ભારતનાં અભયારણ્યોમાં: વાઘનો દબદબો

મુન્નાલાલ કુરમી કહે છે, “અમે અહીંથી હટવા તૈયાર નથી. અમે જઈશું ક્યાં? અમે ઘરવિહોણા લોકોની જેમ ભટકતા થઈ જઈશું.” તેઓ મધ્યપ્રદેશના દમોહ જિલ્લાના સરસેલા રાયત ગામના એક ખેડૂત છે. તેમનું ગામ એ 93 ગામોમાંનું એક છે જે ભારતના 53મા ટાઈગર રિઝર્વ – વીરાંગના દુર્ગાવતી (VDTR)માં ભળી જવાની તૈયારીમાં છે. વળી તેમાં નવો ઉમેરો એ છે કે: અહીં ગમે ત્યારે ચિત્તાઓને પણ લાવવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.

વાઘના વસવાટ માટે સમર્પિત 58 ઉદ્યાનોમાં VDTR સૌથી નવું છે; ચિત્તાઓને ત્રણ ઉદ્યાનોમાં રહેવાની સુવિધા છે. આ અભયારણ્યો સંપૂર્ણ સુરક્ષિત વિસ્તારો છે – પણ માત્ર જંગલી પ્રાણીઓ માટે જ.

આજે લગભગ 80,000 ચોરસ કિલોમીટર અથવા ભારતના જંગલ વિસ્તારના લગભગ 10 ટકા હિસ્સાને આવરી લેતાં આ અભયારણ્યો બનાવવા માટે કુલ 257 ગામોને તેમનાં ઘરોમાંથી વિસ્થાપિત કરવામાં આવ્યાં છે. આ માહિતી કેન્દ્રીય આદિજાતિ બાબતોના રાજ્ય મંત્રી દુર્ગાદાસ ઈકેએ ડિસેમ્બર 2025માં લોકસભામાં આપી હતી. આ સિવાય, અભયારણ્યની અંદર આવેલાં અન્ય 730 ગામો પણ હવે ત્યાંથી બહાર કઢાવવાની કતારમાં છે.

દમોહનું ડબા ગામ પણ આ નવા અભયારણ્યમાં સમાઈ જવાનું છે. નૌરાદેહી અભયારણ્યના કિનારે આવેલા આ ગામનાં રાધારાણી ગોંડ પૂછે છે, “અમે ક્યાં રહીશું? શું ખાઈશું?”. શિયાળાના હુંફાળા તડકામાં પોતાના આંગણામાં બેસીને ઘઉંના ઢગલામાં હાથ ફેરવતાં આ 75 વર્ષીય વૃદ્ધા સ્પષ્ટપણે પરેશાન દેખાય છે.

આ અભયારણ્યોનો પાયો ‘ફોર્ટ્રેસ કન્ઝર્વેશન’ (કિલ્લેબંધી સંરક્ષણ)ની વિચારધારા પર આધારિત છે – જે વન્યજીવો માટે એવા સંરક્ષિત વિસ્તારો છે જ્યાં બીજા કોઈને પ્રવેશ નથી. પર્યાવરણવિદો નિર્દેશ કરે છે કે આ એક સરળતાથી માની લેવાયેલી પણ અધૂરી વાત પર આધારિત છે કે વાઘ અને માણસો એકસાથે રહી શકતા નથી. હકીકત એ છે કે ભારતના જંગલવાસી સમુદાયો હંમેશાં જંગલી પ્રાણીઓની નજીક રહેતા આવ્યા છે. જનકાબાઈ કહે છે, “જંગલ અને જાનવરોની સંભાળ અમે જ તો રાખીએ છીએ. તેઓ અમને બહાર કાઢી રહ્યા છે, અને અહીં પ્રવાસીઓ માટે ગેસ્ટ હાઉસ બનાવશે.” 2015માં વિસ્તરી રહેલા પન્ના વાઘ અભયારણ્યમાં તેમનું ઉમરાવન ગામ સમાઈ ગયું હતું.

વિસ્થાપિત થનારા સમુદાયોમાં મોટાભાગે ભારતના સૌથી ગરીબ આદિવાસી, દલિત અને અન્ય પછાત વર્ગો (OBC)ના લોકો હોય છે. પોતાના ઘર અને જમીન સાથેનો સંબંધ આ લોકોએ જ ગુમાવવો પડે છે. જંગલ પર નિર્ભર તેમની કમાણીનું નાજુક સંતુલન અચાનક ખોરવાઈ જાય છે, સામાજિક સંબંધો તૂટી જાય છે અને તેમનો રાજકીય અવાજ દબાઈ જાય છે.

એવું નથી કે આદિવાસીઓના વિસ્થાપન માટે માત્ર અભયારણ્યો જ જવાબદાર છે – પરંતુ હાલમાં તે એક ઝડપથી વધી રહેલું કારણ ચોક્કસ જણાય છે. ભારતની વસ્તીમાં આદિવાસીઓનો હિસ્સો 8.6 ટકા છે, પરંતુ આઝાદી પછી વિસ્થાપિત થયેલા તમામ ભારતીયોમાં તેમનું પ્રમાણ 55 ટકા છે. “ડેમ, ખાણો, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને વન્યજીવ ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યોના નિર્માણ” માટે તેમને તેમના જડમૂળથી ઉખાડી દેવામાં આવ્યા છે.

વાઘ અને હવે આવનારા ચિત્તાઓ માટેના VDTRના મુખ્ય વિસ્તારના વિસ્તરણમાં, મુન્નાલાલની છ એકર જમીન, તેમના કૂવા, બળદ અને તેમનું ઘર, બધું જ જતું રહેશે. 50 વર્ષીય મુન્નાલાલ 15 લાખ રૂપિયાના વળતરની વાત પર ગુસ્સાથી ઉકળી ઉઠે છે. “15 લાખમાં શું થાય? અમે અહીંથી હટવાના નથી. ભલે તેઓ એક કરોડ આપે તો પણ એ પૂરતા નથી.”

પારીને જાણવા મળ્યું કે નજીકના દમોહ શહેરમાં, 15 લાખ રૂપિયામાં લગભગ 500-700 ચોરસ ફૂટ જમીન જ ખરીદી શકાય છે – એટલે કે તેમના અત્યારના ઘરના એક ઓરડા જેટલી જગ્યા.

પોતાની સરકારી નોકરી બચાવવા માટે અનામી રહેવાનું પસંદ કરતા સરસૈલાના એક રહેવાસી કહે છે, “અહીંના કોઈ પણ ગામમાં, પાણીની સુવિધાવાળી સારી ખેતીની જમીન એકર દીઠ 10થી 15 લાખ રૂપિયાથી ઓછી કિંમતે નહીં મળે. સાવ નબળી ગુણવત્તાવાળી જમીનનો ભાવ પણ એકર દીઠ પાંચ લાખ રૂપિયા છે.”

સ્પષ્ટ છે કે નેશનલ ટાઈગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA)નું દરેક પુખ્ત વયના વ્યક્તિ માટે 15 લાખ રૂપિયાનું પુનર્વસન પેકેજ એટલું ઉદાર વળતર નથી જેવું તેને દર્શાવવામાં આવી રહ્યું છે.

જેઓ આ વળતર સ્વીકારે છે, તેઓ માંડ અધૂરા બનેલા ઘરોમાં રહેવા મજબૂર બને છે, જ્યાં પાણી અને સ્વચ્છતા જેવી જરૂરિયાતો પણ અધૂરી રહે છે. શાંતિ (નામ બદલેલ છે)નો આ તાજેતરનો અનુભવ છે. તેઓ પારીને કહે છે, “આ જમીન પર મોટા-મોટા ખાડા હતા જેને પૂરવામાં જ અમને એક લાખથી વધુનો ખર્ચ થયો. અને આ ઘર બનાવવા માટે પણ નવ લાખ રૂપિયા લાગ્યા હતા. આ પૈસા જરાય પૂરતા ન હતા. ઘર પૂરું કરવા માટે અમારે લોન લેવી પડશે.”

સાગર જિલ્લાના રેહલી ગામમાં, ખેડૂત હમીર યાદવે 2024માં એક એકર જમીન માટે 13.5 લાખ રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા. જ્યારે અમે ડિસેમ્બર 2025માં તેમને મળ્યા, ત્યારે તેઓએ કહ્યું હતું, “હવે તો 15 લાખ છે. આજ કછુ તો કલ કછુ [આજે ભાવ કંઈ હોય છે ને કાલે સાવ અલગ અને ઊંચો ભાવ હોય છે].”

યાદવ, તેમના ચાર ભાઈઓ અને તેમના પરિવારો અભયારણ્યમાં આવેલા પાટનામોહાલી નામના એક નાનકડા ગામમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે ત્યાં આરોગ્ય અને શાળા જેવી પાયાની સુવિધાઓ નહીંવત્ હતી. પાંચેય પરિવારોએ તેમના પૈસા ભેગા કરવાનું નક્કી કર્યું હોવાથી, તેઓ જમીન અને મકાન બંનેમાં થોડો સારો સોદો કરી શક્યા છે, અને બેંકમાં થોડી બચત પણ કરી શક્યા છે. ફક્ત તેમના જેવા પરિવારો, જેમાં વધુ પુખ્ત સભ્યો હોય છે, તેઓ જ પ્રમાણમાં સારી સ્થિતિમાં હોય છે. જોકે, વળતર દરેક પુખ્ત વ્યક્તિ દીઠ એકસરખું નક્કી કરાયું છે. અને પરિવારો જે જમીન, ઢોરઢાંખર કે અન્ય સંપત્તિ ગુમાવશે તેના માટે કોઈ અલગ વળતરની સુવિધા કરવામાં નથી આવી. અભયારણ્ય વિસ્તારમાં રહેતા મુન્નાલાલ જેવા લોકોને સૌથી મોટું નુકસાન વેઠવું પડશે.

યાદવ પરિવારના જીવનનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ઢોરઢાંખર રાખવાં છે, તે પણ મુશ્કેલ બની જશે. તેમનાં પત્ની, પિંકી યાદવ હસીને કહે છે, “અમે તો અમારાં પોતાનાં જાનવરોનું જ દૂધ પીએ છીએ.” પરંતુ હવે ચરાણ માટે જંગલમાં જવાની મનાઈ હોવાથી, આ એક ખર્ચાળ અને મુશ્કેલ બાબત બની જશે.

જનકાબાઈની ચણા, મસૂર, ઘઉં અને તલ ઉગાડવાની, અને જંગલમાંથી આચાર, મહુડા, આમળા, ટેંડુ લાવવાની, તેમ જ ચોમાસામાં શાકભાજી, કંદમૂળ અને જડીબુટ્ટીઓ લાવીને સુવ્યવસ્થિત ચાલતી ઘરની આખી અર્થવ્યવસ્થા, તેમને બહાર કાઢવામાં આવતાં જ ભાંગી પડી. તેઓ પારીને કહે છે, “અમે જંગલ પર નિર્ભર હતાં.”

દેશભરમાં, 27.5 કરોડ લોકો તેમની આજીવિકાને ટેકો આપવા માટે જંગલો પર નિર્ભર છે, અને તેઓ હજી પણ ગરીબીમાંથી બહાર આવી શક્યા નથી. રાતોરાત તેઓ સીમાંત ખેડૂતો બની જાય છે, પણ મોટાભાગે તો સસ્તા મજૂરો બનીને રહી જાય છે.

જનકાબાઈએ તેમના વિસ્થાપનના અનુભવનો સારાંશ આપતાં કહ્યું: “ઈંટ દિખા કર પથ્થર મારતે હૈં યે લોગ [તેઓ તમને ઘર બનાવવા માટે ઈંટો બતાવે છે, પણ અંતે તમને પથ્થર જ મળે છે].”

ભારતનાં જંગલો, ભારતના આદિવાસીઓ અને ભારતની ભૂગર્ભ ખનીજ સંપત્તિ – આ ત્રણેય સંપૂર્ણપણે મેળમાં હોય તેમ એકબીજા પર ટકેલાં છે. આ સંપત્તિ સુધી પહોંચવાના ગુપ્ત પાસવર્ડ (બહાનાં) છે: ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’, માળખાગત સુવિધાઓ, ‘વિકાસ’, અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા. અને આમાં ભેટસ્વરૂપે મળે છે જમીન, બોક્સાઈટ, મેંગેનીઝ, લોખંડની કાચી ધાતુ અને બીજું ઘણું બધું.

જંગલમાં પ્રવેશવાનો બીજો રસ્તો છે આ જંગલી બિલાડીઓ પ્રત્યે રાષ્ટ્રીય ગર્વની લાગણી જગાડીને વાઘ અને ચિત્તાનાં ઉદ્યાનો બનાવવાની માંગ કરવાનો. પરંતુ વક્રોક્તિ એ છે કે, આ જ એ જગ્યાઓ છે જ્યાં માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સને લીલી ઝંડી મળી જાય છે: નદીઓને જોડવા માટે પન્ના વાઘ અભયારણ્યનો 60 ચોરસ કિલોમીટરનો મુખ્ય વિસ્તાર ડૂબી જશે; શાહાબાદમાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ વન્યજીવ કોરિડોર પમ્પ્ડ સ્ટોરેજ એક જળાશય બની જશે, અને ખાણકામ માટે સરિસ્કા અભયારણ્યના બફર ઝોન સંકોચવામાં આવી રહ્યું છે.

મધ્યપ્રદેશમાં વાઘ માટે સૌથી વધુ અભયારણ્યો છે – કુલ નવ. જે ગામોને વિસ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યાં છે ત્યાં એવા લોકો વસે છે જેઓ ગૌણ વન પેદાશો (NTFP) પર મોટા પાયે નિર્ભર છે. મધ્યપ્રદેશમાં ફક્ત ત્રીજા ભાગના આદિવાસીઓ પાસે (નાનીથી સીમાંત) જમીન છે. નીતિ આયોગનો અહેવાલ પણ કહે છે કે મધ્યપ્રદેશમાં દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ ઘણી રીતે ગરીબીનો શિકાર છે.

નજીકની બોરિયા પંચાયતમાં, ઘાસી રામ આદિવાસી અહીંથી જવા માંગતા નથી કારણ કે જંગલ તેમની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, અને તે તેમના માટે બંધ થઈ જશે. તેઓ કહે છે, “અભી તો જંગલ બંધ કર દિયા હૈ ઔર બસ ભી રુકા દિયા [તેમણે અમારા માટે જંગલ બંધ કરી દીધું છે. તેમણે અમારા ગામમાં આવતી જાહેર બસ પણ બંધ કરી દીધી છે].” તેઓ એવા વિવિધ રસ્તાઓ દર્શાવે છે જેના દ્વારા સ્થાનિકોને સમજાય છે કે તેમની પાસે કોઈ વિકલ્પ બચ્યો નથી.

દમોહના ડાબા ગામના આ આદિવાસી નેસમાં આજ સુધી વીજળીની સુવિધા આવી નથી. તેથી, પોતાની વધતી ઉંમર છતાં, લક્ષ્મી રાણી ગોંડ કહે છે કે તેમનાં બાળકો અને પૌત્ર-પૌત્રીઓને આખરે પાયાની સુવિધાઓ મળે તે માટે તેઓ અહીંથી જવા તૈયાર છે.

વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ 1972 અને પ્રોજેક્ટ ટાઇગર [2006] પહેલાં, જંગલ વિસ્તારોને મુખ્યત્વે લાકડામાંથી આવક મેળવવાનાં સ્થળો તરીકે જોવામાં આવતા હતા. અગ્રણી પર્યાવરણીય ઇતિહાસકાર પ્રોફેસર મહેશ રંગરાજ પારીને જણાવે છે, “વન વિભાગનું મુખ્ય કામ બાયોમાસ, NTFP અને MFP પર નિયંત્રણ રાખવાનું, લાકડાં કાપવાનું, મજૂરો પાસે કામ કરાવવાનું અને ખેતી કરાવવાનું હતું.”

રંગરાજન ઉમેરે છે, “FRA [વન અધિકાર અધિનિયમ 2006]એ આ ઐતિહાસિક રીતે ચાલી આવતી ઉપરથી આદેશ આપવાની જૂની પદ્ધતિને સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ NTCAએ આવીને બધું બદલી નાખ્યું. તેણે વાઘ માટેના સંવેદનશીલ વિસ્તારો [ક્રિટિકલ ટાઇગર હેબિટેટ (CTH)] બનાવ્યા જેમાં FRAની કોઈ સત્તા નહોતી. FRA હેઠળ અધિકારો મેળવવા ખૂબ મુશ્કેલ બની ગયા.”

ભારતનાં જંગલોમાં NTCAના હાથમાં ઘણી સત્તા છે. તેની સ્થાપના 2006માં પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયની કેન્દ્રીય પુરસ્કૃત યોજના તરીકે કરવામાં આવી હતી. તેના અસ્તિત્વના પ્રથમ વર્ષમાં, તેણે વાઘ માટે 25 અભયારણ્યો ઉમેર્યાં. જે બફર ઝોનમાં લોકો સદીઓથી રહેતા હતા તે રાતોરાત સંવેદનશીલ વાઘના રહેઠાણનું ‘કોર’ ઝોન બની ગયા, જેના કારણે આજીવિકાનું નુકસાન અને વિસ્થાપન થયું.

મધ્યપ્રદેશના કુનોના જંગલોમાં ઉછરેલા દલિત રઘુલાલ જાટવ જેવા ભારતના જંગલવાસીઓ પૂછે છે, “અમને જંગલમાંથી કેમ કાઢી મૂકવામાં આવ્યા?” તેઓ એવું એટલા માટે પૂછે છે કારણ કે તેમને અને તેમના પરિવારને 16,000 અન્ય લોકો સાથે 1999માં સિંહો માટે બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા જે ક્યારેય અહીં આવ્યા જ ન હતા. બે દાયકા પછી, તેમની જગ્યાએ ચિત્તાઓ આવ્યા છે.

તેમના વિસ્થાપનને કારણે તેમને પારાવાર મુશ્કેલી પડી અને 27 વર્ષ પછી, આ મોટાભાગે સહરિયા આદિવાસી અને દલિત સમુદાયો હજુ પણ ટકી રહેવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. વળતરના પૈસા અપૂરતા હતા, અને ખેતીલાયક જમીન તેમ જ નાગરિક સુવિધાઓનાં વચનો હજુ પણ તેમની પહોંચની બહાર છે.

પરંતુ ઉદ્યાનો અને પ્રાણીઓની સ્થિતિ સારી છે. અભયારણ્યને મોટું બજેટ મળે છે, અને રાજ્યના વન વિભાગોને ફાયદો થાય છે. NTCAને 2025-2026ના બજેટમાં 153 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે, જેનો ઉપયોગ સ્ટાફનો પગાર વધારવા, તેમના માટે સારી સુવિધાઓ ઊભી કરવા, પુનર્વસન પેકેજ અને અન્ય કામો માટે કરવામાં આવશે.

સંરક્ષણ બજેટનો સિંહફાળો વાઘને મળે છે અને તેથી જીવવિજ્ઞાની પ્રોફેસર રમણ સુકુમાર નિર્દેશ કરે છે કે, “વાઘ અભયારણ્યો જાહેર કરવામાં વધુ પડતી આતુરતા જોવામાં આવી રહી છે.” તેઓ નેશનલ બોર્ડ ફોર વાઇલ્ડલાઇફ (NBWL)ની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની 28 માર્ચ, 2026ની બેઠકમાંથી પાછા ફર્યા પછી તરત જ પારી સાથે વાત કરી રહ્યા હતા.

ભારતના 3,682 વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રિસ)માંથી ત્રીજા ભાગના વાઘ સંરક્ષિત વિસ્તારોની બહાર રહે છે, અને તેમનું ભવિષ્ય સરહદ પર વસતા લાખો લોકોના ભવિષ્યથી અલગ કરીને સુરક્ષિત કરી શકાતું નથી.

પ્રોજેક્ટ ટાઇગરનાં 53 વર્ષોમાં, વાઘની સંખ્યા 2,000થી ઓછી હતી તે વધીને લગભગ બમણી થઈ ગઈ છે. તે જ સમયગાળામાં, ભારતની માનવવસ્તી લગભગ ત્રણ ગણી વધી છે. જમીન પર દબાણ ખૂબ જ વધારે છે, અને બંને વચ્ચે ઘર્ષણ થવું નિશ્ચિત છે.

અશરફ શેખ પારીને કહે છે, “લક્ષ્ય વાઘની વસ્તી વધારવાનું રહ્યું છે, પણ તેની સફળતા માટેનું કોઈ આયોજન કરવામાં આવ્યું નથી.” એક વન્યજીવ જીવવિજ્ઞાની તરીકે, તેઓ તાડોબા અંધેરી અભયારણ્યમાં અને તેની આસપાસ કામ કરી રહ્યા છે જ્યાં તેઓ કહે છે કે ગત વર્ષ (2025)માં મનુષ્યો પર લગભગ 250-300 હુમલા નોંધાયા છે. વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સંકોચાઈ રહેલા કોરિડોરના જોખમ વિશે લખનારા શેખ ચેતવણી આપે છે, “ફરતા રહેવું એ વાઘની કુદરતી વૃત્તિ છે, અને તેઓ અભયારણ્યોમાં અલગ વસ્તી તરીકે ટકી શકતા નથી.”

દર અઠવાડિયે, વાયરલ વિડિઓ અને અખબારના પહેલા પાનાના ફોટામાં મોટા વાઘ-દીપડા ઘરોમાં, જાહેર સ્થળોએ, હાઇવે ક્રોસ કરતા, નદીઓમાં ડૂબતા અને બીજે ક્યાંક દેખાય છે. જાન્યુઆરીથી માર્ચ 2026 સુધીમાં, 45 વાઘ મૃત્યુ પામ્યા છે, જેમાંથી લગભગ અડધા અભયારણ્યોની બહાર મૃત્યુ પામ્યા છે (NTCA).

પણ વિડંબણા એ છે કે જેઓ અભયારણ્યોની અંદર રહે છે તેઓ ભાગ્યે જ તેમને જુએ છે. દમોહમાં મુન્નાલાલ જંગલી પ્રાણીઓની હાજરી પર સવાલ ઉઠાવતાં કહે છે: “તેઓ [વન વિભાગ] કહે છે કે નૌરાદેહીમાં 25 વાઘ છે. તમને થશે કે અમે એકાદ વાઘ તો જોયો જ હશે, પરંતુ અમે હજુ સુધી એક પણ વાઘ જોયો નથી. એક વાઘનાં પગલાંનું નિશાન પણ અમે જોયું નથી.”

અગાઉ બફર ઝોન હતા તેવા જંગલોની નજીકના વિસ્તારોમાં રહેતા તેમના જેવા ઘણા લોકોને અહીંથી બહાર જવાનું કોઈ કારણ દેખાતું નથી.

સુકુમાર કહે છે, “ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે અભયારણ્યોની અંદર આદિવાસીઓ અને અન્ય સમુદાયો હોવા છતાં પણ વાઘની વસ્તી વધી શકે છે.” તેઓ સત્યમંગલમ [તમિલનાડુ] અને બિલીગિરી રંગાસ્વામી મંદિર [કર્ણાટક] અભયારણ્યોમાં વાઘની સંખ્યામાં થયેલા વધારા તરફ નિર્દેશ કરે છે.

“ઘણાં વાઘ અભયારણ્યો એવાં છે જ્યાં વાઘ જ નથી, તો પછી ત્યાં ફરીથી વાઘ વસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કેમ નથી કરવામાં આવતું? લોકોને તેમનાં ઘરમાંથી ઉતાવળે સ્થળાંતર કરાવતા પહેલાં આ વિચારવું જોઈએ.”

આ વાર્તાના રિપોર્ટિંગ દરમિયાન ઉમદા મદદ કરવા બદલ રિપોર્ટર દમોહના ચંદન લાલ અને પન્નાના દેવશ્રી સોમાણીનો આભાર માને છે.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા