ಭಾರತದ ರಕ್ಷಿತಾರಣ್ಯಗಳು: ಎಲ್ಲವೂ ಹುಲಿ ಪಾಲು

“ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೋಗುವುದಾದರೂ ಎಲ್ಲಿಗೆ? ಮನೆಯಿಲ್ಲದ ಅನಾಥರಂತೆ ಅಲೆದಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದರು ರೈತರಾದ ಮುನ್ನಲಾಲ್‌ ಕುರ್ಮಿ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ದಾಮೋಹ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತದ 54ನೇ ಹುಲಿ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶವಾದ ವೀರಾಂಗನಾ ದುರ್ಗಾವತಿ (ವಿಡಿಟಿಆರ್) ಇವರ ಊರಾದ ಸರ್ಸೇಲಾ ರೈತ್ ಅನ್ನು ತನ್ನ ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಈ ರಕ್ಷಿತಾರಣ್ಯವು ಒಟ್ಟು 93 ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಒಡಲೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಕುತೂಹಲದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಚೀತಾ ಕೂಡಾ ಬರಬಹುದು.

ವಿಡಿಟಿಆರ್ ಹುಲಿಗಳ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿರುವ 58 ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು; ಇದನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ಹುಲಿ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಚೀತಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಎರಡರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಿದೆ. ಈ ಅರಣ್ಯಗಳು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಅರಣ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇವುಗಳಿಗೆ ಹುಲಿ, ಚೀತಾಗಳಿಗಷ್ಟೇ ಪ್ರವೇಶ.

ಈ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ – ಇವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುಮಾರು 80,000 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅಥವಾ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಸರಿಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 10ರಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ – ಒಟ್ಟು 257 ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು ನೆಲೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಬುಡಕಟ್ಟು ವ್ಯವಹಾರಗಳ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವ ದುರ್ಗಾದಾಸ್ ಉಯ್ಕೆ ಅವರು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025ರಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಭೆಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಈ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೂ 730 ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಲಾಗಿದೆ.

ದಾಮೋಹ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಗ್ರಾಮವಾದ ದಾಬಾ ಹೊಸ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನಿಲ್ಲವಾಗಲಿದೆ. "ನಾವು ಎಲ್ಲಿ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು? ಊಟಕ್ಕೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು?" ಎನ್ನುವುದು ನೌರಾದೇಹಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಆ ಗ್ರಾಮದ ರಾಧಾ ರಾಣಿ ಗೋಂಡ್ ಎನ್ನುವವರ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಚಳಿಗಾಲದ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಮನೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಗೋಧಿ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ 75 ವರ್ಷದ ಈ ವೃದ್ಧೆ, ತೀವ್ರ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಬೇಸರದಲ್ಲಿದ್ದರು.

ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮೂಲಾಧಾರವೆಂದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ಭದ್ರ ಕೋಟೆಯಂತಹ ರಕ್ಷಣೆ - ಅಂದರೆ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಹೊರಗಿಡುವ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು. ಹುಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಅತಿಯಾದ ಸರಳೀಕೃತ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಇದು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಪರಿಸರ ತಜ್ಞರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವೆಂದರೆ: ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದು ಬದುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. "ಕಾಡನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವವರೇ ನಾವು. ಈಗ ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆಂದು ಅತಿಥಿ ಗೃಹ ಕಟ್ಟಿಸಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾರೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಜನಕ ಬಾಯಿ. ಇವರ ಊರಾದ ಉಮ್ರವಾನ್ ಅನ್ನು 2015ರಲ್ಲಿ ಪನ್ನಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತೆರವುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲ್ಪಡುವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಆದಿವಾಸಿಗಳು, ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ (ಒಬಿಸಿ) ಸೇರಿದ ಜನರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡಿನೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವವರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಸರೇ ಮೊದಲಿಗಿರುತ್ತದೆ. ದುಡಿಮೆಗಾಗಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನೇ ನಂಬಿಕೊಂಡ ಈ ಜನರ ಆದಾಯ ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಕಡಿದುಹೋಗಿ, ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ದನಿಯೂ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆದಿವಾಸಿಗಳ ಸ್ಥಳಾಂತರಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸದ್ಯದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಆದಿವಾಸಿಗಳು ಶೇಕಡಾ 8.6 ರಷ್ಟಿದ್ದರೂ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಒಟ್ಟು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಇವರೇ 55 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. “ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ, ಗಣಿಗಾರಿಕೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವನ್ಯಜೀವಿ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತೊಗೆಯಲಾಗಿದೆ.”

ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಚೀತಾಗಳ ಆಗಮನಕ್ಕಾಗಿ ವಿಡಿಟಿಆರ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಮುನ್ನಾಲಾಲ್ ಆರು ಎಕರೆ ಜಮೀನು, ಅವರ ಬಾವಿಗಳು, ಎತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಮನೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ. 15 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪರಿಹಾರದ ಮೊತ್ತದ ಬಗ್ಗೆ 50 ವರ್ಷದ ಮುನ್ನಾಲಾಲ್ ಅವರಿಗೆ ತೀವ್ರ ಆಕ್ಷೇಪವಿದೆ. "15 ಲಕ್ಷ ತಗೊಂಡು ಏನು ಮಾಡೋದು? ನಾವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಕದಲೋದಿಲ್ಲ. ನಮಗಾಗುತ್ತಿರುವ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಅವರು ಒಂದು ಕೋಟಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಕಡಿಮೆ.

ಪಕ್ಕದ ದಾಮೋಹ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ 15 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಅಂದಾಜು 500-700 ಚದರ ಅಡಿ ಭೂಮಿಯಷ್ಟೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಪಾರಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ - ಇದು ಅವರ ಈಗಿನ ಮನೆಯ ಒಂದು ಕೋಣೆಯ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನದದ್ದು.

"ಇಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಎಕರೆಗೆ 10 ರಿಂದ 15 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯವಿರುವ ಉತ್ತಮ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಿಚ್ಛಿಸದ ಸರ್ಸೈಲಾ ಗ್ರಾಮದ ನಿವಾಸಿಯೊಬ್ಬರು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅತಿ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಭೂಮಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಎಕರೆಗೆ ಐದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟಿದೆ."

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (ಎನ್‌ಟಿಸಿಎ) ಪ್ರತಿ ವಯಸ್ಕನಿಗೆ ನೀಡುವ 15 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪುನರ್ವಸತಿ ಪ್ಯಾಕೇಜ್, ಬಿಂಬಿತವಾಗಿರುವಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಹಾರದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಪಡೆದವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತ ಮನೆಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಶಾಂತಿ (ಹೆಸರು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ) ಇತ್ತೀಚಿನ ಅನುಭವವೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಿದೆ. "ಈ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಡಿಗಳಿದ್ದವು ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಸಲು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗೂ ಮಿಕ್ಕಿ ಖರ್ಚಾಯಿತು. ಈ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿಸಲು ಒಂಬತ್ತು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟು ಖರ್ಚಾಯಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಕೊಟ್ಟ ಹಣ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸಾಲುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಲ ಮಾಡುವುದೊಂದೇ ನಮಗೆ ಉಳಿದಿರುವ ದಾರಿ."

ಸಾಗರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರೆಹ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ರೈತರಾದ ಹಮೀರ್ ಯಾದವ್ 2024ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಕರೆ ಭೂಮಿಗೆ 13.5 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಪಾವತಿಸಿದ್ದರು. "ಈಗ ಅದು 15 ಲಕ್ಷ ತಲುಪಿದೆ" ಎಂದು ನಾವು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025ರಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ತಿಳಿಸಿದರು. "ಆಜ್ ಕಛು ತೋ ಕಲ್ ಕಛು" (ಇಂದು ಒಂದು ಬೆಲೆ ಇದ್ದರೆ, ನಾಳೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬೆಲೆಯಿರುತ್ತದೆ) ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಯಾದವ್, ಅವರ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಪಟ್ನಾಮೋಹಾಲಿ ಎಂಬ ಕುಗ್ರಾಮದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಂತಹ ಕನಿಷ್ಠ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಐದು ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಹಣವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಮನೆ ಎರಡು ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತಮ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಯಸ್ಕರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇಂತಹ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮಾತ್ರ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿ ವಯಸ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಇಂತಿಷ್ಟು ಎಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬಗಳು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭೂಮಿ, ಜಾನುವಾರುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಆಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮುನ್ನಾಲಾಲ್ ಅವರಂತಹವರು ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಲಿದ್ದಾರೆ.

ಆದರೆ ದನಕರುಗಳ ಸಾಕಾಣಿಕೆ ಯಾದವ ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನು ಅದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. "ನಾವು ನಮ್ಮದೇ ಜಾನುವಾರುಗಳ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕುಡಿಯುತ್ತೇವೆ" ಎಂದು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಪಿಂಕಿ ಯಾದವ್ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಮೇಯಿಸಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದು ದುಬಾರಿಯಾಗಲಿದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸವೂ ಆಗಲಿದೆ.

ಜಂಕಾ ಬಾಯಿ ಅವರ ಮನೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಅತ್ಯಂತ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧವಾಗಿತ್ತು; ಅವರು ಚನ್ನಾ, ಮಸೂರ, ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಎಳ್ಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿನಿಂದ ಆಚಾರ್, ಮಹುವಾ, ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ, ಮತ್ತು ಬಿಡಿ ಎಲೆಗಳನ್ನು (ತೆಂಡು) ತರುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ತರಕಾರಿ, ಗೆಡ್ಡೆಗೆಣಸು ಮತ್ತು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸಿ ನಂತರ ಈ ಬದುಕು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. "ನಾವು ಕಾಡನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದೆವು" ಎಂದು ಅವರು ಪಾರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು.

ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 27.5 ಕೋಟಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅರಣ್ಯಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೂ ಅವರಿಗೆ ಬಡತನದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸಿದ ನಂತರ ಅವರು ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಕೂಲಿಗೆ ದುಡಿಯುವ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಜಂಕಾ ಬಾಯಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳಾಂತರದ ಅನುಭವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು: "ಈಂಟ್ ದಿಖಾ ಕರ್ ಪತ್ಥರ್ ಮಾರ್ತೆ ಹೈ ಇನ್ ಲೋಗ್ [ಇವರು ಮನೆ ಕಟ್ಟಲು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುವ ಜನ]".

ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯಗಳು, ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಗತ ಖನಿಜ ಸಂಪತ್ತು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಬದುಕುತ್ತಿವೆ. ಈ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತೆ', ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, 'ಅಭಿವೃದ್ಧಿ' ಮತ್ತು ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಎಂಬ ಸಂಕೇತನಾಮಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಭೂಮಿ, ಬಾಕ್ಸೈಟ್, ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್, ಅದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಹುಲಿ ಮತ್ತು ಚೀತಾಗಳ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಮತ್ತು ಈ ವನ್ಯಮೃಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆ ಮೂಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆಯುವುದು ಈಗಿನ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗ. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಇಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೇ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ: ನದಿಗಳ ಜೋಡಣೆಗಾಗಿ ಪನ್ನಾ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ 60 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಮುಖ್ಯ ವಲಯವು ಮುಳುಗಡೆಯಾಗಲಿದೆ; ಶಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾರಿಡಾರನ್ನು ಪಂಪ್ಡ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್ ಜಲಾಶಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಗಣಿಗಾರಿಕೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಸರಿಸ್ಕಾ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶದ ಬಫರ್ ವಲಯವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಂದರೆ ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿನ ಜನರು ಕಿರು ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ (ಎನ್‌ಟಿಎಫ್‌ಪಿ) ಮೇಲೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರತಿ ಮೂವರು ಆದಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಬ್ಬರ ಬಳಿ ಭೂಮಾಲಿಕತ್ವವಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರತಿ ಐವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತವೆ ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ವರದಿಗಳು.

ಹತ್ತಿರದ ಬೋರಿಯಾ ಪಂಚಾಯತ್‌ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಘಾಸಿ ರಾಮ್ ಆದಿವಾಸಿಗಳು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋದರೆ ಮುಂದೆ ಅವರಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಕಾಡುತ್ಪತ್ತಿಯೇ ಮೂಲ ಆದಾಯ. "ಅಭಿ ತೋ ಜಂಗಲ್ ಬಂದ್ ಕರ್ ದಿಯಾ ಹೈ, ಔರ್ ಬಸ್ ಭಿ ರುಕಾ ದಿಯಾ" (ಈಗ ಅವರು ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಕಾಡನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಸ್ಸನ್ನು ಸಹ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ) ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ನಿಮಗೆ ಬೇರೆ ಆಯ್ಕೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಸಲು ಬಳಸುವ ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅವರ ಈ ಮಾತುಗಳು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ದಾಮೋಹ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಾಬಾದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಆದಿವಾಸಿ ಕುಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಇದುವರೆಗೂ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಪರ್ಕ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ತನಗೆ ವಯಸ್ಸಾಗುತ್ತಿದೆಯಾದರೂ, ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿಯಾದರೂ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ ತಾನು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರಾಣಿ ಗೋಂಡ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

1972ರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ ಮತ್ತು 2006ರ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ ಜಾರಿಗೆ ಬರುವ ಮೊದಲು, ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳ ಮೂಲಕ ಆದಾಯ ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮಹೇಶ್ ರಂಗರಾಜನ್ ಅವರು ಪಾರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯು ಜೈವಿಕ ರಾಶಿ, ಕಿರು ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು (ಎನ್‌ಟಿಎಫ್‌ಪಿ) ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಅರಣ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು (ಎಮ್‌ಎಫ್‌ಪಿ) ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು, ಮರ ಕಡಿಯುವ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು, ವಿವಿಧ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿತ್ತು".

ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ನಡೆದುಬಂದಿದ್ದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಅರಣ್ಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು [ಎಫ್‌ಆರ್‌ಎ 2006] ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಆದರೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹುಲಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು (ಸಿಟಿಎಚ್)‌ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬದಲಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತು; ಈ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದಂತಾಯಿತು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ರಂಗರಾಜನ್. "ಹೀಗಾಗಿ, ಅರಣ್ಯ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು".

ಎನ್‌ಟಿಸಿಎ ಭಾರತದ ಕಾಡುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು 2006ರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ, ಹುಲಿಗಳಿಗಾಗಿ 25 ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬಫರ್ ವಲಯಗಳು ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹುಲಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ 'ಕೋರ್' ವಲಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು, ಇದು ಜೀವನೋಪಾಯದ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

"ನಮ್ಮನ್ನು [ಕಾಡಿನಿಂದ] ಏಕೆ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು?" ಎನ್ನುವುದು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕುನೋ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ದಲಿತ ಸಮುದಾಯದ ರಘುಲಾಲ್ ಜಾತವ್ ಅವರಂತಹ ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನೆ. ಅವರು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿದೆ. ಇದುವರೆಗೂ ಬಾರದ ಸಿಂಹಗಳಿಗಾಗಿ 1999ರಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕುಟುಂಬ ಸಮೇತವಾಗಿ ಇತರ 16,000 ಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಹಾಕಲಾಯಿತು. ಎರಡು ದಶಕಗಳ ನಂತರ, ಅವುಗಳ ಬದಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಚೀತಾ ಬಂದವು.

ಈ ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸುವಿಕೆ ಅವರಿಗೆ ಅಪಾರ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿತು. ಇದಾಗಿ 27 ವರ್ಷ ಕಳೆದಿದ್ದರೂ ಈ ಬಹುಪಾಲು ಸಹರಿಯಾ ಆದಿವಾಸಿ ಮತ್ತು ದಲಿತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಜನರು ಇಂದಿಗೂ ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ಪರದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಪರಿಹಾರ ಅತ್ಯಲ್ಪವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದ್ದ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ನಾಗರಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಭರವಸೆಗಳು ಮುಂಗೈಗೆ ಸವರಿದ ತುಪ್ಪವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ಆದರೆ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಉಪಚಾರ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ. ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಗರಿಷ್ಠ ಬಜೆಟ್ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಎನ್‌ಟಿಸಿಎ ಬಜೆಟ್ (2025-2026) ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ವೇತನ ಹೆಚ್ಚಳ, ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ಸ್ಥಳಾಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ಯಾಕೇಜುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಹಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗಾಗಿ 153 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ.

ಸರಂಕ್ಷಣಾ ಆಯವ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗಳಿಗೆ ಸಿಂಹಪಾಲು ದೊರೆಯುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, "ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲು ಅತಿಯಾದ ಆತುರವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ" ಎಂದು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ರಾಮನ್ ಸುಕುಮಾರ್ ಬೆಟ್ಟು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲಷ್ಟೇ ಮಾರ್ಚ್ 28, 2026ರಂದು ನಡೆದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವನ್ಯಜೀವಿ ಮಂಡಳಿಯ (ಎನ್‌ಬಿಡಬ್ಲ್ಯೂಎಲ್)‌ ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿ ಸಭೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದರು.

ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು 3,682ಹುಲಿಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ಯಾಂಥೆರಾ ಟೈಗ್ರಿಸ್) ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಹುಲಿಗಳು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೊರಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕಾಡಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಈ ಹುಲಿಗಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಭದ್ರಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್‌ ಶುರುವಾಗಿ 53 ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿದ್ದು, ಆಗ 2,000ದಷ್ಟಿದ್ದ ಹುಲಿ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಂದು ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಮಾನವ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಒತ್ತಡವು ತೀವ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಸಂಘರ್ಷವು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

"ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೇ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಆ ಯಶಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಮುಂದಾಲೋಚನೆ ಅಥವಾ ಯೋಜನೆ ಕಣ್ಣಮುಂದಿಲ್ಲ" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅಶ್ರಫ್ ಶೇಖ್. ವನ್ಯಜೀವಿ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿರುವ ಇವರು ತಡೋಬಾ ಅಂಧೇರಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ಕಳೆದ ವರ್ಷವೊಂದರಲ್ಲೇ (2025) ಸುಮಾರು 250-300 ಬಾರಿ ಮಾನವರ ಮೇಲೆ ಹುಲಿ ದಾಳಿ ನಡೆದಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. "ಅಲೆದಾಟ ಎನ್ನುವುದು ಹುಲಿಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಗುಣ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಟ್ಟರೆ ಅವು ಬದಕುಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುವ ಶೇಖ್ ಅವರು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣದಿಂದಾಗಿ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಚಾರ ಪಥಗಳು ಕುಗ್ಗುತ್ತಿರುವ ಅಪಾಯದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಹುಲಿಗಳು ಮನೆಗಳಿಗೆ ನುಗ್ಗುವುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹೆದ್ದಾರಿ ದಾಟುವುದು ಮತ್ತು ನದಿಯನ್ನು ಮುಳುಗೇಳುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ವಾರ ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳ ಫೋಟೊ ಮತ್ತು ವಿಡಿಯೋ ವೈರಲ್‌ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. 2026ರ ಜನವರಿಯಿಂದ ಮಾರ್ಚ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 45 ಹುಲಿಗಳು ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸಾವುಗಳು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ (ಎನ್‌ಟಿಸಿಎ) ಹೊರಗೆ ಸಂಭವಿಸಿವೆ.

ಆದರೆ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಈ ಜನರು ಈ ಹುಲಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಬಹಳ ಅಪರೂಪ. ದಾಮೋಹ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುನ್ನಾಲಾಲ್ ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ: “ನೌರಾದೇಹಿಯಲ್ಲಿ 25 ಹುಲಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ಅವರು [ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ] ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ನಾವು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾದರೂ ನೋಡಿರಬಹುದೆಂದು ನೀವು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ನಾವು ಇದುವರೆಗೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ಹುಲಿಯನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಕಡೇಪಕ್ಷ ಅವುಗಳ ‘ನಿಶಾನ್’ [ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತು] ಕೂಡ ನಮಗೆ ಕಂಡಿಲ್ಲ."

ಇವರಂತೆಯೇ ಈ ಹಿಂದೆ ಬಫರ್ ವಲಯಗಳಾಗಿದ್ದ ಕಾಡಿನ ಸಮೀಪ ವಾಸಿಸುವ ಹಲವು ಜನರಿಗೆ ಈಗಲೂ ಕಾಡು ತೊರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಸಿಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

"ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಒಳಗೆ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮುದಾಯಗಳು ವಾಸವಿದ್ದರೂ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಬಲ್ಲದು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಇತಿಹಾಸ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ" ಎನ್ನುತ್ತಾ ಸುಕುಮಾರ್ ಸತ್ಯಮಂಗಲ [ತಮಿಳುನಾಡು] ಮತ್ತು ಬಿಳಿಗಿರಿ ರಂಗಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ [ಕರ್ನಾಟಕ] ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿನ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು.

"ಈಗಾಗಲೇ ಹುಲಿಗಳೇ ಇಲ್ಲದ ಅನೇಕ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಹೀಗಾಗಿ ನಾವು ಜನರನ್ನು ಒಕ್ಕಲೆಬ್ಬಿಸಲು ಅವಸರ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಿಡುವ ಕುರಿತು ಏಕೆ ಯೋಚಿಸಬಾರದು?"

ಈ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುವಾಗ ಉದಾರವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ವರದಿಗಾರರು ದಾಮೋಹ್‌ನ ಚಂದನ್ ಲಾಲ್ ಮತ್ತು ಪನ್ನಾದ ದೇವಶ್ರೀ ಸೋಮಾನಿ ಅವರಿಗೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.