প্ৰথমে ডাইনী সজাওক, তাৰপিছত মাটি দখল কৰক

সেয়া আছিল পোন্ধৰ বছৰ আগৰ কথা। ২০০৫ চনৰ জানুৱাৰী। সিদিনা ভোলি দেৱী বিষ্ণইক দৰীবাত ডাইনী সজোৱা হৈছিল। সেইখন গাঁৱৰে তিনিগৰাকী মহিলাই অভিযোগ আনিছিল যে ভোলি এগৰাকী ডাইনী। ভোলিয়ে কৰা তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰৰ ফলত গাঁওখনৰ শিশুবোৰ অসুস্থ হৈ পৰা বুলি তেওঁলোকে অভিযোগ আনে। গাঁৱত তেওঁক মানুহৰ আগতে তেওঁলোকে ডাইনী বুলি আঙুলি টোৱাই কৈছিল যে তেওঁ গাঁৱৰ মানুহক বেমাৰী কৰিছে।

ভোলি আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটোক সেই ঘটনাৰ পিছত চাৰিমাহৰ ঘৰ এৰিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল। চুৱানা খণ্ডৰ ৫০০ টা পৰিয়ালে বাস কৰা গাঁওখনত থকা নিজৰ ঘৰ এৰি তেওঁলোকে ১৪ কিলোমিটাৰ দূৰৰ ভিলৱাড়া চহৰলৈ গুছি যায়।

এতিয়া ৫০ বছৰ বয়সীয়া ভোলি এগৰাকী খেতিয়ক আৰু গৃহিণী। তেওঁ কয় যে ডাইনী-চাইনি এইবোৰ তেওঁ বিশ্বাস নকৰে। কিন্তু তেওঁক ডাইনী সজোৱাৰ পিছত বদনামৰ যি চেকা তেওঁৰ গাত লাগিল, সেয়া নগ’ল। সেয়া তেতিয়ালৈ নাযায় যেতিয়ালৈ তেওঁৰ ওপৰত অভিযোগ তোলা লোকসকলে, তেওঁক ডাইনী নাম দিয়াসকলে তেওঁৰ হাতৰ বস্তু নাখায় আৰু তেওঁক ‘দোষমুক্ত’ বুলি নকয়, ভোলি দেৱীয়ে কথাখিনি বুজাই কয়।

দীৰ্ঘদিন ধৰি ভোলিয়ে সেই বদনামৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ অভিযোগকাৰীসকলক তুষ্ট কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি আহিছে। পুষ্কৰ, হৰিদ্বাৰ, কেদাৰনাথ ক’লৈ যে তেওঁ যোৱা নাই। গংগাত গা ধুইছে, পৱিত্ৰ দিনবোৰত উপবাস খাটইছে। ডাইনী বুলি তেওঁৰ গাত যি কালিমা লাগিল, সেয়া বদনাম দূৰ কৰাৰ সেয়াই উপায় বুলি তেওঁক কোৱা হৈছিল।

“তীৰ্থযাত্ৰা আৰু উপবাসৰ পিছত তেওঁ ধৰ্মীয় নিয়ম-নীতিবোৰ অনুসৰি কেইঘৰমানক এসাজ ভাত খুৱাবলৈ মাতিলে। কিন্তু কোনোৱে আমাৰ ঘৰলৈ নাহিল,” ভোলিয়ে কয়। তেওঁৰ পৰিয়ালে স্থানীয় উৎসৱ-পাৰ্বণত ঘৰত আৰু গাঁৱত খাদ্য ৰান্ধে, মনতে আশা কৰে যে মানুহে তেওঁলোকক এঘৰীয়া কৰি নাৰাখে। ভোলিয়ে আনুমানিক হিচাপ এটা কৰি কয় যে তেওঁলোকে যোৱা কেইটামান বছৰত ১০ লাখৰো অধিক টকা ভোজ-ভাতৰ নামত খৰচ কৰিছে।

ভোলিক এনেদৰে এঘৰীয়া কৰা কাৰবাৰটো ভিলৱাড়া জিলাত এটামাত্ৰ ঘটনা নহয়, তাৰা আহলুৱালিয়াই কয়। আহলুৱালিয়াই ২০০৫ৰ সেই ঘটনাৰ কেইদিনমান পিছতে ভোলি আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালৰ হৈ এজাহাৰ দি আইনী যুঁজত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। তেওঁ ভিলৱাড়া চহৰৰ এগৰাকী সমাজকৰ্মী।

এজাহাৰ দাখিল কৰা হৈছিল ২০০৫ৰ ২৮ জানুৱাৰীত। অভিযোগ কৰা হয় যে এটা পৰিয়ালৰ সাতগৰাকী সদস্যই ভোলিৰ পৰিয়ালটোৰ দৰীবাত থকা তিনি বিঘা মাটি দখলৰ কুঃঅভিপ্ৰায়েৰে ভোলিক ডাইনী সজোৱাৰ ষড়যন্ত্ৰ কৰিছে। ভোলিৰ পৰিয়ালটোক হাৰাশাস্তি কৰা পৰিয়ালটোও বিষ্ণই সম্প্ৰদায়ৰে লোক। ৰাজস্থানত তেওঁলোকক অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে তালিকাবদ্ধ কৰা হৈছে। ভোলিৰ স্বামী প্যাৰচন্দ বিষ্ণইয়ে কয় যে বহু বছৰ ধৰি পৰিয়ালটোৱে তেওঁলোকৰ খেতিমাটিৰে নিজৰ পথাৰলৈ যাবলৈ ৰাস্তা বিচাৰি আছিল। সেইখিনি মাটি তেওঁ বন্ধকত দি থৈছিল। তেওঁ দিবলৈ অমান্তি হ’ল আৰু আন ৰাস্তাৰে যাবলৈ কোৱাত কাজিয়া লাগে আৰু শেষত পৰিয়ালটোৱে ভোলিক ডাইনী সজোৱাত লাগিল।

ভিলৱাড়া জিলাৰ আৰক্ষী অধীক্ষক হৰেন্দ্ৰ কুমাৰ মহাৱৰে কয় যে ডাইনী সজোৱা ঘটনাবোৰ দেখাত সৰল যেন লাগিলেও সৰল নহয়। “তেনে অভিযোগৰ প্ৰায়ভাগেই ভুৱা আৰু তাৰ আঁৰত লুকাই থাকে ভূমি সংক্ৰন্ত বিবাদ। এই প্ৰথা অঞ্চলটোৰ সামাজিক পৰম্পৰাৰ পৰা উদ্ভুত,” আৰক্ষী অধীক্ষকগৰাকীয়ে কয়।

প্ৰায়ে গাঁৱৰ প্ৰভাৱশালী লোকে গাঁৱৰে মহিলাক, বিশেষকৈ আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল বিধবা বা অকলশৰীয়া মহিলাৰ ভূমি দখলৰ অভিপ্ৰায়েৰে ডাইনী সজায়, আহলুৱালিয়াই কয়। বাল এবম মহিলা চেতনা সমিতি নামে এক বেচৰকাৰী সংস্থাৰ প্ৰতিস্থাপক আহলুৱালিয়াই ৮০ৰ দশকৰ পৰাই ভিলৱাড়া জিলাত ডাইনী বিশ্বাস-ভিত্তিক নিৰ্য্যাতনৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলাই আহিছে।

পৰিয়ালৰ মাজত থকা শত্ৰুতা আৰু অৰিয়াঅৰিৰ ফলত মহিলাক এনেকৈ ‘ডাইনী’ সজাই মাটি-বাৰী দখল কৰাৰ বা ন্যস্ত স্বাৰ্থসিদ্ধিৰ কুঅভিসন্ধি কৰা হৈ আহিছে। আগতে এইবোৰ সামাজিক সমস্যা বুলি বিবেচনা কৰা হৈছিল হেতুকে গাঁও পঞ্চায়ত পৰ্য্যায়তে এইবোৰৰ সমাধান কৰা হৈছিল। “পঞ্চায়তে এই প্ৰথা প্ৰচাৰত আৰু মহিলাক ডাইনী সজোৱাৰ ক্ষেত্রত কম দোষী নহয়,” আহলুৱালিয়াই কয়।

২০১৫ৰ এপ্ৰিলত, ২৫ বছৰ ধৰি সমাজকৰ্মীসকলে হেঁচা প্ৰয়োগ কৰি অহাৰ পিছত ৰাজস্থান চৰকাৰে ডাইনী-হত্যা প্ৰতিৰোধ আইন বলবৎ কৰে। আইনখনে ডাইনী সক্ৰান্ত নিৰ্য্যাতনক অপৰাধ হিচাপে ঘোষণা কৰে। ডাইনী সংক্ৰান্ত নিৰ্য্যাতনৰ ক্ষেত্রত ১ৰ পৰা ৫ বছৰলৈ কাৰাবাস অথবা ৫০ হাজাৰ বা ততোধিক জৰিমনা বা দুয়োটাই বিহা হ’ব বুলি আইনখনে কয়।

ৰাজস্থান আৰক্ষীয়ে সংকলিত কৰা ডেটা অনুযায়ী আইনখন বলবৎ হোৱাৰ পিছৰ পৰা এতিয়ালৈ কেৱল ভিলৱাড়া জিলাতে ৭৫ টা গোচৰ ৰুজু হৈছে। (মহাৱৰে কয় যে এনে ১০-১৫ টা অভিযোগ থানালৈ প্ৰতিমাহে আহে, কিন্তু তাৰে বেছিভাগৰ ক্ষেত্রতে গোচৰ ৰুজু হোৱা নাই)। ৰাজস্থানত আইনখন বলবৎ হোৱাৰ পিছত মুঠ ২৬১ টা গোচৰ ৰুজু হৈছে। ইয়াৰে ২০১৫ত ১২ টা, ২০১৬ ৬১ টা, ২০১৭ত ১১৬ টা, ২০১৮ত ২৭ টা আৰু ২০১৯লৈ ৪৫ টা গোচৰ ৰুজু হৈছে। কিন্তু আৰক্ষীয়ে কেৱল ১০৯ টা গোচৰৰ ক্ষেত্রত অভিযোগনামা দাখিল কৰিছে।

“আইনখন তৃণমূল পৰ্য্যায়ত ৰূপায়িত হোৱা নাই। সেয়ে এতিয়ালৈ ৰাজস্থানত ডাইনী সংক্ৰান্ত নিৰ্য্যাতনৰ গোচৰত এজন লোককো শাস্তি দিয়া হোৱা নাই,” আহলুৱালিয়াই কয়। তেওঁ লগতে কয় যে গ্ৰামাঞ্চলৰ আৰক্ষী আইনখন সম্পৰ্কে সজাগ নহয় আৰু ডাইনী সংক্ৰান্ত নিৰ্য্যাতনক কাজিয়া-পেচাল বুলিয়ে গণ্য কৰে।

ভিলৱাড়াৰ এগৰাকী সমাজকৰ্মী ৰাকেশ শৰ্মাই একমত প্ৰকাশ কৰি কয় যে আৰক্ষীয়ে এনে গোচৰৰ ভালদৰে অনুসন্ধান নকৰে। তাৰোপৰি গোচৰবোৰ ভাৰতীয় ন্যায় সংহিতাৰ সঠিক ধাৰাত ৰুজু কৰাতো ব্যৰ্থ হয়। দলিত আদিবাসী এবম ঘুমন্তু অধিকাৰ অভিযান, ৰাজস্থানৰ সৈতে জৰিত ৰাকেশ শৰ্মাই ইয়াকো কয় যে কিছুসংখ্যক আৰক্ষীয়ে গোচৰটো দূৰ্বল কৰিবলৈ অভিযুক্তৰ পৰা উৎকোচো লয়। “এনেবোৰ ঘটনাত দুটা দিশ থাকে - সামাজিক আৰু আইনী। যদি সামাজিক কুপ্ৰথাৰ বাবে কাৰোবাক ডাইনী সজোৱা হৈছে, চৰকাৰৰ এয়া দায়িত্ব যে দোষীয়ে শাস্তি পাওক। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে এনে হোৱা নাই। আৰক্ষীয়ে নিজৰ কৰ্তব্য প্ৰায়ে ভালদৰে পালন নকৰে, সেয়ে কোনো ভুক্তভোগীকে পুনৰ্সংস্থাপিত কৰা হোৱা নাই আৰু কোনো অভিযুক্তকে দোষী সাব্যস্ত কৰা হোৱা নাই।”

ভোলিৰ ক্ষেত্রত গোচৰটো নিম্ন আদালততে দাখিলৰ দিনধৰি ফঁচি আছে। “আমি আদালতলৈ গৈছিলো (ভিলৱাড়া জিলা আদালত)। ৪-৫ বাৰ গৈছো। আৰম্ভণিতে এজন চৰকাৰী উকীল দিয়া হৈছিল, কিন্তু পিছলৈ অভিযুক্তই শুনানিত উপস্থিত নথকাৰ বাবে শুনানি বন্ধ কৰা হয়,” প্যাৰচন্দে কয়। ভোলিৰ গোচৰটোৰ শেষবাৰ শুনানি হৈছিল ২০১৯ৰ এপ্ৰিলত।

২০০৬ত প্যাৰচন্দে (এতিয়া ৬৮ বছৰ বয়স) দৰীবাৰ পৰা ১৮ কিলোমিটাৰ দূৰৰ কুমাৰিয়া খেৰা গাঁওস্থিত চৰকাৰী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক পদৰ পৰা স্বেচ্ছাই অৱসৰ লয়। পত্নীক ডাইনী সজোৱাৰ ফলত তেওঁলোক সন্মুখীন হোৱা লজ্জা আৰু শংকাৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে তেওঁ তেনেকৈ অৱসৰ লৈছিল। তেওঁ তেতিয়া মাহে ৩৫ হাজাৰ টকাৰ বেতন পাইছিল। ভোলি আৰু তেওঁ গাঁৱত এই কলংকৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ আয়োজন কৰা ভোজভাতৰ পইচা তেওঁৰ উপাৰ্জনৰ পৰা ৰাহি কৰা আৰু তিনিপুত্ৰই কৰা উপাৰ্জনৰ পৰা আহিছিল।

পৰিয়ালটোৱে ভিলৱাড়া চহৰলৈ আহিল যদিও সমস্যাই তেওঁলোকৰ পিছ নেৰিলে। ২০১৬ৰ ১৪ আগষ্টত এগৰাকী চুবুৰীয়াই ভোলিৰ বিৰুদ্ধে অভিযোগ আনি মাৰ-পিট কৰিলে, ক’লে যে তেওঁৰ ক’লা যাদুৰ ফলত তেওঁৰ আঠুৰ বিষ হৈছে। চুবুৰীয়াজনে স্থানীয় বাতৰি কাকত এখনত পাইছিল যে ভোলিক দৰীবাত ভোলিক ডাইনী বুলি কোৱা হৈছিল।

“মোৰ গাঁৱৰ লগতে চহৰত চুবুৰীয়া মানুহেও মোক ডাইনী নাম দিলে। একেটা কাৰণতে মোৰ বোৱাৰী হেমলতাকো ডাইনী সজোৱা হ’ল। তেওঁক ১২ বছৰ ধৰি এঘৰীয়া কৰি ৰখা হৈছিল আৰু মোৰ সৈতে একো সম্পৰ্ক নাৰাখিব নৰখাৰ চৰ্তত তেওঁক সমাজত স্থান দিয়া হয়,” ভোলিয়ে কয়। তেওঁৰ পুত্ৰ ওমপ্ৰকাশ, হেমলতাৰ গিৰীয়েক আৰু তেওঁলোকৰ চাৰি পুত্ৰকো তেওঁক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ দিয়া নহয়।

৩৫ বছৰ বয়সীয়া হেমলতাকো ডাইনী সজোৱাৰ পিছত ভিলৱাড়াৰ মাকৰ ঘৰখনেও তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্ক নৰখা হ’ল। “মই তালৈ গৈ দেখিলো যে মানুহে মোক অস্পৃশ্যৰ দৰে আচৰণ কৰিবলৈ ধৰিছে। শাহুআইৰ বিৰুদ্ধে স্থানীয় বাতৰি কাকতত বাতৰি প্ৰকাশ পোৱাত আমাৰ গোটেই পৰিয়ালটোৰ ক্ষতি হ’ল। কলনিটোৰ মানুহখিনিয়ে আমাৰ সৈতে মাত-বোল নকৰা হ’ল,” তেওঁ কয়। কিন্তু ভিলৱাড়াত ট্ৰেক্টৰ নিৰ্মাণ কৰা কোম্পানী এটাত কাম কৰি মাহে ২০ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰা ওমপ্ৰকাশে (৪০) তেওঁৰ লগতে তেওঁৰ মাকক সহায় কৰি থাকিল। তাৰোপৰি হেমলতাই নিজে চহৰৰ প্ৰাইভেট স্কুল এখনত কাম কৰি মাহে ১৫ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে।

২০১৬ত পৰিস্থিতি এনে হৈ পৰে যে ভোলি আৰু প্যাৰচন্দে ভিলৱাড়াৰ জৱাহৰ নগৰ এলেকাত মাহে ৩,০০০ টকা দি ভাড়াঘৰ লৈ থাকিবলগীয়া হ’ল। অৱশ্যে প্যাৰচন্দৰ পিতৃসূত্ৰে পোৱা ঘৰ এটা একেটা কলনিতে আছিল। ওমপ্ৰকাশ, হেমলতা আৰু তেওঁলোকৰ ল’ৰা-ছোৱালী সেই ঘৰটোত থাকিল। ভোলি আৰু প্যাৰচন্দে তেওঁৰ পেঞ্চনৰ পইচাৰে চলে, তাৰোপৰি ভিলৱাড়া চহৰৰ কাষৰ ১.৬ একৰ খেতিমাটিত প্যাৰচন্দে খেতি কৰে। তাত তেওঁলোকে সৰিয়হ আৰু মাহজাতীয় শস্যৰ খেতি কৰি আহিছে।

“আমাৰ কোনো আত্মীয়-সম্পৰ্কীয়ই আমাক ইয়াত দেখা কৰিবলৈ নাহে, মোৰ মাৰ ফালৰ মানুহো নাহে,” ভোলিয়ে কয়। ডাইনী বুলি তেওঁৰ যি বদনাম বিয়পিল, তাৰপিছত আনকি তেওঁৰ আন দুই পুত্ৰ পাপ্পু (৩০) আৰু সুন্দৰলাল (২৮)ৰ পত্নীয়েও গিৰীয়েকহঁতক এৰিছে। সুন্দৰলাল এতিয়া যোধপুৰত থাকে, তাতে তেওঁ কলেজ এখনত পঢুৱায়। আনহাতে পাপ্পুৱে দেউতাকক খেতিপথাৰত সহায় কৰে আৰু ওমপ্ৰকাশৰ লগত থাকে।

ভোলিৰ পৰিয়ালটোৱে তেওঁৰ লগত সাহস হৈ থিয় দিছে যদিও ডাইনী সংক্ৰান্ত নিৰ্য্যাতনৰ পিছত বহু মহিলাক একাষৰীয়া কৰি পেলোৱা হয়, পৰিয়ালৰ লোকেও সহায়-সমৰ্থনৰ বাবে আগবাঢ়ি নহা হয়। “যোৱা দুটা বছৰত ভিলৱাড়া জিলাৰ সাতগৰাকী মহিলাক ডাইনী বুলি কৰা ষড়যন্ত্ৰৰ পিছত মৃত্যু ঘটিছে,” আহলুৱালিয়াই কয়। তেওঁ ভাবে যে এই মৃত্যু স্বাভাৱিক, কিন্তু এইটোও সঁচা যে তেওঁলোক নিঃসংগতা, মানসিক চাপ আৰু দাৰিদ্ৰ্যৰ চিকাৰ আছিল।

গাঁৱত এঘৰীয়া হোৱাৰ সমান দুখ নাই, হেমলতাই কয়।

ডাইনী বুলি যি অপবাদ দিয়া আৰু আৰু তাৰপিছত যিধৰণৰ আতিশায্য চলোৱা হয়, সিয়ে বিভিন্ন গল্প-গুজৱৰ জন্ম দিয়ে আৰু মানুহৰ মাজত ভয়ভাৱ বিয়পোৱা হয়। জয়পুৰস্থিত ৰাজস্থান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সমাজতত্ব বিভাগৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত অধ্যাপক ড. ৰাজীৱ গুপ্তাই কয়। “ই আশংকা আৰু নিৰপত্তাহীনতাৰ সৃষ্টি কৰে। এইটো কাৰণতে সমাজত মানুহে ভুক্তভোগীৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰখাত সংকোচবোধ কৰে। এই ভয় আৰু নিৰাপত্তাহীনতা পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ প্ৰৱাহিত হয়,” তেওঁ কয়।

দীৰ্ঘদিন ধৰি এনে ধৰণৰ অপৰাধ মানুহে কৰি আহিছে আৰু ২০১৫ত ডাইনী সংক্ৰান্ত অপৰাধ ৰোধ কৰিবলৈ আইনো প্ৰণয়ন কৰা হ’ল, কিন্তু ৰাজস্থানৰ সামাজিক ন্যায় আৰু সবলীকৰণ বিভাগৰ মন্ত্ৰী মাষ্টাৰ ভনৱৰলাল মেঘৱালে এইক্ষেত্রত অজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে। “মহিলাক এনে আচৰণ কৰাটো ভাল কথা নহয়। কিন্তু বিষয়টো সম্পৰ্কত মই অজ্ঞাত। বিভাগ (সংশ্লিষ্ট)ৰ সৈতে মই কথা পাতিব লাগিব” - এনেদৰেহে মন্ত্ৰীগৰাকীয়ে কয়।

ইফালে ভোলি দেৱীৰ ন্যায়ৰ এই দীঘলীয়া যাত্ৰা অন্তহীন যেন লাগিছে। চকুলো টুকি তেওঁ কয়, “কিয় বাৰু কেৱল মহিলাকে ডাইনী বোলা হয়, পুৰুষক কিয় বোলা নহয়?”

মূল প্ৰতিবেদন হিন্দী ভাষাত প্ৰকাশিত।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান