লীচ নদীৰ পাৰত কিতাপেৰে ভৰা এটা কোঠা

“দিদি, আমি সঁচাকৈয়ে আমাৰ নিজৰ ভাষাতো ইয়াত কিতাপ পঢ়িব পাৰিম?” অংশ ওৰাওঁৱে (১৫) হাতত কুৰুখ ভাষাৰ কিতাপ এখন লৈ সোধে।

পশ্চিম বংগৰ জলপাইগুৰি জিলাৰ চাহ বাগানৰ শ্ৰমিকৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ স্কুল এখনত আমি আছো। অংশৰ মাক-দেউতাক আৰু মোৰ মা-দেউতাই লীচ নদীৰ পাৰৰ চাহ বাগানখনতে কাম কৰে।

আমাৰ পৰিয়ালবোৰো ইয়াৰ বেছিভাগ শ্ৰমিকৰ দৰেই ওৰাওঁ জনগোষ্ঠীৰ। আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল বৰ্তমানৰ ঝাৰখণ্ডৰ ৰাঁচী, গুমলা আৰু চিমডেগা জিলা আগুৰি থকা ছোটানাগপুৰ মালভূমি অঞ্চলৰ পৰা আহিছিল।চাৰি প্ৰজন্মৰ আগতে। ঘৰত আমি এতিয়াও আমাৰ নিজৰ কুৰুখ ভাষা কওঁ। কিন্তু বাহিৰত হিন্দী আৰু বাংলা ভাষাত কথা পাতো। সেয়ে অংশই কেতিয়াও আমাৰ নিজৰ মাতৃভাষাৰ কিতাপ দেখা নাই।

মোৰ জন্ম লীচ নদীৰ পাৰৰ পাতিবাৰীতে, তাতেই ডাঙৰ-দীঘল হৈছো। লোকপিয়লৰ হাতপুথিত এই নামটোৰ বানান লিচৰিভাৰ (Lishriver) বুলি আছে। কিন্তু স্থানীয় লোকে আৰু প্ৰশাসনে লীচ (Leesh) নদী বুলি কয়।

প্ৰতিদিনে পুৱা মহিলাসকলে পাত তুলিবলৈ টুকুৰি লৈ যায়। পুৰুষবোৰে কাৰখানালৈ যায় আৰু নীলা-বগা ইউনিফৰ্ম পিন্ধি ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে স্কুললৈ যায়।

মোৰ মা-দেউতাই বাগানত কাম কৰে। ঋতু সলনি হোৱাৰ লগে লগে কামবোৰ সলনি হয়। পাত চিঙা, চাহগছত কলম দিয়া, সাৰ ছটিওৱা, বন নিৰোৱা বিভিন্ন কাম থাকে। আঠ ঘণ্টা কাম কৰাৰ বাবদ এদিনৰ মজুৰি পোৱা যায প্ৰায় ২৫০ টকা। মোৰ দেউতা বাগানৰ চৰ্দাৰ মানে তত্বাৱধায়ক।

সৰু ল’ৰা-ছোৱলীবোৰে চৰকাৰী পাতিবাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়লৈ যায। তাত ১ম মানৰ পৰা ৫ম মানলৈ পঢ়াৰ সুবিধা আছে। হাইস্কুলখন একেটা চৌহদতে আছে।

২০২৪ৰ ৩০ নৱেম্বৰত বিদ্যালয়খনৰ এটা খালী কোঠাত এটা পুথিভঁৰালৰ আৰম্ভণি কৰিলোঁ। দিনটোত দুবাৰকৈ খোলা থাকে। পুৱা ৯ বজাৰ পৰা দুপৰীয়া ১২ বজালৈ আৰু বিয়লি ৩ৰ পৰা ৬ বজালৈ।

প্ৰথম দিনা, মই হিন্দী ভাষাত এটা কাহিনী ‘দাদাজী কা ছাটা’ ডাঙৰকৈ পঢ়িলোঁ। ফল চিঙাৰ পৰা বৰষুণৰ পৰা বচোৱা আদি বিভিন্ন কামত যে ককাৰ ছাতিটো ব্যৱহাৰ হয়, সেইবিষয়ে সেই কাহিনীটোত আছিল। কাহিনীটোৰ নৈতিক শিক্ষা এয়াই আছিল যে বুদ্ধি লগাই ব্যৱহাৰ কৰিলে একেটা বস্তুৰে বিভিন্ন কাম কৰিব পাৰি। শেষত মই সুধিলোঁ, “তোমালোকে ইয়াৰ পৰা কি শিকিলা?” এজনী কণমানি ছোৱালীয়ে এখন ছবিলৈ আঙুলিয়াই ক’লে, “ছাৰতকৈ বান্দৰটো বেছি জমনি!” গোটেই ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে গিৰ্জনি মাৰি হাঁহিলে। সেই হাঁহিৰে পুথিভঁৰালটো সজীৱ হৈ পৰিল।

উত্তৰ বংগৰ পশ্চিম দুৱাৰত থকা লীচ নদীৰ পাৰতে প্ৰথমে চাহ বাগিচা পতা হৈছিল। পাতিবাৰীত ইয়াৰে প্ৰথমটো ডিভিজন পতা হৈছিল। বাকী দুটা হৈছে লীচ আৰু হোপ। লীচ নামে যিখন নদীৰ পৰা চাহ বাগিচাখনৰ নাম ৰখা হৈছিল, সেইখন কালিমপং জিলাৰ পৰা উত্পত্তি হৈছে আৰু তিস্তা নদীত আহি লগ লগাৰ আগতে তিনিখন গাঁৱৰ মাজেৰে বৈ আহিছে।

চাহ বাগিচাত দিনটো আৰম্ভ হয় খুব পুৱাতে। মহিলাসকলে পুৱা চাৰে-চাৰি বজাতে উঠে। ৰন্ধা-বঢ়া কৰে। প্ৰায়ে ৰুটি বা ভাত ৰান্ধে, লগত পাচলি থাকিলে ৰান্ধে। তাৰ পিছত কামলৈ ওলায়। পুৱা ৬ বজাত শ্ৰমিকসকলক চাহ বাগিচাৰ ফালে যোৱা দেখা পাব। পিঠিত মেৰিয়াই লোৱা থাকে তেওঁলোকৰ ঝোলা (কাপোৰৰ মোনা)।

স্কুল পুৱা ১০ বজাত আৰম্ভ হয়। সেয়ে ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে নিজেই স্কুললৈ সাজু হয়। স্কুললৈ যোৱাৰ আগতে ঘৰৰ কামবোৰো কৰে। সকলোৰে ঘৰত পানীৰ সুবিধা নাথাকে আৰু ওচৰ-চুবুৰীয়াৰ ঘৰৰ পৰা বা ৰাজহুৱা দমকলৰ পৰা পানী সংগ্ৰহ কৰা কামটো ল’ৰা-ছোৱালীৰ হাততে পৰে।

কিছুমান ল’ৰা-ছোৱালীয়ে কেৱল মধ্যাহ্ন ভোজনৰ আশাতে স্কুললৈ আহে। বহুতেই ৮ম মানৰ পৰা পঢ়া এৰে আৰু বহুতেই দ্বাদশ শ্ৰেণী পাছ কৰাৰ পিছত আৰু নপঢ়ে। তেওঁলোকে চাহ বাগিচাতে কাম বিচাৰে। নাইবা আন ৰাজ্যলৈ গৈ দিনহাজিৰাৰ কাম কৰে। খুব কমেইহে কলেজলৈ যায়।

মোৰ পঢ়া-শুনা দাৰ্জিলিঙ জিলাৰ গয়াগংগাস্থিত চেইণ্ট মেৰী গাৰ্লচ্ হায়াৰ ছেকেণ্ডাৰিত। মায়ে মোক ৭২ কিলোমিটাৰ দূৰৰ হংসকুৱা চাহ বাগানত আইতাকৰ সৈতে থাকিবলৈ পঠিয়াই দিছিল। সেয়ে মই স্কুললৈ যাব পাৰিলো। আমাৰ স্কুলত শ্ৰেণীকোঠা আছিল, প্ৰশিক্ষিত শিক্ষক আৰু পুথিভঁৰাল আছিল। কিন্তু দহাৰ নামে এটা সংস্থাই শিক্ষাৰ্থীক বিশ্ববিদ্যালয়ত নামভৰ্তিৰ বাবে পতা পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে সহায় কৰিবলৈ সপ্তাহত তিনিদিন পতা গ্ৰুপ ষ্টাডিৰ সময়তহে মই কিতাপৰ সৈতে সম্পৰ্ক গাঢ় হৈছিল।

কলেজলৈ যোৱাৰ খুব ইচ্ছা আছিল। ২০২১ৰ আগষ্টত মই খৰচ উলিয়াবলৈ চাহ বাগিচাৰ ল’ৰা-ছোৱালীক টিউচন কৰিবলৈ লও। বহুতেই ভালদৰে পঢ়িব বা লিখিব পৰা নাছিল। ২০২৩ৰ জুলাইত মই বেংগালুৰুলৈ আজীম প্ৰেমজী বিশ্ববিদ্যালয়ত ডেভলপমেণ্ট ষ্টাডিজ পঢ়িবলৈ আহো।

মই কমিউনিটি লাইব্ৰেৰী এটা খুলিব বিচাৰিছিলো। কেৱল পৰীক্ষাৰ বাবেই নহয়। যাতে ল’ৰা-ছোৱালীয়ে পঢ়াৰ আনন্দ লভিব পাৰে। মই ল’ৰা-ছোৱালীয়ে কিতাপ ভাল পাবলৈ শিকাটো বিচাৰিছিলো, ভয় খোৱাটো নহয়।

বিদ্যালয় চৌহদত এটা কোঠা আছিল যিটো বৰ্তমানৰ অট্টালিকা নিৰ্মাণ হোৱাৰ পিছৰে পৰা ব্যৱহাৰ হৈ থকা নাছিল। প্ৰধান শিক্ষক চাজন মোক্তানে যথেষ্ট সহায় কৰিছিল। “ৰুমটো লৈ লওক। ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে হ’লে ভালেই,” তেওঁ ক’লে। তাৰ পাছত দুজন পঞ্চায়ত সদস্যৰ ওচৰলৈ গ’লো। তেওঁলোকে মন দি কথাবোৰ শুনিলে আৰু ক’লে, “এই কামত আমাৰ পূৰ্ণ সমৰ্থন আছে।” তেওঁলোকৰ উৎসাহে সমাজৰ দৃষ্টিত পুথিভঁৰালটোক বৈধতা প্ৰদান কৰিলে।

কোঠাটো বৰ লেতেৰা আছিল। সুৰাৰ বটল আৰু গিলাচ আদিৰে ভৰি আছিল। বাহিৰৰ ঠাইখনো গছ-লতাই আবৰি পেলাইছিল। আমি সেইটো চাফা কৰাত লাগিলো। গাঁৱৰ ল’ৰা-ছোৱালীৱে সহায় কৰিবলৈ আহিছিল। দুসপ্তাহ ধৰি আমি চাফা কৰিলো। সৰা-মচা কৰিলো। ৰং কৰিলো। বাঁহৰ বেৰ দিলো আৰু চেলফ লগালো।

“তোমালোকে কি বনাবলৈ লৈছা?” মানুহ এজনে সুধিলে। “লাইব্ৰেৰী” বুলি উত্তৰ দিয়াত তেওঁ হাঁহিলে, ক’লে, “কোন আহিব পঢ়িবলৈ?”

সন্ধিয়া গুদামলৈ গ’লোঁ। সেইখিনি সময়ত যেতিয়া শ্ৰমিকসকলে চাহপাত তুলি আনে। সতেজ চাহপাতৰ গোন্ধ আৰু মানুহৰ কথা-বতৰাৰে ভৰি থকা মুকলি ঠাইখন ব্যস্ততাপূৰ্ণ আছিল। মই তেওঁলোকৰ লগত কথা পাতিলোঁ। তেওঁলোকক পুথিভঁৰালৰ ধাৰণাটোৰ বিষয়ে ক’লো আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানৰ বাবে ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ সেয়াও বুজাই দিলো।

উষ্ম সঁহাৰি পালো। এগৰাকী মহিলাই ক’লে, “স্কুলৰ পাছত মোৰ ছোৱালীয়ে পঢ়িবলৈ ঠাই পালে মই সুখী হ’ম।” এজন মানুহে সুধিলে, “আপুনি আঁতৰি গ’লে কোনে চলাব?” আন কোনোবাই ধেমালিতে ক’লে, “কিতাপ পালে আপোনাক চকী এখন দিম।” মানুহে সহায় কৰিবলৈ ধৰিলে। কিছুমানে মুদ্ৰা দিলে। আন কিছুমানে ২০ টকা বা ১০০ টকা দিলে। সামৰ্থ্য অনুযায়ী মানুহে দান দিলে। আমি প্ৰায় ৬ হাজাৰ টকা সংগ্ৰহ কৰিলোঁ। কিছুমানে পুৰণি কিতাপ দিছিল। আৰু কিছুমানে নিজৰ সময় দি ঠাইখন সাজু কৰি তোলাত সহায় কৰিলে।

চেলফবোৰ ভৰ্তি কৰাৰ উদ্দেশ্যে বহুতো নাগৰিক সমাজৰ সংগঠনলৈ লিখিলোঁ। কিছুমানে কেইখনমান কিতাপ দি পঠালে। স্থানীয় এজন যুৱক জেক্ৰিয়াছ বাৰাই চৰকাৰী পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱাসকলৰ বাবে উপযোগী কিতাপ, মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সামগ্ৰী আৰু আন সমল দিলে। মোৰ স্কুলৰ কিতাপো আছিল। এতিয়া আমাৰ লাইব্ৰেৰীত হিন্দী, বাংলা, ইংৰাজী, কুৰুখ ভাষাৰ কিতাপ কিতাপ আহি পৰিল।

অংশই যেতিয়া কুৰুখ ভাষাৰ কিতাপ দেখিলে, তেওঁ আচৰিত হৈ প্ৰশ্ন কৰিলে, “লাইব্ৰেৰীত আমাৰ নিজৰ ভাষাৰ কিতাপ?”

উত্তৰ দ্ৰাবিড় গোষ্ঠীৰ ভাষা কুৰুখ ওৰাওঁ সম্প্ৰদায়ৰ সংস্কৃতি, লোকগীত, আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ লগত জড়িত এক মৌখিক পৰম্পৰা। এতিয়া এই ভাষাৰ লিখিত ৰূপো আছে। ভাৰতত ২০ লাখতকৈও কম লোকে কুৰুখ ভাষা কয়। কুৰুখক ইউনেস্কোৰ এটলাছ অৱ বিপন্ন ভাষাত বিপন্ন ভাষা হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।

আমি সাংস্কৃতিক কাৰ্য্যসূচীও পাতো। এবাৰ আমি ঝাৰখণ্ডৰ পৰা পশ্চিমবংগ আৰু অসমৰ চাহ বাগিচালৈ প্ৰব্ৰজন কৰা আদিবাসী মানুহৰ বিষয়ে এখন চলচ্চিত্ৰ কোডা ৰাজ্জি দেখুৱাইছিলো। তেওঁলোকৰ সংগ্ৰাম, কেনেকৈ তেওঁলোকে পাত তোলে আৰু পৰিয়ালবোৰ তাত কেনেকৈ নিগাজি হৈছে, সেয়া ছবিখনত দেখুওৱা হৈছে। প্ৰত্যেকেই নীৰৱে ছবিখন চাইছিল। চিনেমাখন শেষ হোৱাৰ পিছত বুঢ়া মানুহ এজনে থিয় হৈ কৈছিল, “এয়া আমাৰ কাহিনী।”

আন এটা আবেলি আমি লোকগীত গাইছিলো আৰু মন্দৰ (মাদল) বজাইছিলো। জনজাতীয় লোকৰ পৰম্পৰাগত এই মাদল কাঠৰ খোলা আৰু চামৰাৰে বনোৱা হয়। মাৰিৰে বজোৱা হয়। মাদলৰ মাত আদিবাসীসকলৰ নৃত্য-গীতৰ বাবে অপৰিহাৰ্য্য। আমাৰ লাইব্ৰেৰীটো এখন সাংস্কৃতিক আখৰাথলি যেন অনুভৱ হ’ল - কাহিনী, পৰম্পৰা আদি য’ত ডাঙৰৰ পৰা সৰুলৈ প্ৰৱাহিত হয়।

লাইব্ৰেৰীটো এনেকৈ পঢ়া কোঠাৰ পৰিধি অতিক্ৰমী অনন্য অৰ্থ লাভ কৰিলে। আমি কোন, সেযা জনাৰ, মনত ৰখাৰ ঠাই হৈ পৰিল।

ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে স্কুলৰ পিছত এতিয়া লাইব্ৰেৰীলৈ আহিবলৈ লৈছে। তেওঁলোকে পঢ়িবলৈ আৰু টিউচনলৈ আহে। প্ৰত্যেক সপ্তাহান্তত সাধুকথা কোৱা, পঠন চক্ৰ, লোকগীত আৰু গ্ৰুপ ষ্টাডি কৰা হয়। “লাইব্ৰেৰীটোৱে আমাৰ শিক্ষাৰ্থীক পঢ়াৰ বাবে উৎসাহ দিয়ে আৰু তেওঁলোকক কিতাপৰ সুবিধা দিয়ে, যিটো তেওঁলোকে হয়তো অন্যথা নাপালেহেঁতেন,” প্ৰধান শিক্ষকজনে কয়।

প্ৰায়ভাগৰ মাক-দেউতাকে উৎসাহ যোগায়। এজন শ্ৰমিক হেমলতা টপ্পোই কৈছিল, “মই মোৰ সন্তানে পঢ়া-শুনা কৰি আমাতকৈ ভাল জীৱন এটা যাপন কৰাটো বিচাৰো।“ শিক্ষকসকলো বৰ ভাল। প্ৰমীলা তিৰ্কেয়ে মোক কৈছিল, “আমাৰ বহু ল’ৰা-ছোৱালীৰ ঘৰত কিতাপ নাই। তেওঁলোকে লাইব্ৰেৰীত সময় কটাব পাৰিলে পঢ়াৰ অভ্যাস ভাল হ’ব।”

ৰেইন ৰাইড, চাৰৱাহা ঔৰ ভেড়িয়া, কেৰি মি, মাম্মা আদি সকলোৰে প্ৰিয় কিতাপ। এশখন কিতাপেৰে আৰম্ভ কৰিম বুলি মই ভাবিছিলো, কিন্তু আমি আৰম্ভ কৰিলো ১৫০ কিতাপেৰে। আমাৰ লাইব্ৰেৰীটোত এতিয়া ৩০০ৰো অধিক কিতাপ আছে।

মই যেতিয়া পাতিবাৰী এৰিলো, গাঁৱৰ যুৱক-যুৱতীয়ে লাইব্ৰেৰীটোৰ দায়িত্ব ল’লে। তেওঁলোকে প্ৰতিদিনে লাইব্ৰেৰীটো খোলে, কিতাপবোৰ চোৱাচিতা কৰে আৰু শিশুহঁতক আহি থাকিবলৈ উদগনি যোগায়। অভিভাৱকে মোক কয়, “আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীহঁতে এতিয়াহে আচলতে পঢ়িবলৈ লৈছে।”

লাইব্ৰেৰীটো সৰু। মানুহৰ অৰিহণা আৰু সময়েৰে চলে। কিন্তু মই আশা কৰাতকৈ বহু ডাঙৰ হৈ পৰিছে বুলি মই ভাবো। শিশুহঁতৰ হাঁহি-ধেমালী আৰু মহিলাসকল একগোট হোৱাৰ ঠাই হৈ পৰিছে। আমি কোন, আমাৰ সংস্কৃতি কি সেয়া সোঁৱৰাৰ ঠাই হৈ পৰিছে।

কিতাপেৰে ভৰি পৰা বাঁহৰ বেৰ দিয়া কোঠাটো মানুহৰ উপস্থিতিৰে সজীৱ হৈ পৰে। প্ৰতিবাৰে মই তাত শিশুবোৰক হাঁহি-মাতি পঢ়ি থকা বা গান গাই থকা দেখিলে মনত পেলাও কিয় আমি লাইব্ৰেৰীটো গঢ়ি তুলিছিলো। কিতাপ মানে কেৱল কাগজ নহয়। সেয়া আচলতে এখন বাট। প্ৰথমবাৰৰ বাবে আমি এটা বাট দেখিছো।

অনুবাদ: পংকজ দাস