દુઆરમાં એક ઓરડો ભરીને ચોપડીઓ

“દીદી, શું આપણે ખરેખર અહીં આપણી પોતાની ભાષા વાંચી શકીશું?” 15 વર્ષીયઅંશ ઉરાવ હાથમાં કુડુખભાષાનું પુસ્તક પકડીને મને પૂછે છે.

અમે પશ્ચિમ બંગાળનાજલપાઈગુડીજિલ્લામાંચાના બગીચાના કામદારોનાં બાળકો માટેની શાળામાંછીએ. જે બગીચામાં અંશનાંઅને મારાં માતા-પિતાકામ કરે છે, તેલીશ નદીના કિનારે આવેલોછે.

અમારા પરિવારો, અહીંનામોટાભાગનામજૂરોની જેમ, ઓરાઓન જનજાતિનાછે. અમારા પૂર્વજો ચારપેઢી પહેલાં છોટાનાગપુર ઉચ્ચપ્રદેશ – એટલે કે હાલનાઝારખંડના રાંચી, ગુમલા અનેસિમડેગા જિલ્લાઓમાંથી અહીં આવ્યા હતા. ઘરે, અમે હજી પણઅમારા સમુદાયની ભાષા ‘કુડુખ’ બોલીએછીએ, પણ બહાર, અમેહિન્દી અને બંગાળી બોલીએછીએ. તેથી, અંશે ક્યારેયઅમારી માતૃભાષામાં કોઈ પુસ્તક જોયુંનહોતું.

હું અહીં જ, લીશ રિવર ચાના બગીચાનીઅંદર પાતીબારીમાં મોટી થઈ. વસ્તીગણતરીની પુસ્તિકામાં તેનું નામ ‘લિશરિવર’ લખેલું છે, પરંતુ ગામલોકોઅને સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર ‘લીશ રિવર’ જોડણીનોઉપયોગ કરે છે.

દરરોજ સવારે અહીંતમે ચાનાં પાંદડાં તોડવામાટે ટોપલીઓ લઈ જતી સ્ત્રીઓ, કારખાના તરફ જતા પુરુષો, અને તેમના જૂના વાદળીઅને સફેદ ગણવેશમાં શાળાએજતાં બાળકોને જોઈ શકો છો.

મારાં માતા-પિતાબગીચામાં કામ કરે છે, જ્યાં ઋતુ પ્રમાણે કામબદલાતું રહે છે – ચાનાંપાંદડાં તોડવાં, છોડની કાપણી કરવી, ખાતરનો છંટકાવ કરવો અથવા ઝાડી-ઝાંખરાં સાફ કરવાં. આઠકલાકના કામ માટે એકદિવસનું વેતન લગભગ 250 રૂપિયાછે. મારા પિતાજી સરદારઅથવા સુપરવાઇઝર તરીકે કામ કરેછે.

નાનાં બાળકો સરકારીપાતીબારી પ્રાથમિક શાળામાં ભણે છે – જ્યાંધોરણ 1 થી 5 સુધીનો અભ્યાસ થાય છે. હાઇસ્કૂલપણ એ જ કેમ્પસમાં આવેલીછે.

30 નવેમ્બર, 2024નારોજ, મેં શાળાના એકખાલી ઓરડામાં પુસ્તકાલય શરૂ કર્યું. તેદિવસમાં બે વાર ખુલેછે, સવારે 9 થી 12 અનેબપોરે 3 થી 6.

પહેલા દિવસે, મેંહિન્દીમાંએક વાર્તા, ‘દાદાજી કા છાતા', મોટેથી વાંચી સંભળાવી. તેમાં દાદાજીની છત્રીના વરસાદથી બચાવવા સિવાયના બીજા ઘણા ઉપયોગો – જેમ કે ફળો તોડવા – વિશે વાત હતી. તેનોસાર એ હતો કેજો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો એક જ વસ્તુઘણા હેતુઓ પૂરા કરીશકે છે. અંતે, મેંપૂછ્યું, “તમે શું શીખ્યાં?” એક નાનકડી છોકરીએ એક ચિત્ર તરફઆંગળી ચીંધીને બૂમ પાડી, “વાંદરો તો શિક્ષક કરતાં પણ વધુ રમુજી છે!” આખો ઓરડો હસીપડ્યો. એ હાસ્યમાં, પુસ્તકાલય જીવંતથઈ ગયું.

પશ્ચિમી ડુઆર્સમાં આવેલ લીશ રિવર, ઉત્તર બંગાળમાં રોપાયેલા સૌપ્રથમ બગીચાઓમાંનો એક છે. પાતીબારીતેના ત્રણ વિભાગોમાંનો એકછે – લીશ અને હોપઅન્ય બે છે. જેનદી પરથી ચાના બગીચાનુંનામ પડ્યું છે તે કાલિમપોંગ જિલ્લામાંથી નીકળેછે અને તિસ્તા નદીમાંભળતાં પહેલાં ત્રણ ગામોમાંથી વહેછે.

ચાના બગીચામાં દિવસવહેલો શરૂ થાય છે. સ્ત્રીઓ સવારે 4.30 વાગ્યાની આસપાસજાગી જાય છે, ભોજનતૈયાર કરે છે, જેમાંમોટે ભાગે ભાત અથવારોટલી સાથે મીઠું અનેજો ઉપલબ્ધ હોય તો શાકભાજીહોય છે, અને પછીકામ પર નીકળી પડેછે. સવારે 6:00 વાગ્યા સુધીમાં, કામદારોનાંજૂથ કમર પર ઝોલા (કાપડની થેલી) બાંધીને ચાનાબગીચા તરફ જતા જોવામળે છે.

શાળા સવારે 10 વાગ્યેશરૂ થતી હોવાથી બાળકોજાતે તૈયાર થાય છેઅને નીકળતાં પહેલાં ઘરકામ પણ પતાવેછે. દરેક ઘરમાં પાણીનીસુવિધા નથી હોતી, તેથીપડોશીના ઘરેથી અથવા સામુદાયિક હેન્ડપંપપરથી પાણી ભરવાની જવાબદારીબાળકોના માથે આવે છે.

કેટલાકં બાળકો માત્ર મધ્યાહ્નભોજન માટે જ શાળાએઆવે છે. ઘણાં બાળકોધોરણ 8 પછી ભણવાનું છોડીદે છે, અને મોટાભાગનાં ધોરણ 12 પછી આગળ ભણતાં નથી. તેઓ ચાના બગીચામાં નોકરીકરવા લાગે છે અથવાદૈનિક મજૂરી કરવા માટેઅન્ય રાજ્યોમાં ચાલ્યાં જાય છે. બહુઓછાં કોલેજ સુધી પહોંચેછે.

મારું શાળાકીય શિક્ષણદાર્જિલિંગજિલ્લાના ગયાંગંગામાં આવેલી સેન્ટ મેરીઝગર્લ્સ હાયર સેકન્ડરી સ્કૂલમાંથયું. મારાં મમ્મીએ મને 72 કિમી દૂર આવેલા હંસકવાચાના બગીચામાં મારાં દાદી સાથેરહેવા મોકલી હતી, જેથીહું ત્યાંની શાળામાં જઈ શકું. અમારીશાળામાં યોગ્ય વર્ગખંડો, પ્રશિક્ષિત શિક્ષકોઅને પુસ્તકાલય હતું. પણ જ્યારેમેં ડહર સંસ્થા સાથેઅઠવાડિયામાંત્રણ વાર સામૂહિક અભ્યાસસત્રમાં ભાગ લીધો, ત્યારેજ હું ખરેખર પુસ્તકોસાથે જોડાઈ. આ સંસ્થાચાના બગીચામાં કામ કરતા લોકોનાવિદ્યાર્થીઓનેયુનિવર્સિટીનીપ્રવેશ પરીક્ષાઓની તૈયારીમાં મદદ કરે છે.

કોલેજ જવાની ઇચ્છાહોવાથી, મેં મારા ખર્ચાઓનેપહોંચી વળવા માટે ઑગસ્ટ 2021માંબગીચાનાં બાળકોને ટ્યુશન આપવાનું શરૂ કર્યું. ઘણાંબાળકોને સરખું લખતાં-વાંચતાંપણ આવડતું નહોતું. જુલાઈ 2023માં, હુંઅઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીમાં ડેવલપમેન્ટ સ્ટડીઝમાં અનુસ્નાતકનો અભ્યાસ કરવા બેંગ્લોર ગઈ.

મારે એક સામુદાયિક પુસ્તકાલય ખોલવુંહતું. માત્ર પરીક્ષાઓ માટેનહીં, પણ વાંચન, વાર્તાઓઅને ખુશીઓ માટે. હુંઇચ્છતી હતી કે બાળકોપુસ્તકોનેપ્રેમ કરે, તેનાથી ડરેનહીં.

શાળાના પરિસરમાં એક ઓરડો હતોજે નવી ઇમારત બનીત્યારથી વપરાશમાં નહોતો. મુખ્ય શિક્ષક, સાજન મોક્તાન ખૂબ મદદગાર હતા. તેમણે કહ્યું, “હા, રૂમ લઈલો. જો તે બાળકોમાટે હોય, તો તેસારું જ છે.” પછીહું પંચાયતના બે સભ્યોને મળી, જેમણે ધ્યાનથી સાંભળ્યું અને કહ્યું, “તમનેઅમારો પૂરો સાથ છે.” તેમના પ્રોત્સાહને સમુદાયની નજરમાં પુસ્તકાલયને માન્યતા આપી.

ઓરડો ખૂબ ગંદોહતો, અંદર દારૂની બોટલોઅને ગ્લાસ પડેલા હતા. બહારનો વિસ્તાર ઝાડી-ઝાંખરાંથી છવાયેલોહતો. અમે સફાઈ શરૂકરી. ગામનાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ મદદકરવા આવ્યા. બે અઠવાડિયાસુધી, અમે કચરો વાળ્યો, તેને ધોયું, ત્યાં રંગકામકર્યું, વાંસની વાડ બનાવી અનેઅભરાઈઓ ગોઠવી.

ત્યાંથી પસાર થતા એકમાણસે પૂછ્યું, “તમે અહીં શું બનાવી રહ્યા છો?” મેંકહ્યું, “પુસ્તકાલય.” તે હસ્યો અનેબોલ્યો, “અહીં વાંચવા કોણ આવશે?”

સાંજે જ્યારે કામદારોચાના પાંદડાં લઈને પાછા ફર્યાત્યારે હું ગોડાઉન પરપરત ગઈ. તાજાં ચાનાંપાંદડાંનીસુગંધ અને વાતચીતના અવાજોથીભરેલી તે એક ખુલ્લીઅને વ્યસ્ત જગ્યા હતી. મેંતેમની સાથે પુસ્તકાલયના વિચારવિશે અને તેમનાં બાળકોમાટે તે શા માટેમહત્ત્વપૂર્ણછે તે વિશે વાતકરી.

તેમનો પ્રતિસાદ ખૂબઉષ્માભર્યોહતો. એક મહિલાએ કહ્યું, “જો મારી દીકરીને શાળાપછી વાંચવા માટે જગ્યા મળશે, તો મને ખુશી થશે.” એક માણસે પૂછ્યું, “જ્યારેતમે ચાલ્યાં જશો ત્યારે આ કોણ ચલાવશે?” બીજાકોઈએ મજાક કરી, “જોતમે પુસ્તકો લાવશો, તો હુંતમને ખુરશી આપીશ.” લોકોએમદદ કરવાનું શરૂ કર્યું. કેટલાકલોકોએ સિક્કા અથવા 20 કે 100 રૂપિયાઆપ્યા, જેવી જેની યથાશક્તિ. અમે લગભગ 6,000 રૂપિયા એકઠાકર્યા. કેટલાક લોકોએ જૂનાં પુસ્તકોઆપ્યાં. અને કેટલાંકે જગ્યાતૈયાર કરવામાં મદદ કરવા માટેપોતાનો સમય આપ્યો.

અભરાઈઓ ભરવા માટે, મેંઘણી બિન-સરકારી સંસ્થાઓને પત્ર લખ્યા. કેટલાકે થોડાં પુસ્તકો મોકલ્યાં. એક સ્થાનિક યુવક, જેકરીયાસ બારાએપુસ્તકો, ઓપન યુનિવર્સિટીનું સાહિત્યઅને સરકારી પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા લોકો માટેઉપયોગી સંસાધનો દાનમાં આપ્યાં. મારી પાસે શાળાસમયનાં મારાં પોતાનાં પુસ્તકોપણ હતાં. હવે અમારીપાસે હિન્દી, બંગાળી, અંગ્રેજી અને કુડુખ ભાષાનાંપુસ્તકો હતાં.

જ્યારે અંશે કુડુખ ભાષાનુંપુસ્તક જોયું, ત્યારે તેણેઆશ્ચર્યચકિતથઈને પૂછ્યું, “દીદી, પુસ્તકાલયમાં આપણી પોતાની ભાષા?”

કુડુખ, ઉત્તર દ્રવિડિયન ભાષાછે, જે ઉરાવ સમુદાયનીસંસ્કૃતિ, લોકગીતો અને ધાર્મિક વિધિઓસાથે જોડાયેલી મૌખિક પરંપરા છે. હવે તે લખાઈ પણરહી છે. ભારતમાં 20 લાખથી પણ ઓછા લોકો દ્વારા બોલાતી કુરુખ ભાષાને યુનેસ્કોના ‘લુપ્તપ્રાય ભાષાઓના એટલાસ’માં સંવેદનશીલ ભાષા તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી છે.

અમે સાંસ્કૃતિક સત્રોપણ કર્યાં. એક સાંજે અમે ‘કોડા રજ્જી’ ફિલ્મ બતાવી, જે ઝારખંડથી પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામનાચાના બગીચાઓમાં કામ કરવા માટેઆદિવાસી લોકોના સ્થળાંતર વિશે હતી. તેમાંતેમના સંઘર્ષો, તેઓ જે રીતેચાનાં પાંદડાં તોડે છે અનેઅહીં પરિવારો કેવી રીતે સ્થાયીથયા છે તે દર્શાવવામાં આવ્યુંહતું. બધાંએ શાંતિથી ફિલ્મજોઈ. ફિલ્મ પૂરી થયાપછી, એક વૃદ્ધ માણસઊભા થયા અને કહ્યું, “આ આપણી જ વાર્તાછે.”

બીજી એક સાંજે, અમે લોકગીતો ગાયાં અને મંદારઢોલ વગાડ્યો. આ પરંપરાગત આદિવાસીઢોલ નળાકાર આકારનો હોય છે, જેલાકડાનો બનેલો હોય છેઅને તેના બંને છેડેચામડું મઢેલું હોય છે, તેનેલાકડીઓથી અથવા ક્યારેક હાથથીવગાડવામાંઆવે છે. મંદારનો અવાજઆદિવાસી મેળાવડા અને નૃત્યોનું કેન્દ્રછે. તે જગ્યા જાણે ‘અખડા’ જેવી લાગતી હતી. અખડા એક સાંસ્કૃતિક સભાનેકહેવાય છે, જ્યાં જ્ઞાન, વાર્તાઓ અને પરંપરાઓ વડીલોપાસેથી યુવાનોને આપવામાં આવે છે.

પુસ્તકાલય હવે માત્ર વાંચનખંડકરતાં વિશેષ બની ગયુંહતું. તે આપણે કોણછીએ તેની યાદ અપાવતીજગ્યા પણ હતી.

બાળકો શાળાએથી આવીનેપુસ્તકાલયમાંઆવવા લાગ્યાં છે – વાંચવા અનેટ્યુશન માટે. દર સપ્તાહનાઅંતે અહીં પ્રવૃત્તિઓ થાયછે – વાર્તાકથન, વાંચન વર્તુળો, લોકગીતોઅને સમૂહ અભ્યાસ. મુખ્યશિક્ષકે કહ્યું, “પુસ્તકાલય અમારા વિદ્યાર્થીઓને વાંચવામાટે પ્રોત્સાહિત કરે છે અનેતેમને એવાં પુસ્તકો ઉપલબ્ધકરાવે છે જે તેમનેઅન્યથા ન મળ્યાં હોત.”

મોટાભાગનાં વાલીઓ પ્રોત્સાહન આપીરહ્યાં છે. જેમ કેએક કામદાર, હેમલતા ટોપ્પોએ કહ્યું, “હું ઇચ્છું છુંકે મારાં બાળકો ભણેઅને મારા કરતાં સારુંજીવન જીવે.” શિક્ષકો પણસહકાર આપે છે. જેમકે પ્રમિલા ટિર્કીએ મને કહ્યું, “અમારાંઘણાં બાળકોના ઘરે પુસ્તકો નથી. જો તેઓ પુસ્તકાલયમાં સમયવિતાવી શકે, તો તેમનીવાંચવાની ટેવમાં ખરેખર સુધારો થશે.”

‘રેઈનરાઇડ’, ‘ચરવાહા ઔર ભેડિયા’ અને ‘કેરી મી, મમ્મા’ લોકપ્રિયપુસ્તકો છે. મને આશાહતી કે હું 100 પુસ્તકોસાથે શરૂઆત કરીશ પણઅમે 150થી વધુ પુસ્તકોસાથે શરૂઆત કરી. અમારાપુસ્તકાલયમાંકુલ પુસ્તકોની સંખ્યા હવે 300ને વટાવીગઈ છે.

જ્યારે મેં પાતીબારી છોડ્યું, ત્યારે ગામના યુવાનોએ તેનીજવાબદારી સંભાળી લીધી. તેઓ દરરોજપુસ્તકાલયનેખોલે છે, પુસ્તકોની જાળવણીકરે છે અને બાળકોનેઆવતાં રહેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરેછે. વાલીઓ મને કહેછે, “હવે અમારાં બાળકોખરેખર વાંચી રહ્યાં છે.”

પુસ્તકાલય નાનું છે. તેદાન અને લોકોના સમયપર ચાલે છે. પરંતુતે મારી આશા કરતાંઘણું વિશાળ બની ગયુંછે. તે એક એવીજગ્યા છે જ્યાં બાળકોહસે છે, સ્ત્રીઓ ભેગીથાય છે અને અમારીસંસ્કૃતિનેયાદ કરવામાં આવે છે.

પુસ્તકોથી ભરેલો વાંસની વાડવાળોનાનો ઓરડો આસપાસના લોકોમાટે જાણે જીવંત છે. જ્યારે પણ હું બાળકોનેઅહીં વાંચતાં કે ગાતાં જોઉંછું, ત્યારે મને યાદ આવેછે કે અમે આશા માટે બનાવ્યું હતું. પુસ્તકો માત્ર કાગળ નથી. તે દરવાજા છે. અને પહેલીવાર, અમારી પાસે એકદરવાજો છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ