हिजला गाव आणि मारांग बुरुची यात्रा

"झारखंडच्या हिजला गावात एक मोठं साखू गाच [झाड] होतं. गावातले आणि आसपासचे लोक त्या जागी जमायचे अन् बैसी [सभा] घ्यायचे. इंग्रजांच्या लक्षात आलं की लोक रोज ह्या झाडाच्या भवताली जमतात, त्यामुळे इंग्रजांनी ते झाड तोडायचं ठरवलं अन् ते तोडलं देखील. त्यातून रक्त (झाडामधून निघणारा द्रव पदार्थ) वाहिलं. त्यानंरच या झाडाचा बुंधा केवळ दगड बनून राहिला."

झारखंडच्या दुमका जिल्ह्यातल्या या गावातला राजेंद्र बास्की झाड होतं त्याच ठिकाणी बसून ही शेकडो वर्षे जुनी गोष्ट सांगत होता. "त्या झाडाचा बुंधा, आता मारांग बुरू देवतेची पूजा करायची पवित्र जागा झाली आहे. झारखंड, बिहार आणि बंगालमधून संथाल आदिवासी इथे दर्शन आणि पूजेसाठी येतात." ३० वर्षांचा बास्की शेतकरी आहे आणि सध्या मारांग बुरूचा नायकी (पुजारी) म्हणून काम पाहतो.

हिजला गाव दुमका शहराबाहेर, संथाल परगणा विभागात येतं. २०११ च्या जनगणनेनुसार इथली लोकसंख्या ६४० आहे. प्रसिद्ध संथाल हुल म्हणजे ब्रिटिश राज्यकर्त्यांविरोधात संथालांनी पेटवलेला उठाव, ३० जून १८५५ रोजी भगनाडीह गावाचे सिडो आणि कान्हू मुर्मू यांच्या नेतृत्वात सुरू झाला होता. ते गाव हिजलापासून जवळपास शंभर किलोमीटर दूर आहे.

हे गाव हिजला टेकडीभोवती वसलेलं आहे, जी राजमहाल पर्वतरांगांचाच एक भाग आहे. त्यामुळे गावातल्या कुठल्याही टोकापासून चालायला लागलं की एक पूर्ण चक्कर होऊन माणूस परत त्याच जागी येतो.

"आमचे पूर्वज तिथे [त्या झाडाजवळ] वर्षभराचे नियम ठरवत असत," असं ५० वर्षांचे सुनीलाल हांसडा सांगतात. ते २००८ पासून गावाचे प्रमुख (सरपंच) आहेत. “त्या जागी आजही बैठका घेतल्या जातात,” असं ते पुढे सांगतात.

हांसडा यांच्याकडे हिजलात १२ बिघे (साडेसात एकर) जमीन आहे, जी ते खरीप हंगामात कसतात. उरलेल्या महिन्यांत ते दुमका शहरात बांधकामाच्या साइटवर रोजंदारीने काम करतात; काम मिळालं तर ३०० रुपये पदरात पडतात. खरंतर हिजलातल्या सगळ्या १३२ कुटुंबांचा उदरनिर्वाह शेती आणि रोजंदारीवरच अवलंबून आहे. यातले बहुतांश कुटुंबं संथाल समुदायातले आहे. गेल्या काही वर्षांत पावसाचा काही नेम राहिला नाहीये, त्यामुळं अधिकाधिक लोक रोजगारासाठी बाहेर पडतायत.

हिजलात मारांग बुरूची यात्राही भरते. फेब्रुवारीत बसंत पंचमीच्या आसपास होणारा हा वार्षिक सोहळा मयूराक्षी नदीच्या काठावर आयोजित केला जातो. झारखंड सरकारच्या एका नोटिस नुसार ही यात्रा १८९० साली संथाल परगणाचे तत्कालीन उपायुक्त आर. कस्टेअर्स यांच्या काळात सुरू झाली.

कोविड-१९ च्या दोन वर्षांचा अपवाद वगळता हिजला यात्रा दरवर्षी न चुकता भरते, असं सिडो कान्हू मुर्मू विद्यापीठ, दुमका इथल्या संताली विभागाच्या प्राध्यापिका डॉ. शर्मिला सोरेन यांनी पारीला सांगितलं. भाला आणि तलवारीपासून ते ढोल आणि दौरा [बांबूची टोपली] पर्यंत वेगवेगळ्या वस्तूंची इथे खरेदी-विक्री होते. पुरुष आणि महिला दोघेही नृत्याचे कार्यक्रम सादर करतात.

पण स्थानिक लोक स्थलांतर करू लागल्यामुळे "ही यात्रा आता आदिवासी संस्कृतीची राहिली नाही," असं ६० वर्षीय सीताराम सोरेन सांगतात. ते मारांग बुरूचे माजी नायकी आहेत. "आपल्या परंपरा मागे पडत चालल्या आहेत, आणि बाकी बाहेरचा [शहरी] प्रभाव वरचढ होतोय," असं ते पुढे म्हणतात.