एम्पोरियम त्यांना त्यांची कला जिवंत ठेवण्यासाठी मदत करतात, हलिम सांगतात. परंतु बनावट उत्पादनामुळे त्यांचा नफा कमी होतोय. “मुळ चंदेरी कापड ४०० रुपये मिटरपेक्षा कमी किमतीने विकू शकत नाही.” हलिम मजुरी आणि कच्चा माल यांचं गणित स्पष्ट करून सांगत होते. “दिवसाला ६०० रुपये मजुरी आहे. पण ग्राहकांना ते समजत नाही. बाजारपेठेत आमच्या साड्या १५०० ते २००० रुपयाला विकाव्या अशी अपेक्षा करतात.”

एका साडीवर कलाकुसर करण्यासाठी लागणारा वेळ ४५ मिनिटे ते १५ दिवस इतका असू शकतो, तो वेळ त्यावरच्या डिझाइनच्या बारकाइवर अवलंबून असतो. साडी विणण्यासाठी तर अजूनच वेळ लागतो- तो वेळ दोन दिवसांपासून ते तीन महिन्यापर्यंत असू शकतो.

हलिम आणि त्याच्या वडिलांसारखे प्रिंटर्स म्हणतात की सरकारी योजनेतून ब्लॉक्स आणि रंगांसाठी काही सबसिडी मिळाली तर मदत होईल. “जागतिक स्तरावर मान्यता असूनही मध्य प्रदेश सरकार ब्लॉक किंवा बाघ पेंटिंगला, बाटीक किंवा चंदेरी विणायला प्रोत्साहन देत नाही.” निराश होऊन हलिम म्हणाले.

या सर्व अडचणी असूनही हलिम आणि अलिम यांनी त्यांच्या कलेची साथ सोडली नाही. उलट ते फॅशन डिझाइनच्या विद्यार्थासाठी वर्कशॉप आयोजित करतात, इंदोरमधल्या कॉलेजमध्ये जाऊन ब्लॉक प्रिंटिंगबद्दल जागृती निर्माण करतात.

कोविड -१९ साथीचा त्यांच्या व्यवसायावर परिणाम झाला, त्यांचं वार्षिक उत्पन्न ५-६ लाख रुपयांवर आलं. ब्लॉक्स तयार करणं आणि रंग तयार करण्याची किंमत वाढल्याने त्यांच्या आर्थिक अडचणीत वाढ झाली.

“आम्ही ऑनलाइन विक्री करायला सुरुवात केली, पण त्याचा फायदा झाला नाही,” हलिम म्हणाले. ग्राहक साड्या वापरून परत करत, तक्रारींची लांबलचक प्रक्रिया आणि वाढते कमिशन दर यामुळे ते फायद्याचं ठरलं नाही. त्यांनी अमेजॉन कारिगर आणि अजिओ यासारख्या ऑनलाइन वेबसाइटवर उत्पादन विकण्याचा प्रयत्न केला पण तिथे बनावट माहेश्वरी साडी असली माहेश्वरी साडीबरोबर फक्त ३०० रुपयाला विकली जात होती. “ज्या लोकांना असली –नकलीची पारख नाही, ते आमचा माल का खरेदी करतील.”

यामुळे कुटुंबाने ऑनलाइन विक्री करण्याचं थांबवलं. त्याऐवजी ते प्रसंगापरत्वे इन्स्टाग्रामवर उत्पादनाचे फोटो पोस्ट करतात आणि मग ग्राहक त्यांच्या गरजेनुसार चौकशी करतात. स्वतःचं दुकान काढण्यासाठी पैसे लागतात आणि मोठ्या ब्रॅण्डशी स्पर्धा करावी लागते. जरी त्यांनी मोठ्या ब्रॅण्डबरोबर काम करायचं ठरवलं तरी त्यात खूप आव्हानं असतात, जसं की त्यांच्या कडक अटी, शर्ती. यामुळे लहान कारागिरांच्या अडचणी त्यांच्या लक्षात येत नाही, जसं की हवामान किंवा कच्चा मालाची उपलब्धता.

“सरकारी विभाग आहे पण ते प्रत्यक्षात काम करत नाही,” अलिम यांनी सांगितलं. ज्यांना इतर कारागिरांसारखंच वाटतं की सरकारने मदत केली पाहिजे विशेषकरून साथीच्या रोगांच्या काळात तरी. पण त्याऐवजी पोलिसांनी त्यांचं वर्कशॉप बंद केलं आणि त्यांना ३ लाख रुपये दंड ठोठावला.

व्यवसायाला धक्के बसले तरी कुटुंब काम करत आहे. हलिम यांना आशा आहे की ग्राहकांना त्यांनी तयार केलेल्या प्रत्येक उत्पादनातून त्यांच्या मेहनतीचे आणि कलेचं मूल्य कळेल आणि मग त्यांना स्वतःच्या उदरनिर्वाहासाठी सतत संघर्ष करावा लागणार नाही आणि त्यांची भरभराट होईल.

“इतर हस्तकलासारखीच हॅण्ड ब्लॉक प्रिंटिंग कलेचं संवर्धन झालं पाहिजे,” ते म्हणाले. “आम्हाला ही कला भविष्यात पुढे टिकावी म्हणून फक्त पाठिंब्याची गरज आहे.”

अनुवाद : अश्विनी बर्वे