সুক্ষ্ম পৰিসৰত আৱদ্ধ ইন্দোৰৰ হস্তশিল্পীসকলৰ জীৱন

‘‘প্ৰাকৃতিক ৰং ধুবলৈ [ৰঙেৰে বোলোৱা কাপোৰ] নদীৰ বোৱতী পানীৰ প্ৰয়োজন৷ য়াহা পে তো হাথ ধোনে কা পানী নেহী মিলতা [ইয়াত আমি হাত ধুবলৈয়ে পানী নাপাওঁ]’’ আব্দুলে এইদৰে স্বগতোক্তি কৰে৷

বজাৰত অন্য সুলভ সামগ্ৰীৰ পয়োভৰৰ লগে লগে তৃতীয় প্ৰজন্মৰ ব্লক প্ৰিণ্টিং শিল্পী হালিমে উপাৰ্জনৰ দিশৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে৷ ইন্দোৰৰ দৰে পানীৰ অভাৱগ্ৰস্ত চহৰ এখনত হালিমে ততালিকে ৰং ধৰি ৰখাৰ বাবে অন্য ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাহিৰে আন গত্যন্তৰ দেখিবলৈ পোৱা নাই৷

ব্লক প্ৰিণ্টিঙৰ কাম কাঠৰ টুকুৰাত সজ্জিত কৰা বিভিন্ন ডিজাইনৰ সৈতে আৰম্ভ হয় আৰু এই ডিজাইন প্ৰস্তুত হোৱাৰ পিছত হালিমে সেইবোৰে জয়পুৰ, ফাৰুখাবাদ আৰু ফটেহপুৰৰ ব্লক নিৰ্মাতাসকললৈ প্ৰেৰণ কৰে৷ তেওঁলোকে সাধাৰণতে চেগুণ আৰু চিঁচু (ইণ্ডিয়ান ৰোজউড) কাঠেৰে এই ব্লকবোৰ প্ৰস্তুত কৰে৷

এই ব্লকবোৰ ৰঙত ডুবাই থোৱা হয় আৰু পিছত কাপোৰত সাঁচ বহুৱাই প্ৰিণ্ট কৰা হয়৷ চান্দেৰী দুপাত্তা এখনত সাৱধানে ৰং বোলাই হালিমে কৈ যায়, ‘‘এয়া আমাৰ ঐতিহ্য’’৷ কাপোৰত ৰং বোলোৱাৰ পূৰ্বে সেই ৰংখিনি মৰাপাট, মুলমুল কঁপাহ আৰু আঠুৱাৰে ফিল্টাৰ কৰি লোৱা হয়৷ বাৰিষাৰ বতৰত এই কাম সাধাৰণতে জটিল হয় কিয়নো ৰং শুকাবলৈ কেতিয়াবা ৭২ ঘণ্টাৰো প্ৰয়োজন হয়৷

নিউ ছিয়াগঞ্জৰ কাৰখানাত বহি হালিমে তেওঁৰ ডিজাইনবোৰৰ কথা গৌৰৱেৰে কৈ যায়৷ তেওঁৰ অধিকাংশ ডিজাইনেই ঐতিহাসিক স্থাপত্য, মোগল শিল্পৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত৷ এবাৰ এখন প্ৰদৰ্শনীত হায়দৰাবাদৰ এজন শিল্পীয়ে প্ৰদৰ্শন কৰা বিদ্ৰী (একধৰণৰ ধাতৱ হস্তশিল্প)ৰ দ্বাৰা তেওঁ অনুপ্ৰেৰিত হোৱা বুলি জানিবলৈ দিয়ে৷ পিছলৈ তেওঁ সেই ডিজাইনেৰে এখন শাড়ী প্ৰিণ্ট কৰি সেই শিল্পীজনক শাড়ীৰ ফটো দেখুৱাইছিল৷ ‘‘সেই ফটো দেখি শিল্পীজন যথেষ্ট সুখী হৈছিল’’, মিচিকিয়া হাঁহি এটি মাৰি হালিমে এইদৰে কয়৷

হালিমৰ পূৰ্বপুৰুষ মধ্যপ্ৰদেশৰ অশোকনগৰ জিলাৰ প্ৰখ্যাত হস্ততাঁত বস্ত্ৰৰ কেন্দ্ৰস্থল চান্দেৰীত বাস কৰিছিল৷ তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষ বয়ন শিল্পৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু মাহেশ্বৰী, চান্দেৰী আৰু তুছাৰ ৰেচমৰ দৰে কাপোৰত কাম কৰিছিল৷ সময়ৰ লগে লগে প্ৰতিযোগিতাও বাঢ়িল আৰু উপাৰ্জনো হ্ৰাস হ’বলৈ ধৰিলে৷ ফলত হালিমৰ পিতৃ আব্দুল আলিমে এটা কঠোৰ সিদ্ধান্ত ল’বলগীয়া হ’ল৷ ১৯৭০ চনৰ শেষৰ ফালে তেওঁলোক মুম্বাইলৈ উঠি আহিল আৰু পিছলৈ ইন্দোৰত বসতি স্থাপন কৰিলে৷

আনহাতে চান্দেৰীত বাস কৰি থকা হালিমৰ সম্পৰ্কীয় লোকসকলে প্ৰজন্মধৰি চলি অহা এই কাম বাদ দি দৈনিক শ্ৰমিকৰ কাম আৰম্ভ কৰিলে৷ হস্তশিল্পৰ এই কামটোৰ পৰা আশানুৰূপ উপাৰ্জন নহয় আৰু পৰিশ্ৰমো যথেষ্টখিনি হয় বুলি হালিমে কয়৷

ইন্দোৰত থকা হালিমৰ পৰিয়ালটোত তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃ, তেওঁৰ পত্নী নেহনাজ আলী আৰু এজন পুত্ৰ সন্তান আছে৷ ৩২ বৰ্ষীয়া নেহনাজেও তেওঁৰ বায়েকৰ পৰা শিকা এম্ব্ৰইডাৰী, হেণ্ড প্ৰিণ্টিং আৰু ক্ৰছেট জ্ঞানৰ সৈতে এই ব্যৱসায়ত জড়িত৷ বিয়াৰ পিছত তেওঁ মাহেশ্বৰী আৰু চান্দেৰী ৰেচমত ডিজাইন বোলাই প্ৰদৰ্শনীসমূহত প্ৰশংসিতও হৈছে৷ ঘৰুৱা কামৰ উপৰিও নেহনাজে এই শিল্পকৰ্মৰ বাবে দৈনিক তিনিৰ পৰা চাৰিঘণ্টা সময় ব্যয় কৰে৷ কেতিয়াবা একোটা ডিজাইনৰ জটিলতা সাপেক্ষে কামৰ বাবে তিনিৰ পৰা চাৰিদিন পৰ্যন্তও সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়৷

পৰিয়ালটোৱে ব্লক ডিজাইনৰ পৰা প্ৰিণ্টিঙলৈ ব্যৱসায়টোৰ অধিকাংশ কাম নিজেই চম্ভালে৷ দক্ষ শ্ৰমিক বিচাৰি পোৱাটোও এক কষ্টসাধ্য কাম, কিয়নো অধিকাংশ স্থানীয় শিল্পী হয়তোবা বাঘ প্ৰিণ্টিং অথবা বাটিক কৰ্মৰ সৈতেহে জড়িত৷

হালিমে কোৱা মতে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়ৰ বিক্ৰী হয়তোবা ‘হুডা প্ৰিণ্টাৰ্ছ এণ্ড ক্ৰাফ্টাৰ্ছ’ কাৰখানাৰ পৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে হয় অথবা ইনষ্টাগ্ৰাম বা ফে’চবুকৰ দৰে ছচিয়েল মিডিয়াৰ প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তেও হয়৷ আনহাতে চৰকাৰী প্ৰদৰ্শনীতো তেওঁলোকৰ কামৰ নমুনা প্ৰদৰ্শিত হয় আৰু বিক্ৰী হয়৷ অৱশ্যে সমপৰ্যায়ৰ সামগ্ৰীয়ে লাভ আদায়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বানৰো সৃষ্টি কৰিছে৷ ‘‘প্ৰকৃত চান্দেৰীৰ দাম মিটাৰত চাৰিশ টকাৰ কম নহয়৷ শ্ৰমিকৰ এদিনৰ হাজিৰা ছশ টকা৷ সেয়ে একোখন প্ৰিণ্টেড শাড়ীৰ দাম পোন্ধৰশৰ পৰা দুহেজাৰ টকা পৰ্যন্ত হয়৷ কিন্তু গ্ৰাহকে এই কথা বুজি নাপায়’’, হালিমে এইদৰে কয়৷

একোখন শাড়ী প্ৰিণ্টিং কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াত ডিজাইনৰ জটিলতা সাপেক্ষে পঞ্চলিশ মিনিটৰ পৰা পোন্ধৰ দিন পৰ্যন্ত সময়ৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে৷ এখন শাড়ী ব’বলৈ ইয়াতকৈও অধিক সময়ৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে, ঠাই বিশেষে দুদিনৰ পৰা তিনি মাহৰো সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়৷

হালিম আৰু তেওঁৰ পিতৃৰ মতে চৰকাৰে ব্লক আৰু ৰঙৰ ক্ষেত্ৰত সাহায্য প্ৰদান কৰিলে তেওঁলোক উপকৃত হ’ব৷ ‘‘হেণ্ড ব্লক বা বাঘ প্ৰিণ্টিং, বাটিক ডায়িং বা চান্দেৰী বয়নৰ সমগ্ৰ বিশ্বতে সমাদৰ থকা স্বত্বেও মধ্যপ্ৰদেশৰ চৰকাৰে ইয়াৰ প্ৰচাৰৰ বাবে কোনো পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা নাই’’, হালিমৰ কণ্ঠত হতাশাৰ সুৰ পৰিলক্ষিত হয়৷

বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বান স্বত্বেও হালিম আৰু আলীম এতিয়াও তেওঁলোকে শিল্পকৰ্মবিধৰ প্ৰতি দায়ৱদ্ধতা প্ৰদৰ্শন কৰি আহিছে৷ তেওঁলোকে নিজাববীয়াকৈ ইন্দোৰৰ মহাবিদ্যালয়সমূহত ফেশ্বন ডিজাইনৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে কৰ্মশালাৰ আয়োজন কৰি হেণ্ড ব্লক প্ৰিণ্টিঙৰ সজাগতাৰ বাবে কাম কৰি আহিছে৷

ক’ভিড-১৯ মহামাৰীয়ে আনবোৰ ব্যৱসায়ক প্ৰভাৱিত কৰাৰ দৰে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়তো প্ৰভাৱ পেলাইছিল৷ যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ বাৰ্ষিক উপাৰ্জন আধালৈ নামি ৫-৬ লাখ টকা হৈছিল৷ তদুপৰি কাষ্টম ব্লক আৰু ৰঙৰ বৰ্ধিত মূল্যইও তেওঁলোকক বিত্তীয়ভাৱে কোঙা কৰি পেলাইছে৷

‘‘আমি অনলাইনত বিক্ৰী কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলো, কিন্তু লাভ হোৱা নাছিল’’, হালিমে কৈ যায়৷ গ্ৰাহকৰ ব্যৱহৃত শাড়ীসমূহ ঘূৰাই দিয়া, অভিযোগৰ দীঘলীয়া প্ৰক্ৰিয়া আৰু উচ্চ কমিচনৰ হাৰে ইয়াক লোকচানমুখী কৰি তুলিছিল৷ তেওঁলোকে আমাজন কাৰিগৰ আৰু আজিঅ’ৰ দৰে অনলাইন প্লেটফৰ্মসমূহতো শাড়ী বিক্ৰী কৰিছিল৷ কিন্তু প্ৰকৃত সামগ্ৰীৰ সৈতে নকল মাহেশ্বৰী শাড়ী মাত্ৰ ৩০০ টকাতেই সেই প্লেটফৰ্মসমূহত উপলব্ধ হৈছিল৷ ‘‘তো জিন লোগো কো আছলী-নকলী কি পৰখ নেহী হেই, ৱহ হামাৰা মাল কিউ খৰিদেংগে [যিসকল গ্ৰাহকে প্ৰকৃত-নকল সামগ্ৰী চিনিব নোৱাৰে, তেওঁলোকে আমাৰ সামগ্ৰী কিয় ক্ৰয় কৰিব]?’’ হালিমে এইদৰে প্ৰশ্ন কৰে৷

ফলত তেওঁলোকে এই প্লেটফৰ্মসমূহত বিক্ৰী কৰাটো বন্ধ কৰিবলগীয়া হৈছিল৷ তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে সামগ্ৰীসমূহৰ ফটো ইনষ্টাগ্ৰামত আপলোড কৰিছিল আৰু গ্ৰাহকৰ পৰা সঁহাৰি লাভ কৰিছিল৷ ধনৰ সমস্যাৰ বাবে এখন দোকান খোলাটো সম্ভৱ নহয়, লগতে বৃহৎ ব্ৰেণ্ডসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাতো আছেই৷ তৎস্বত্বেও তেওঁলোকে যদি বৃহৎ ব্ৰেণ্ডসমূহৰ সৈতে কাম কৰিবলৈ বিচাৰেও, তাতেও এক প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি হয় আৰু সেয়া হ’ল সেই ব্ৰেণ্ডসমূহৰ কঠোৰ নিয়ম আৰু চৰ্তাৱলী যিবোৰ ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীয়ে বতৰৰ পৰিস্থিতি অথবা কেঁচামালৰ উপলব্ধতা আদি কাৰণত পূৰণ কৰিব নোৱাৰে৷

আলীমে চৰকাৰী বিভাগসমূহৰ কায়িক অৱস্থিতিৰ বিপৰীতে বিভাগীয় অকৰ্মণ্যতাৰ কথা উল্লেখ কৰে৷ তেওঁৰ দৰে আন কাৰিকৰসকলেও মহামাৰী আদিৰ দৰে সংকটৰ সময়ত চৰকাৰৰ পৰা সঁহাৰি বিচাৰিছিল যদিও তাৰ পৰিৱৰ্তে আৰক্ষীয়ে তেওঁলোকৰ কাৰখানা বন্ধ কৰি দিয়ে আৰু তিনি লাখ টকাৰ জৰিমণা বিহে৷

এই বিপৰ্যয়ৰ পিছতো পৰিয়ালটো থমকি ৰোৱা নাই৷ হালিমে এতিয়াও গ্ৰাহকে তেওঁলোকৰ পৰিশ্ৰমৰ মৰ্যাদা দিব আৰু এই নিৰৱচ্ছিন্ন জীৱন সংগ্ৰামৰ অন্ত পৰিব বুলি আশা কৰে৷

আন আন শিল্পকৰ্মৰ দৰে হেণ্ড ব্লক প্ৰিণ্টিঙৰো সংৰক্ষণ হ’ব লাগে বুলি হালিমে উল্লেখ কৰে৷ ‘‘ভৱিষ্যতৰ প্ৰজন্মৰ বাবে এই ঐতিহ্য জীয়াই ৰাখিবলৈ আমি মাত্ৰ উপযুক্ত সঁহাৰি বিচাৰো’’, হালিমে এইদৰে কয়৷

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ