दार्जिलिंग : महिला हमालांच्या पाठीवर शहराचा भार

माया थामी पाठीवर ३० किलो वजनाचा गॅस सिलिंडर घेऊन तीन किलोमीटर चालत आली होती. हे वजन उचलून तिनं जवळपास २०० पायऱ्या चढल्या अन् दिवसातल्या पहिल्या गिऱ्हाईकापर्यंत सिलेंडर पोहोचवलं.

ही ३२ वर्षांची तरुणी श्वास रोखून बोलत होती, आता मला त्या टेकडीवर आणखी एक सिलेंडर पोहोचवायचाय. दूरवर एका चढाकडे बोट दाखवत ती बोलत होती. या सिलेंडर डिलिव्हरीसाठी तिला ८० रुपये मिळाले. गिऱ्हाईकाकडून पैसे घेऊन ती लगोलग पुढच्या डिलिव्हरीसाठी कामाला लागली. आता पुढचे सहा तास ती पाठीवर सिलेंडर घेऊन चालत राहील अन् टेकडीवरच्या त्या घरी सिलेंडर पोहोचवेल.

जेव्हा वजन जास्त असतं तेव्हा सामान वाहून नेण्यासाठी पुरुषांना प्राधान्य दिलं जातं, आम्ही महिला हमाल असल्यामुळं बऱ्याचदा लोक भाव कमी करतात, माया सांगते. जिथे एका खेपेसाठी एका महिलेला ८० रुपये मजूरी मिळते तिथे पुरुषाला १०० मिळतात. सारख्याच अंतराच्या कामासाठी त्यांना २० रुपये कमी मिळतात.

दार्जिलिंग हे पश्चिम बंगालमधील महत्त्वाचं शहर. समुद्रसपाटीपासून साधारण २०४२ मीटर उंचीवर वसलेलं. डोंगराळ भाग आणि वळणावळणाचे रस्ते यामुळं इथं वाहतुकीला बऱ्याचदा अडथळा येतो. इथल्या स्थानिकांना भाजीपाला, पाणी, स्वयंपाकासाठीचा गॅस सिलिंडर यासारख्या दैनंदिन वस्तूंसाठी हमालांवर अवलंबून राहावं लागतं. वाहनांना या वळणावळणाच्या रस्त्यांवरून घरांपर्यंत सामान पोहोचवणं शक्य नसतं. दैनंदिन वस्तू घरांपर्यंत नेण्यासाठी एकमेव पर्याय असतो तो म्हणजे स्वतः सामान उचलून न्यायचं किंवा हमालांना मजूरी देऊन वाहून न्यायचं.

कामाच्या शोधात नेपाळमधून दार्जिलिंगमध्ये आलेली माया थामी गेल्या बारा वर्षांपासून हमाल म्हणून काम करते. शहरातल्या इतर महिला हमालही तिच्यासारख्याच. या सर्व महिला नेपाळमधल्या थामी समुदायातल्या आहेत. नमलो पट्टा वापरून बांधलेल्या डोको (बांबूची टोपली) पाठीवर घेऊन त्या भाजीपाला, सिलिंडर आणि पाण्याच्या कॅन घेऊन जातात.

लग्नानंतर जबाबदाऱ्या वाढल्या म्हणून मी मुग्लान म्हणजेच भारतात राहायला आले, माया सांगते. नेपाळमध्ये ती आणि तिचे पती २ काठा म्हणजेच जवळपास अर्धा एकर जमिनीवर तांदूळ, बाजरी आणि बटाट्याचं पीक घ्यायचे. एका दुकानात ते रोजंदारीवर कामही करायचे. हे जोडपं २०११ मध्ये दार्जिलिंगमध्ये आलं. नेपाळच्या सीमेवरून काही तासांच्या अंतरावरच हे शहर आहे.

माया गॅस एजन्सीमधून गिऱ्हाइकांच्या घरापर्यंत सिलिंडर पोहोचवते. मी साधारणपणे सकाळी सात वाजता कामाच्या ठिकाणी पोहोचते आणि डिलिव्हरीसाठी तयार असलेलं सिलिंडर पाठीवर घेते. दिवसाला ५०० रुपये मजूरी मिळावी म्हणून ती पाठीवर दोन सिलेंडर घेते. डोक्यावर नेहमी नमलो बांधून आणि सिलिंडरचा भार वाहिल्यामुळे मला केसगळती आणि अंगदुखीचा त्रास सुरु झालाय, माया सांगते. तर कधीकधी तिला रक्तदाबाचाही त्रास होतो.

भाजीपाला वाहून नेणारे हमाल सिलिंडर वाहून नेणाऱ्या हमालांपेक्षा वेगळे आहेत. ते आठ वाजेपर्यंत चौक बाजारात थांबतात. गुरुवारी बाजार बंद असतो तेव्हा ते तिथे नसतात. बिहारमधून आलेले दुकानदार मनोज गुप्ता म्हणतात, आम्ही आमच्या गिऱ्हाईकांना भाजी विकल्यानंतर जवळचा एक हमाल बोलवतो. बाकी मजूरी किती द्यायची हा त्यांच्यातला आणि खरेदीदारांमधील व्यवहार असतो.

मला ७० किलो भार वाहून नेण्याची आता सवय झालीये, ४१ वर्षांच्या मानकुमारी थामी सांगतात. एका हॉटेलमध्ये त्या ७० किलो भाजीपाला पोहोचवायला जाताना सांगतात. त्या पुढे सांगतात, मला हे काम जमणार नाही असं मी त्यांना सांगितलं तर ते काम दुसऱ्या कुणाला तरी दिलं जाईल, अन् माझ्या हातून ८० रुपये जातील.

हा चढ चढायला आम्हाला साधारणपणे १५ ते २० मिनिटांचा कालावधी लागतो, कारण बरेचसे हॉटेल चौक बाजारात आहेत. दहा मिनिटांच्या अंतरावर असलेल्या हॉटेलसाठी ६० ते ८० रुपये मजूरी मिळते तर जास्त अंतर असलेल्या हॉटेलसाठी १०० ते १५० रुपये मिळतात, धनकुमारी थामी सांगते. माया आणि मीनाकुमारी सारखीच ती देखील हमाल आहे.

महिलांना मजूरी आणि कामामध्ये भेदभावाचा सामना करावा लागतो ही गोष्ट धनकुमारी थामी मान्य करते. वरवर पाहिलं तर पुरुषच हे काम करू शकतात असं नाही. इथल्या बहुतांश स्त्रिया हमालच आहेत. १५ वर्षांपूर्वी दारुच्या व्यसनामुळं तिच्या पतीचं निधन झालं, त्यानंतर पोट भरण्यासाठी तिनं हे काम हाती घेतलं.

पांडम टी गार्डनमधलं अस्ती थामी आणि जंगे थामी हे जोडपं घरोघरी पाण्याच्या कॅन पोहोचवण्याचं काम करतं, टेकडीवर पाणी पोहोचवण्याचं काम मोठं असतं. दार्जिलिंगच्या काही भागात पाणी टंचाई असते त्यामुळे हे काम दररोज मिळेल याची शाश्वती असते.

“मी आणि माझे पती रोज सकाळी ६ वाजता पांडम इथं पाणी आणायला येतो. आम्ही जेरी कॅन पाण्याने भरण्याची आणि ज्यांनी आम्हाला पाणी आणायला सांगितलंय अशा घरांपर्यंत पोहोचवण्याची खात्री करतो,” अस्ती सांगतात. पांडममध्ये ते भाड्याच्या खोलीत राहतात अन् ते पाणी भरायला येतात त्या ठिकाणापासून जवळपास ते 2 किलोमीटर अंतरावर आहे.

जुंगे सांगतात की एकदा त्यांनी मांस विकण्याचा प्रयत्न केला, परंतु कोविडमुळे त्यांच्या हा व्यवसाय जास्त चालला नाही. त्यामुळे या जोडप्यानं पुन्हा हमाली काम सुरू केलं.

माया थामीचे पती, बौधे थामी हे दुसऱ्या पिढीतील स्थलांतरित आहेत. त्यांचे आई-वडीलही हमाल म्हणून काम करायचे आणि दार्जिलिंगच्या हॉटेल्समध्ये भाजीपाला पोहोचवायचे. माया आणि बौधे यांनी चौक बाजारापासून एक तासाच्या अंतरावर असलेल्या गोशाळेजवळ एक खोली भाड्याने घेतली आहे. तिला साधारण २५०० रुपये महिना भाडं ते देतात.

अनेक हमाल त्यांच्या कुटुंबासोबत एकांतात खोली भाड्याने घेऊन राहणं पसंत करतात, कारण ते परवडण्यायोग्य आहे.

माया आणि बौधेची मुलं भावना आणि भावीन शाळेत शिकतात. त्यांना चांगलं शिक्षण मिळावं ही मायाची इच्छा आहे. भावना आणि भावीनचं शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत मी सिलेंडर वाहून नेण्याचं काम सुरू ठेवेन असं माया सांगते.