গুনাত ধনিকৰ দখলত আদিবাসীৰ ভূমি

ভূদান আঁচনিৰ অধীনত আমাক অর্থাৎ ভিলালাসকলক আবণ্টন দিয়া ৩৩ একৰ কৃষিভূমি দখল কৰাৰ বিৰুদ্ধে ২৯ অক্টোবৰত গালসিঙে বাঞ্জাৰাসকলৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ উত্থাপন কৰে। তেওঁলোকে তাত জুপুৰি সাজি মাটিবোৰ দখল আৰম্ভ লৈছিল। এই অভিযোগত বাঞ্জাৰাসকল টিঙিৰিতুলা হৈ পৰে আৰু দুদিন পিছতেই গালসিঙত প্ৰথমে গালি-গালাজ আৰু তাৰপিছত হিংসাত্মক আক্ৰমণ কৰে। গুৰুতৰভাবে আহত হৈ পৰা গালসিঙক ইন্দোৰৰ এখন হস্পিতাললৈ লৈ যোৱা হয় যদিও তাত এমাহ চিকিত্সাধীন হৈ থকাৰ পিছত তেওঁৰ মৃত্যু ঘটে। আমি কিমানবাৰ যে প্ৰশাসনৰ ওচৰত কাবৌ-কাকূতি কৰিছিলো যে তেওঁলোকে হস্তক্ষেপ কৰক, কিন্তু গাঁৱৰ ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰভাৱশালী লোকৰ কথাহে প্ৰশাসনে শুনে। সেয়ে প্ৰশাসনে আমাৰ অভিযোগ শুনি মূৰ তুলিয়ে নাচালে,” গুনাৰ পানেহটী গাঁৱৰ কাৰো মালিকীস্বত্ব নথকা যেন লগা মাটি এটুকুৰাক লৈ দুটা সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সূত্ৰপাত হোৱা সংঘৰ্ষৰ প্ৰসংগত কাল্লু ভিলালাই কয়। ঘটনাটোত তেঁৱো আহত হৈছিল।

গালসিঙৰ মৃত্যুৰ খবৰ বনজুইৰ দৰে বিয়পি পৰে। ভিলালা আদিবাসী আৰু বাঞ্জাৰা সম্প্ৰদায়ৰ মাজত প্ৰচণ্ড সংঘাতৰ সূত্ৰপাত ঘটে। ইয়াৰ পৰিণতিত ১০ টা বাঞ্জাৰা পৰিয়ালৰ ঘৰ জ্বলাই দিয়া হয়। দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰে কেইবাটাও পৰিয়াল নিমিষতে গৃহহীন হৈ পৰে। প্ৰাণৰ মমতাত বহুতেই গাঁৱৰ পৰা পলায়ন কৰে আৰু মুকলি আকাশৰ তলত হাড়কঁপোৱা শীতৰ নিশা কটাবলৈ বাধ্য হয়।

“আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলক ভূদান পট্টা দিয়া হৈছিল,” ২০২৪ চনৰ আৰম্ভণিতে যেতিয়া এই প্ৰতিবেদকে ৪৬ বছৰীয়া গালসিং ভিলালাক লগ পাইছিলো, তেওঁ এই সাংবাদিকগৰাকীক কৈছিল। তেওঁলোক প্ৰায় ৫০-৫৫ বছৰ পূৰ্বে ইয়াত বসতি স্থাপন কৰিছিল। আজি এই পট্টাবোৰক ভূ-স্বামিত্ব পট্টা বুলি জনা যায়। কিন্তু ইমান বছৰৰ পিছতো আমি মাটিৰ প্ৰকৃত মালিকানা স্বত্ব পাবলৈ সক্ষম হোৱা নাই। আমাৰ এই অঞ্চলটোৰ সকলো ভিল, ভিলালা (ভিলসকলৰ এক উপ-গোট) আৰু চাহাৰিয়া আদিবাসীৰ বাবে এক জ্বলন্ত সমস্যা। এই বামৌৰি তহচিলত এনে বহু আদিবাসী লোক আছে যিসকলৰ খেতি পথাৰ দাবাং (প্ৰতিপত্তিশীল সম্প্ৰদায়ৰ জমীদাৰ) সকলে দখল কৰি থৈছে।”

তেওঁ তেতিয়া বুজাই দিছিল, “বহুতো ভূদান পট্টা গাঁৱৰ খচৰা (মাটিৰ দাগ নম্বৰ)ৰ অধীনত পৰে আৰু আন মানুহে সেইবোৰ বেদখল কৰিছে। পাটৱাৰি, তহছিলদাৰ - কোনেও আজিলৈকে আমাৰ বাবে মাটিৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি দিব পৰা নাই।” ৰাজহ বিষয়াসকলে এই প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণ নকৰাৰ বাবে সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত সংঘাত চলি থাকে। এনে এটা ঘটনাই নিজৰ প্ৰাণ কাঢ়ি লোৱাৰ কেইমাহমান পূৰ্বে গালসিঙে এই কথা বুজাই দিছিল।

এনে সকলো সংঘাতৰ মূল কাৰণ হ’ল এক পুঞ্জীভূত, অত্যন্ত জটিল ভূ-বিবাদ আৰু কেবাতৰপীয় বিশৃংখল ব্যৱস্থা। এই সমস্যাই অঞ্চলটোৰ আদিবাসীসকলক আন আদিবাসীসকলৰ বিৰুদ্ধে থিয় কৰাইছে আৰু তেওঁলোকক অৰ্থনৈতিকভাৱে বিশেষ আগ নবঢ়া অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী, প্ৰভাৱশালী সম্প্ৰদায়ৰ মাটিৰ মালিক, বন বিষয়া আৰু ৰাজনীতিবিদসকলৰ সৈতে সংঘাতত লিপ্ত হ’বলৈ বাধ্য কৰাইছে।

এই প্ৰতিবেদকে ২০২২ চনৰ পৰা আদিবাসীসকলৰ ভূমি সংক্ৰান্ত সংঘাতৰ নথিভুক্তকৰণ আৰম্ভ কৰাৰ পিছৰে পৰা এনে বহু সংঘাত প্ৰত্যক্ষ কৰিছে। মধ্যপ্ৰদেশৰ গুনাৰ ধনোৰিয়া গাঁৱৰ ৰামপ্যাৰীক সেই বছৰেই প্ৰভাৱশালী জাতিৰ জমীদাৰসকলে নিজৰ পথাৰতে জীয়াই জীয়াই জ্বলাই দিছিল। সেয়াও নিজৰ মাটিৰ অধিকাৰৰ বাবে ২০ বছৰ জোৰা আইনী যুঁজত জয়ী হোৱাৰ পিছত। মাটিৰ অধিকাৰক লৈ হোৱা এনে ধৰণৰ হিংসাত্মক সংঘাত তেওঁৰ মৃত্যুৰ পূৰ্বৰ পৰাই চলি আহিছে আৰু আজিও সেয়া তীব্ৰ।

ইতিহাসৰ পাত লুটিয়ালে আমি দেখো ১৯৫১ চনত বিনোবা ভাৱেই আৰম্ভ কৰা এক দশকজোৰা আন্দোলন। তেতিয়া গান্ধীবাদী সমাজ সংস্কাৰকগৰাকীয়ে দেশৰ ডাঙৰ জমীদাৰসকলক ভূমিহীনসকলৰ মাজত পুনৰ বিতৰণৰ বাবে তেওঁলোকৰ মাটিৰ এটা অংশ স্বেচ্ছাই দান কৰিবলৈ নৈতিক আহ্বান জনাইছিল।

আন্দোলনৰ অধীনত প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া প্ৰায় ৪৪ লাখ একৰ মাটি ভূমি বেংক হিচাপে ৰৈ গৈছিল, যিখিনি ভূদান আইনৰ জৰিয়তে চৰকাৰে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পুনৰ বিতৰণৰ কথা আছিল। ২০১৭ চনৰ ভূমি অভিলেখ সংস্কাৰ আয়োগৰ মতে মধ্যপ্ৰদেশত ৮২,৭৮০ একৰ ভূদান ভূমি আছিল, যাৰ পৰা ৫২,৬৩৩ একৰ বিতৰণ কৰা হৈছিল। অৱশিষ্ট অবিভক্ত ২৩,৪৭৫ একৰ মাটিৰ অধিকাংশ মৰেনা, শিৱপুৰী আৰু গুনা জিলাত ৰৈ গৈছে।

“সেয়া আছিল ১৯৭৩-৭৪ চনৰ কথা। ধৰৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰা বহু ভিলালা পৰিয়াল গুনাত নিগাজি হৈছিল। সেই সময়ত ইন্দিৰা গান্ধী প্ৰধানমন্ত্ৰী আছিল। তেওঁলোকৰ আহ্বানতেই আমি ইয়ালৈ আহিছিলো,” ৭০ বৰ্ষীয় মান্দিয়া ভিলালাই কয়। ধৰ জিলাৰ তেওঁলোকৰ নিজা গাঁও কাইৰৱা আৰু কুৱাড়ত খেতি-বাতি তেনেই কম হৈছিল আৰু মাটি অনুৰ্বৰ আছিল।

“একো এটা উপাৰ্জন কৰিব নোৱাৰাৰ ফলত আমি পেটত গামোচা গাঁথি থাকিবলগীয়া হৈছিল। সেয়ে শংকাত দিন কটোৱাতকৈ আমি ইয়ালৈ গুছি আহি ইয়াতেই নিগাজি হ’লো। প্ৰথমে আমি কৰমদা গাঁৱত আছিলো।” গুনালৈ আহোঁতে মান্দিয়াৰ বয়স আছিল ২২ বছৰ। “এই গাঁৱতে মই বিয়া পাতিছিলো। মই, মোৰ শহুৰৰ ঘৰৰ মানুহ, মোৰ আত্মীয় - আটায়ে ইয়ালৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিলো। দিনহাজিৰা কৰিছিলো আৰু তেতিয়া আমাৰ মজুৰি আছিল ১.৫ টকা আৰু ৮ অনা মূল্যৰ জোৱাৰ। তাৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰিছিলো। তেতিয়া ঘেঁহুৰ দাম আছিল ১২ অনা,” তেওঁ কয়।

দিনহাজিৰাৰ কাম নোপোৱাৰ দিনা তেওঁলোকে হাবিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। পুৱাৰ (সোনামুখী)ৰ পাত, মহুৱা (Madhuca longifolia) বা আঠা সংগ্ৰহ কৰিছিল। “হাবিত যি পাওঁ, তাকেই খাইছিলো। গাঁৱৰ মানুহে আনকি তেওঁলোকৰ কুঁৱাৰ পৰা পানী খাবলৈও নিদিছিল। আমি অস্পৃশ্যৰ দৰে আছিলো।” মান্দিয়াই তেওঁৰ মাতৃভাষা নিমাদীৰ অলপ প্রভাৱ থকা খাদি (মানকীকৃত) হিন্দী ভাষাত কয়।

“তেনেকৈ দুটা বছৰ কটোৱাৰ পিছত তহছিলদাৰে ৩০০ টকা লৈ আমাক পানেহটীত থকাৰ আৰু খেতি কৰাৰ বাবে মাটি দিলে। ১৯৭৩ চনত ইন্দিৰা গান্ধীৰ দিনত আমি ভূদান অধীনত ৮ বিঘা মাটিৰ পট্টা পাইছিলো। আমি খেতি কৰিবলৈ ল’লো। দুবছৰৰ পিছত জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ সময়ত সেয়া আমাৰ পৰা কাঢ়ি লোৱা হ’ল,” মান্দিয়াই ইতিহাসৰ এক সু-পৰিচিত যুগৰ এক অধ্যায় উন্মোচন কৰি কয়। এই সময়ছোৱাত ভূদান মাটি চৰকাৰে বাজেয়াপ্ত কৰাৰ কোনো লিখিত প্ৰমাণ নাই। জৰুৰীকালীন অৱস্থাত গ্ৰহণ কৰা ২০ দফীয়া কাৰ্যসূচীৰ অধীনত কোনো উগ্ৰ বা দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত চৰকাৰী বিষয়াই এই সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।

কেঁচামাটিৰ ঘৰটোৰ বাৰাণ্ডাত বহি থকা মান্দিয়াই কয়, “মাটিখিনি চশানৰ (চৰকাৰৰ) হেতুকে ঘুৰাই লোৱা হৈছে বুলি আমাক কোৱা হৈছিল। পিছত (আমাক কোৱা হৈছিল) কিছু অংশ মাটি চাহাৰিয়া (মধ্য প্ৰদেশত অনুসূচিত জনজাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত) সকলক দিয়া হৈছিল আৰু কিছুমান অংশ বন বিভাগে লৈছিল। তেওঁলোকে সেই ভূদান মাটি কাঢ়ি লোৱাৰ পিছত আমি হাবিৰ কিছু অংশ মোকলাবলৈ ল’লো,” তেওঁ কয়।

বেদখল হোৱা ভূদান মাটি কোনোদিনেই আৰু ঘূৰাই নাপালে তেওঁলোকে। “আমি তেতিয়া হাবি মোকলাই অলপ অংশ দখল কৰি, গছ-গছনি আঁতৰাই তাতেই খেতি-বাতি আৰম্ভ কৰোঁ। এনেকৈ আজি ৫০ বছৰ হৈ গ’ল, এতিয়ালৈকে সেই মাটিৰ পট্টা নাপালো। বন বিভাগে সদায় আপত্তি দৰ্শাই আহিছে। সিহঁতে আমাৰ খেতিৰ কাম বন্ধ কৰাৰ চেষ্টা কৰে। আনকি ব’ৰৱেল বা কুঁৱা খান্দিবলৈ গ’লেও বাধা দিয়ে।” ২০০৬ চনৰ বন অধিকাৰ আইনেও যে তেওঁলোকক ন্যায় প্ৰদান কৰিব নোৱাৰিলে সেই কথা স্পষ্টকৈ বুজাই দিয়ে মান্দিয়া ভিলালাই।

তেওঁৰ কথাৰ আঁত ধৰে তেওঁৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ গোপালে, “ইয়াত ‘লেন দেন’ (উপঢৌকন) অবিহনে একো কামেই নিসিজে। নিজৰ মাটিত খেতি কৰিম, জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰিম, তাৰ বাবেও বন বিভাগক ঘোচ দিব লাগে। এইবাৰ জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰিব নোৱাৰিলো কাৰণেই ১৫ বিঘা মাটি চহাই মাত্ৰ ৪৫ কুইন্টল ঘেঁহু পালোঁ। নহ’লে ইমানখিনি মাটিত সহজেই ১৫০ কুইন্টল উৎপাদন হ’ব লাগিছিল।” খংটো আৰু চেপি ৰাখিব পৰা নাছিল পঁয়ত্ৰিছ বছৰীয়া গোপালে।

“হম আদিবাসীঔ কৌ চুননে ৱালা কৌই নহী হ্যে। সৰপঞ্চ, সচিব, অধিকাৰী, সব হমে লুটনে ম্যে লগে হ্যে। হমাৰে কহী সুনৱাই নহী হৌতি। ৰাজ নেতা ভী হমাৰি নহী চুনতে (আমাৰ আদিবাসীসকলৰ কথা শুনোতা কোনো নাই। সৰপঞ্চ, সচিব, বিষয়া, সকলো আমাক লুটাত ব্যস্ত। আমাৰ ক’তো শুনানি নহয়। ৰাজনৈতিক নেতাসকলেও আমাৰ কথা নুশুনে। ডাঙৰ ডাঙৰ নেতাবোৰেতো ডলাৰ বগৰী বাগৰাদি বাগৰিয়ে থাকে, কিন্তু আমি আদিবাসীসকল যাওঁ ক’লৈ? এনেকুৱা কোনো নাই যিয়ে আমাৰ সমস্যাটোলৈ কাণ দি চাব, আমাৰ অধিকাৰৰ কথা ভাবিব,” স্পষ্ট অভিযোগ তেওঁৰ।

এই সমাজৰ বহুতে আকৌ কেতিয়াও ভূদান মাটি পোৱাই নাই, হাবিৰ মাজত এটুকুৰা ঠাই দখল কৰাতো ব্যৰ্থ হৈছে। তেনে এগৰাকী হৈছে প্ৰহ্লাদ ভিলালা (৩৪)। প্ৰায় দুকুৰি বছৰ আগতে পৰিয়ালসহ দেৱাস এৰি পানেহটীলৈ আহিছিল তেওঁৰ দেউতাক মংগুলাল ভিলালা। বহু পুৰুষ ধৰি প্ৰহ্লাদৰ পৰিয়াল দিনমজুৰিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, মাজে-সময়ে কামৰ তাড়নাত পৰি ওচৰ-পাঁজৰৰ গাঁৱলৈ ঢাপলি মেলিবলগীয়াও হৈছে।

“আমাৰ নিজৰ কোনো মাটি-বাৰি নাই; কেৱল আধিয়া খেতি কৰি আৰু দেহা খাটি জীয়াই আছো। তাৰোপৰি খেতিৰ সময়ত জলসিঞ্চনৰ পানীখিনিও নাপাওঁ। আনকি খোৱা পানীও নাই। ক্ষমতাশালী ধনী মানুহবোৰৰ তাত দমকল আছে। সিহঁতৰ ওচৰৰ পৰা খুজি-মাগি পানী আনিব লাগে, কিন্তু বৰ ভয় লাগে। সিহঁতে যি মন যায় তাকে কয়।” কথাখিনি কৈ থকাৰ মাজতেই জুপুৰিটোৰ পৰা ইটো-সিটো ৰৈ যোৱা বস্তু তেওঁ তুলি লৈছে। আগদিনা আবেলি অহা ধুমুহাত তেওঁৰ জুপুৰীটো খহি গৈছে।

পানেহটীৰ পৰা ৮ কিলোমিটাৰ দূৰত, কৰমদা গাঁৱৰ চাহাৰিয়া আদিবাসীসকলৰো একেই অৱস্থা। বিশেষভাৱে বিপন্ন আদিবাসী জনজাতি ৰূপে চিহ্নিত চাহাৰিয়া সম্প্ৰদায়ৰ পুৰণ চাহাৰিয়াৰ ভাষাত, “মোৰ বয়স তিনিকুৰি। দেউতাৰ জন্ম এই গাঁৱতে। নিজে মোকলাই লোৱা ৭-৮ বিঘা মাটিত খেতি কৰো। বন বিভাগে আপত্তি কৰে। আজি পৰ্যন্ত বন অধিকাৰ হিচাপে পট্টাৰ মুখ নেদেখিলোঁ।” আনকি ভূদান পট্টাখনো তেওঁৰ এতিয়া নাই। ক’ত হেৰাল, মনতে পেলাব পৰা নাই।

“আৰে ছাব, দহোবাৰ কালেক্টৰেটত লিখিত অভিযোগ দি আহিলোঁ,” আমাৰ কথাৰ মাজতে মাত দিয়ে ৰাকেশ চাহাৰিয়াই (৩৮)। তেওঁৰো সেই একেই কাহিনী। “অফিচাৰ বাবুসকলে আমাৰ সমস্যাবোৰ সমস্যা বুলি গণ্যই নকৰে। আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলৰ সময়ৰ পৰা আজি পৰ্যন্ত কোনেও ভূদান পট্টাৰ মাটি জোখ-মাখ (জৰীপ] কৰি নিদিলে। বন বিভাগ আৰু ক্ষমতাশালী মানুহবোৰে মিলি আমাৰ মাটি দখল কৰিছে। চৰকাৰ বা প্ৰশাসনে আমাক কেৰেপকে নকৰে।”

আমাৰ চৌপাশে হাতত নথিপত্ৰ লৈ মানুহবোৰ গোট খাইছে। কিছুমান নথি উৱলি গৈছে, কিছুমান ফটা, আখৰ চিনিব নোৱাৰা হৈ পৰিছে। বহুতে বন বিভাগৰ জাননী, আবেদন পত্ৰ আৰু মাটি আৰু লীজ সম্পৰ্কীয় অন্যান্য চৰকাৰী কাগজ-পত্ৰ আনিছে। কিছুমানৰ হাতত ভূদানৰ বহী আছে, কিন্তু বহীত উল্লেখ কৰা মাটিখিনি প্ৰকৃততে ক’ত আছে তেওঁলোকে নাজানে।

ৰাকেশে মোক ১৯৭৫ চনৰ ভূদানৰ কাগজ-পত্ৰ দেখুৱাইছে। “আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলৰ মৃত্যু হ’ল, তথাপিও আমি মাটিৰ দখল নাপালোঁ। কালেক্টৰৰ পৰা তহছিলদাৰলৈকে, আমি সকলোৰে ওচৰত আবেদন কৰিলো। তেওঁলোকে কেৱল সীমা নিৰ্ধাৰণৰ আশ্বাস দিয়ে, কিন্তু একো নহয়। চৰকাৰে আমাৰ মাটি আমাক গতাই দিব লাগে।”

ৰাইজৰ ভিৰত থিয় দি থকা কমলেশে কয়, “মোৰ মাটিৰো সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই। আমি বছৰ বছৰ ধৰি কষ্ট পাই আছো। আমি মাত্ৰ কেইদিনমান আগতে সীমা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে পুনৰ আবেদন কৰিছিলো।

পাটোৱাৰী আৰু তহছিলদাৰে আমাক মূৰ্খ সাজিছে। তেওঁলোকে দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষা নকৰে। যিসকলে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাইছে তেওঁলোকে বিষয়াসকলক টকা দিছে। দশক দশক ধৰি ইয়াত বাস কৰা চাহাৰিয়াসকলৰ মাটি ভিল, ভিলালা আৰু আনসকলে দখল কৰিছে। ইয়াৰ ফলত আমাৰ মাজত হিংসাত্মক বিবাদৰ সৃষ্টি হৈছে। যদি এবাৰ সঠিকভাৱে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়, তেতিয়া এই সংঘাত নাইকিয়া হ’ব। মানুহে জানিব যে কাৰ মাটি ক’ত আছে।”

ভূমি অধিকাৰ সংক্ৰান্ত বিষয়ত আদিবাসীসকলৰ সৈতে কাম কৰি থকা গুনা একতা পৰিষদৰ সুৰজ চাহাৰিয়াৰ বক্তব্য: “বামৌৰি-ফতেহগড় তেহচিলৰ প্ৰায় ৩০-৪০ খন গাঁৱৰ ভিল আৰু ভিলালাৰ উপৰিও মূলত চাহাৰিয়াসকলে ভূদান পট্টা পাইছে। অথচ অধিকাংশৰ হাতত কেৱল পট্টাখনহে আছে। মাটি নাই। মাটি ক’ত আছে, কোনেও নাজানে। আৰু যদি কোনোবাই জানেও, তেন্তে দেখা যায় প্ৰভাৱশালী মানুহে সেই মাটি দখল কৰি বহি আছে। আপুনি দেখোন কৰমদালৈ গৈছে, গম পাইছেই চাগে তাত ৩৪ জন চাহাৰিয়া আদিবাসীৰ হাতত পট্টা আছে, অথচ মাটিৰ মালিক তেওঁলোক নহয়। কেতিয়াবা দেখা যায় তেওঁলোকৰ মাটি বন বিভাগৰ দখলত নতুবা প্ৰভাৱশালী ধনী মানুহৰ কবলত আছে।”

বিৰল যদিও কোনো কোনো ঠাইত সমস্যাটো সমাধান দিশে সামান্য আগবাঢ়িছে। যেনে গুনাৰ পাৰোন্দা গাঁৱত পাঁচটা আদিবাসী পৰিয়ালৰ সপক্ষে ৰায় দিয়া হৈছে। অৱশেষত ২০২১ চনৰ ২৭ মাৰ্চত মধ্য প্ৰদেশ ভূমি ৰাজহ ক’ডৰ অধীনত সেই মাটি ভোগ কৰাৰ অধিকাৰ পায় তেওঁলোকে। অথচ আজি পাঁচ বছৰ পিছতো সেই ৰায় কাৰ্যকৰী হোৱাৰ আশাত দিন গণিছে মানুহবোৰে। দাবাং (প্ৰতিপত্তিশীল) মানুহবোৰে আজিও তেওঁলোকৰ মাটি অবৈধভাৱে দখল কৰি ৰাখিছে।

সূৰজ চাহাৰিয়াই কয়, “বামৌৰিৰ ৮০ খন গাঁও পঞ্চায়তত ৭,০০০ বনাধিকাৰ পট্টা এতিয়াও দিবলৈ আছে। ভূদানৰ অধীনত দান কৰা মাটিৰ সীমা নিৰ্ধাৰণৰ আদেশ কেবাবাৰো দিয়া হৈছে, আনকি বিষয়াসকলেও পৰিদৰ্শন কৰিছে। তথাপি প্ৰশাসনে এই প্ৰভাৱশালী লোকসকলৰ ৰঙাচকুৰ আগত মূৰ দোৱাই আছে আৰু সীমা নিৰ্ধাৰণ অসম্পূৰ্ণ হৈ ৰৈছে।”

ঘৰে ঘৰে একেই কাহিনী - হেৰুওৱা মাটি, খালী কাগজ, বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি আমোলাতন্ত্ৰ আৰু ভূ-মাফিয়াৰ জালত পৰি উপায়হীন হৈ পৰা অৱস্থা।

চিউপুৰ আৰু শিৱপুৰীত কৰ্মৰত আদিবাসী অধিকাৰকৰ্মী ৰামপ্ৰকাশ শৰ্মাই বিষয়টো স্পষ্ট কৰি কয়, “নিয়মমতে কালেক্টৰৰ অনুমতি অবিহনে দান কৰা মাটি বিক্ৰী হ’ব নালাগে। অথচ এই অঞ্চলত অসংখ্য ভূমিহীন আদিবাসী থকা সত্ত্বেও সেই মাটিৰ অবাধ বিক্ৰী চলিছে। দ্বিতীয়তে ভূদান মাটিৰ বিতৰণ আজি পৰ্যন্ত বাস্তৱায়িত হোৱা নাই, আদিবাসীসকলে আশাত দিন গণিছে। ইফালে ভূদানত যি মাটি-বাৰি আদিবাসীসকলক দিয়া হৈছিল, প্ৰভাৱশালী লোকে সেইবোৰ দখল কৰি থৈছে।”

ভূ-মাফিয়াৰ সন্মুখত স্থানীয় প্ৰশাসন একেবাৰেই অসহায়, একতা পৰিষদৰ ৰামদত্ত তোমৰে কয়। আনকি খোদ ৰাজহ কমিছনাৰ আৰু মুখ্য সচিবে পঠিওৱা জৰীপৰ চিঠি তেহচিল কাৰ্যালয়ত পৰি থাকে। মাটি জৰীপৰ কামটো আদিবাসীসকলৰ বাবে বিনামূলীয়া হ’ব লাগে, অথচ প্ৰায়েই দেখা যায় যে তেওঁলোকে বহুত টকা খৰচ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

গুনাৰ বামৌৰি তহছিলত ১৩ গৰাকী আদিবাসী সৰপঞ্চ, দুজন জনপদ (তালুক) পঞ্চায়ত সদস্য আৰু এজন জিলা পঞ্চায়ত সদস্য আছে। কিন্তু তেওঁলোকৰ কোনোৱেই সমষ্টিটোৰ ৪৫,০০০ চাহাৰিয়া আৰু ৪৩,০০০ ভিল আৰু ভিলালা ভোটাৰৰ জীৱনলৈ কোনো পৰিৱৰ্তন আনিবলৈ সক্ষম হোৱা নাই।

আজিও আদিবাসীসকলে তেওঁলোকৰ নিজৰ মাটিত বীজ সিঁচিবলৈ গ’লে বন বিভাগে ঢপলিয়াই আহে, বাধা দিয়ে। আনকি শাক-পাচলি তচনচ কৰি থৈ যায়। তেওঁলোকে পট্টাৰ আশাত ৰৈ থাকে। মাটি জৰীপৰ কামো ফাইলত বন্দী হৈ থাকে। আনফালে আকৌ পানেহটী গাঁৱৰ পৰা সমীপতে এক নতুন জলাশয় প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছে। ফলত অৰণ্য আৰু ৰাজহ ভূমি পানীৰ তলত ডুবাৰ প্ৰবল আশংকাই দেখা দিছে। উটি-ভাঁহি গৈ চিৰদিনৰ বাবে নিঃচিহ্ন হৈ যোৱাৰ চিন্তাত ত্ৰস্ত হৈছে আদিবাসী সমাজ। সঠিক পট্টা আৰু জৰীপ নহ’লে হ’বলগীয়া এই ক্ষতিৰো ক্ষতিপূৰণ তেওঁলোকে নাপাব।

এই প্ৰতিবেদনটো প্ৰথমে হিন্দী ভাষাত প্ৰকাশিত।