दुआर्समधलं पुस्तकघर

“दिदी, आपण खरंच आपल्या स्वतःच्या भाषेतली पुस्तकं इथे वाचू शकतो का?” १५ वर्षांचा अंश उराव मला विचारतो, हातात कुरुख भाषेचं पुस्तक धरून.

आपण पश्चिम बंगालच्या जलपाईगुडी जिल्ह्यातल्या चहाच्या मळ्यात काम करणाऱ्या कामगारांच्या मुलांच्या शाळेत आहोत. अंशचे आईवडील, आणि माझेही, ज्या चहाबागेत काम करतात ती लीश नदीच्या काठी आहे.

इथल्या बहुतेक कामगार कुटुंबांप्रमाणेच आम्हीही मूळचे उराव आदिवासी समाजातले आहोत. आमचे पूर्वज चार पिढ्यांपूर्वी छोटानागपूर पठारातील रांची, गुमला आणि सिमडेगा (म्हणजे आताचं झारखंड) या जिल्ह्यांतून इथं आले. घरी आम्ही आजही आमच्या मातृभाषेत म्हणजेच कुरुख भाषेतच बोलतो, पण बाहेर मात्र हिंदी व बांगला. म्हणूनच अंशने कधीही कुरुखमधील पुस्तक प्रत्यक्षात पाहिलंच नव्हतं.

मी लीश नदीच्या चहाबागेतल्या पटीबारी इथेच वाढले. जनगणनेच्या हँडबुकमध्ये याचं स्पेलिंग ‘लिशरिवर’ असं आहे, पण गावकरी आणि स्थानिक प्रशासन ‘लीश रिवर’ असंच लिहितात.

दररोज सकाळी तुम्हाला चहाची पानं तोडण्यासाठी टोपल्या घेऊन जाणाऱ्या बायका, कारखान्याकडे निघालेले पुरुष आणि जुने निळे-पांढरे गणवेश घातलेली मुलं शाळेकडे जाताना दिसतात.

माझे आईवडील दोघेही चहाच्या मळ्यात काम करतात. ऋतूनुसार त्यांचं काम बदलतं, पानं तोडणं, झुडपांची छाटणी, खताची फवारणी किंवा गवत साफ करणं. आठ तासांच्या कामाला दिवसाची सुमारे २५० रुपये इतकी मजुरी मिळते. माझे वडील ‘सरदार’ कीचं म्हणजेच माणसांवर देखरेख ठेवण्याचं काम करतात.

लहान मुलं पाटीबारी प्राथमिक शाळेत (इयत्ता १ ते ५) जातात. हायस्कूलही याच कॅम्पसमध्ये आहे.

३० नोव्हेंबर २०२४ रोजी मी शाळेतल्या एका रिकाम्या खोलीत लायब्ररी सुरू केली. ती दिवसातून दोन वेळा उघडी असते ती सकाळी ९ ते १२ आणि दुपारी ३ ते ६.

पहिल्या दिवशी मी हिंदीतील 'दादाजी का छाता' ही गोष्ट मोठ्याने वाचून दाखवली. पावसापासून बचाव करण्याव्यतिरिक्त सुद्धा आजोबांच्या छत्रीचे कितीतरी उपयोग फळं तोडण्यापासून इतर अनेक या कथेत दाखवले होते. तात्पर्य असं की एखादी वस्तू शहाणपणाने वापरली तर अनेक गोष्टींसाठी उपयोगी पडते. गोष्ट वाचून झाल्यानंतर शेवटी मी सगळ्यांना विचारलं, “काय शिकलात?” तेवढ्यात एक छोटी मुलगी चित्राकडे बोट दाखवत म्हणाली, “माकड तर टीचरपेक्षा जास्त मजेदार आहे!” आणि मग आम्ही सगळेच जोरजोरात हसू लागलो. त्या हसण्यानेच लायब्ररी खऱ्या अर्थाने जिवंत झाली.

पश्चिम दुआर्समधील लीश रिव्हर हे उत्तर बंगालमध्ये लागवड झालेल्या पहिल्या चहाच्या मळ्यांपैकी एक आहे. पाटीबारी हे त्याच्या तीन विभागांपैकी एक. आणि उर्वरित दोन म्हणजे लीश आणि होप. या चहाबागेचं नाव ज्या नदीवरून पडलं, ती नदी कालिम्पोंग जिल्ह्यातून उगम पावते आणि तीन गावांमधून वाहत जाऊन तीस्ता नदीला मिळते.

चहाच्या मळ्यातला दिवस खूप लवकर सुरू होतो. बायका साधारण साडेचार वाजता उठतात, भात किंवा रोटी, सोबत मीठ आणि घरात जी असेल ती भाजी बनवतात आणि मग कामाला निघतात. सहा वाजण्याच्या आसपास आपल्याला खांद्याला झोला (कापडी बॅग) अडकवून चहाच्या झुडपांकडे निघालेले कामगारांचे तांडे दिसू लागतात.

शाळा सकाळी दहा वाजता सुरू होत असल्याने मुलं स्वतःच तयार होतात आणि घरची काही कामंही करून निघतात. प्रत्येक घरात पाणी नसल्यामुळे शेजाऱ्यांच्या घरातून किंवा समुदायाच्या हँडपंपवरून पाणी भरण्याचं कामही अनेकदा मुलांकडेच असतं.

काही मुलं फक्त दुपारचं जेवण शाळेत मिळतं यासाठीच शाळेत येतात. आठवीपर्यंत शिकून पुढे अनेकजण शिक्षण सोडून देतात आणि फारच थोडी मुलं बारावीनंतर पुढे शिकतात. बहुतेकजण चहाच्या मळ्यात कामाला लागतात किंवा रोजंदारीसाठी इतर राज्यांत जातात. कॉलेजपर्यंत पोहोचणारे तसे अगदी मोजकेच आहेत.

माझं शिक्षण दार्जिलिंग जिल्ह्यातल्या गयागंगामधल्या सेंट मेरीज या मुलींच्या उच्च माध्यमिक शाळेत झालं. मला नीट शाळेत जाता यावं म्हणून आईने मला हंसक्वा चहाबागेत आजीकडे रहायला पाठवलं जे इथून ७२ किलोमीटर दूर आहे. आमच्या शाळेत व्यवस्थित बांधलेले नीटनेटके वर्ग, प्रशिक्षित शिक्षक आणि लायब्ररी होती. पण खरं साहित्याचं जग मला उघडलं ते दाहर या संस्थेच्या आठवड्यातून तीन वेळा होणाऱ्या गट-अभ्यास सत्रांत. चहाबागांतील मुलांना उच्च शिक्षणाच्या प्रवेश परीक्षांसाठी मदत करणारी ही संस्था मला पुस्तकांच्या अधिक जवळ घेऊन गेली.

महाविद्यालयात जाण्याची इच्छा असल्यामुळे ऑगस्ट २०२१ मध्ये मी चहाच्या बागेतल्या मुलांना शिकवायला सुरुवात केली, जेणेकरून माझेही खर्च भागतील. अनेक मुलं नीट वाचू किंवा लिहूही शकत नव्हती. जुलै २०२३ मध्ये मी बेंगळुरूला गेले आणि अझीम प्रेमजी विद्यापीठात विकास अभ्यासात मास्टर्सला प्रवेश घेतला.

मला एक सामुदायिक लायब्ररी सुरू करायची होती. फक्त परीक्षांसाठी नाही, तर वाचनासाठी, गोष्टींसाठी आणि आनंदासाठी. मुलांनी पुस्तकांवर प्रेम करावं, त्यांची भीती वाटून घेऊ नये.

शाळेच्या कॅम्पसमध्ये एक खोली अशीच पडून होती. नवीन इमारत बांधल्यापासून वापरात नव्हती. मला मुख्याध्यापक साजन मोकतान यांनी सुद्धा लगेचच साथ दिली. “हो, ही खोली वापरा. आणि मुलांच्या उपयोगी पडणार असेल तर उत्तमच,” ते म्हणाले. मग मी दोन पंचायत सदस्यांना भेटले. त्यांनी माझं बोलणं लक्षपूर्वक ऐकलं आणि म्हणाले, “तुम्हाला आमचं संपूर्ण सहकार्य आहे.” त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे लायब्ररीला संपूर्ण समुदायाच्या नजरेत योग्य स्थान मिळालं.

खोली आतून खूपच घाणेरडी होती. दारूच्या बाटल्या, ग्लास पडलेले. बाहेरची जागाही झाडीने, गवताने भरलेली. आम्ही साफसफाईला सुरुवात केली. गावातील मुलं-मुली मदतीला आली. दोन आठवडे आम्ही झाडून घेऊन, जागा स्वच्छ धुवून घेतली. रंगरंगोटी केली, भोवताली बांबूचं कुंपण बांधलं आणि कपाटं लावली.

तेव्हा तिकडून जाणाऱ्या एका माणसाने विचारलं, “इथे काय बनवताय?” मी म्हणाले, “लायब्ररी.” तो हसला आणि म्हणाला, “इथे वाचायला कोण येणार?”

संध्याकाळी जेव्हा मी गोदामात गेले, तेव्हा कामगार ताज्या चहाच्या पानांची पोती घेऊन परतीच्या वाटेला लागले होते. गजबजलेलं ते ठिकाण चहाच्या ताज्या पानांचा सुगंध आणि ये-जा करणाऱ्या माणसांच्या आवाजांनी भरलेलं होतं. मी त्यांना लायब्ररीची कल्पना सांगितली आणि त्यांच्या मुलांसाठी ती का महत्त्वाची आहे हे देखील समजावून सांगितलं.

त्यांच्या प्रतिक्रिया अतिशय आश्वासक होत्या. एका महिलेनं म्हटलं, “माझ्या मुलीला शाळेनंतर वाचनासाठी म्हणून अशी जागा मिळाली तर मला खूप आनंद होईल.” एका माणसानं विचारलं, “पण तू गेल्यावर लायब्ररी कोण चालवणार?” दुसऱ्यानं हसत म्हटलं, “तू पुस्तकं आण, मी खुर्ची देतो.” मग सगळे मदतीला पुढे आले. कुणी सुट्टे पैसे, कुणी २० रुपये, कुणी १०० रुपये. प्रत्येकाने जसे जमतील तसे पैसे दिले. साधारण सहा हजार रुपये इतकी रक्कम जमा झाली. कुणी जुनी पुस्तकं दिली. आणि कुणी वेळ देऊन जागा लायब्ररी योग्य तयार करण्यासाठी मदत केली.

कपाटं पुस्तकांनी भरता यावीत म्हणून मी अनेक स्वयंसेवी संस्थांना पत्रं लिहिली. काहींनी पुस्तकं पाठवली. गावातील तरुण जॅक्रियास बारा याने स्वतःच्या पुस्तकांसोबत ओपन युनिव्हर्सिटीची सामग्री आणि सरकारी परीक्षांची तयारी करणाऱ्यांना उपयोगी पडतील अशी साधनं दिली. माझ्याही शाळेतील काही पुस्तकं होतीच. अशा प्रकारे आमच्याकडे हिंदी, बंगाली, इंग्रजी आणि कुरुख या चार भाषांतील खूप पुस्तकं उपलब्ध झाली.

कुरुख भाषेतलं पुस्तक पाहताच अंश आश्चर्याने म्हणाला, “दिदी, आपल्या भाषेचंही पुस्तक लायब्ररीत आहे?”

कुरुख ही उत्तरेकडील द्रविडी भाषा. ज्याची पाळंमुळं ओराव समाजाच्या संस्कृतीत, लोकगीतांमध्ये, वेगवेगळ्या विधींमध्ये खोल रुजलेली आहेत. परंपरेने ही भाषा केवळ बोलली जायची, आता ती लिहिलीही जाते. भारतात अवघ्या २० लाखांपेक्षा कमी लोकंही भाषा बोलतात, आणि युनेस्कोच्या संकटग्रस्त भाषांच्या अटलसमध्ये तिला ‘असुरक्षित’ भाषेचं स्थान दिलं आहे.

लायब्ररीमध्ये आम्ही सांस्कृतिक सत्रंही आयोजित केली. एका संध्याकाळी आम्ही ‘कोडा रज्जी’ हा चित्रपट दाखवला, ज्यात झारखंडमधून पश्चिम बंगाल आणि आसाम येथे चहाच्या मळ्यात कामासाठी आलेल्या आदिवासी लोकांच्या स्थलांतराची कथा आहे. त्यांच्या संघर्षांची, चहाची पानं तोडण्याच्या पद्धतीची, आणि ही सगळी कुटुंब तिथे कशी रुजली याची जिवंत झलक या चित्रपटात आहे. सगळ्यांनी शांतपणे चित्रपट पाहिला. आणि संपताच एक वयस्कर मनुष्य उठून उत्कटतेने म्हणाला, “ही तर आपलीच कथा आहे.”

दुसऱ्या एका संध्याकाळी आम्ही लोकगीतं गायली आणि ‘मंदर’ (एक प्रकारचं ताल वाद्य) वाजवला. लाकडाचा बनलेला, दोन्ही बाजूंना चामड्याने झाकलेला हा पारंपरिक आदिवासी ढोल. कधी काठीने तर कधी हातांनी वाजवला जातो. आदिवासी नृत्य-मेळ्यांमध्ये मंदरचा आवाज जणू आत्मा असतो. त्या दिवशीची लायब्ररीची जागा ‘अखाडा’ वाटत होती — जिथे मोठ्यांकडून छोट्यांकडे परंपरा, गोष्टी, ज्ञान सहज वाहत जातं.

लायब्ररी आता फक्त वाचनाची खोली उरली नव्हती. तर ती आमची ओळख पुन्हा करून देणारी, आपलेपणा जागवणारी स्वतःची अशी हक्काची जागा बनली होती.

शाळेनंतर मुलं आता लायब्ररीत येऊ लागली आहेत. वाचण्यासाठी आणि ट्युशन सत्रांसाठी. प्रत्येक आठवड्याच्या शेवटी कथा-सत्रं, वाचनसत्रं, लोकगीतं आणि गट-अभ्यास आयोजित केला जातो. “लायब्ररीमुळे आमच्या मुलांना वाचनाची प्रेरणा मिळते आणि एरवी जी पुस्तकं त्यांना मिळाली नसती,ती मिळतात,” असं मुख्याध्यापकांनी सांगितलं.

बहुतेक पालक प्रोत्साहन देणारे आहेत. कामगरांपैकी एक हेमलता टोप्पो म्हणाल्या, “माझ्या मुलांनी शिकावं आणि माझ्यापेक्षा चांगलं आयुष्य जगावं, हीच माझी इच्छा.” शिक्षकही खूप छान साथ देतात. प्रमिला तिर्के यांनी सांगितलं, “अनेक मुलांच्या घरी पुस्तकं नाहीत. लायब्ररीत वेळ घालवला तर त्यांच्या वाचनाची सवय खरोखरच सुधारेल.”

रेन राइड, चरवाहा और भेड़िया, आणि कॅरी मी, मम्मा ही पुस्तकं मुलांना खूप आवडली आहेत. सुरुवातीला शंभर पुस्तकांपासून लायब्ररी सुरू करावी असा माझा विचार होता, पण पहिल्याच दिवशी १५० पेक्षा जास्त पुस्तकं जमा झाली. आज लायब्ररीत जवळजवळ ३०० हून अधिक पुस्तकं आहेत.

मी पाटीबारी सोडल्यानंतर गावातील तरुणांनी लायब्ररीची धुरा सांभाळली. ते रोज लायब्ररी उघडतात, पुस्तकांची काळजी घेतात आणि मुलांना सातत्याने यायला प्रोत्साहित करतात. आता पालक सांगतात, “आमची मुलं खरोखर वाचायला लागली आहेत.”

खरं तर लायब्ररी तशी छोटी आहे. ती आणि देणग्यांवर आणि उत्साही हितचिंतकांनी दिलेला वेळ योच दोन गोष्टींवर मुख्यत्वे चालू आहे. पण ती माझ्या अपेक्षेपेक्षा खूप मोठी झाली आहे. आता ही एक अशी जागा आहे जिथे मुलं हसतात, बायका एकत्र जमतात, आणि आमची संस्कृती पुन्हा जिवंत होते.

बांबूच्या कुंपणाने वेढलेली, पुस्तकांनी भरलेली ती छोटी खोली आपल्याच्या लोकांनी जिवंत ठेवली आहे. इथे मुलं वाचताना, गाणी म्हणताना दिसली की मला आठवतं — आपण ही जागा का उभारली. पुस्तकं म्हणजे काही फक्त कागद नव्हेत. ती वेगवेगळ्या संस्कृतींची दारं आहेत आणि आता आमच्याही समाजाकडे स्वतःचं असं एक दार आहे.

अनुवाद : जयेश जोशी