गंगामाई पाहुणी आली...

“एका रातीत ढगफुटी झाली आणि समदंच वाहून गेलं... बघा बघा. सगळंच वाहून गेलं. घर गेलं. जनावरं गेली चार. समदंच वाहून गेलं,” श्रीकवल भारत मोरे मावशी सांगू लागल्या. “कंबरेपर्यंत पाणी होतं. आमच्या पोरानं आमाला उठविलं म्हणून आम्ही वाचलो. पाणीच असलं होतं.”

मोरे मावशींच्या घरात उरलीसुरली भांडी लोखंडी रॅकवर ठेवली होती. घराची जमीन नावाला उरलेली नाही. खड्डे पडून खालची माती वाहून गेली होती.

२१ सप्टेंबरच्या रात्रीची गोष्ट. धाराशिव जिल्ह्याच्या (पूर्वीचा उस्मानाबाद) भूम तालुक्यातलं चिंचपूर ढगे हे २४०५ लोकसंख्येचं गाव. बाणगंगा नदीच्या काठी वसलेल्या चिंचपूर ढगे गावात २१ आणि २२ सप्टेंबर दोन्ही दिवस रात्रभर मुसळधार पाऊस झाला. बाणगंगा नदीला पूर आला आणि ‘आयुष्यभरात पाहिलं नाही’ असं पाणी गावात शिरलं.

तिशी पार केलेले सूर्यकांत चंद्रकांत मोरे नदीपात्र दाखवतात आणि म्हणतात, “बाणगंगा नदीकाठची सगळी शेतं वाहून गेलीयेत. एक एकराच्या दोन द्राक्ष बागा पूर्णपणे वाहून गेल्या. जनावरं थोडक्यात वाचली. त्यांच्याही नरड्यापर्यंत पाणी आलं होतं. पण तेवढ्यात सोडली म्हणून कशी बशी वाचली,” मोरे सांगतात. “पण शेतातल्या शेडमध्ये काढून ठेवलेलं धान्य, शेंगा, जवारी, मूग, उडीद सगळं भिजलं. कडबा वाहून गेला.”

मोरेंचं कांद्याचं रान पूर्ण खरवडून गेलं. एकर-दीड एकर. रान खरवडून गेलं म्हणजे तिथे आता मातीच राहिलेली नाही. फक्त दगड, मुरुम दिसतोय. वरचा सुपीक मातीचा थरच निघून गेलाय.

साठीचे सिद्धेश्वर भगवान ढगे याच गावाचे रहिवासी. गावाकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या डाव्या बाजूला त्यांची शेती आणि शेतात घर. “पाणीच असलं आलं, झाडी मोडून द्राक्षाच्या बागावर पडली आणि बाग अख्खा मोडला. १९९५ साली लावला होता.” ढगे सांगतात. “उडदं काढली होती ती पण वाहून गेली.”

२१ आणि २२ सप्टेंबरच्या रात्री या परिसरात अतिवृष्टी झाली. “रात्री ८ वाजता जो पाऊस सुरू झाला तो दुसऱ्या दिवशी सकाळी १० वाजता थांबला,” (नाव मिळेल) सांगतात. “लेकरं काढू का जनावरं असली अवस्था झाली आमची. चार जनावरं गेली. दोन म्हशी आणि दोन जर्सी गायी. दुधाच्या. रात्री १.३० वाजता गावातून फोन आला म्हणून आम्ही उठलो.”

मूळचे चिंचपूर ढगे गावाचे सतीश तांबे सांगतात. “दोन दिवसांपासून वडलांना फोन लावण्याचा प्रयत्न करतोय. फोनच लागत नव्हता. दोन दिवसांनंतर समजलंय की मोबाईल टॉवर बंद होता.” गावाला जाणारा रस्ता आणि त्यावरचा पूल अर्धा खचलेला असल्याने वाहतूक दोन दिवस पूर्ण बंद होती. गावातले मोबाइल टॉवर पाण्याच्या प्रवाहाने बंद पडले आणि बाहेरच्या जगाशी संपर्कच तुटला. वीज बंद झाली.

बेलगाव, पिंपळगाव, कारंडी, भोगलगाव, वालवड, चिंचपूर, चुंबळी, साडे सांगवी आणि गणेगाव या सगळ्या गावांना जोडणारा हा एकच रस्ता आहे. तोच खचला. “साडे सांगवीला पाण्याचा वेढा आहे आणि बेलगावला जाणारा पूलच तुटल्याने त्या गावाशी पूर्णच संपर्क तुटला आहे. तिथे किमान २००-२५० घरं आहेत,” चिंचपूरचे सरपंच विशाल सर्जेराव ढगे सांगतात.

२०२५ साली एरवी दुष्काळग्रस्त अशी ओळख असलेल्या मराठवाड्याला पावसाने अक्षरशः झोडपून काढलं. मराठवाड्यातल्या आठ जिल्ह्यांची पावसाची आकडेवारी थक्क करणारी आहे. दर वर्षी ६७९.५ मिमि इतका ‘नॉर्मल’ पाऊस पडणाऱ्या मराठवाड्यामध्ये या वर्षी जून महिन्यापासून ९४९.३ मिमी इतका पाऊस पडला. आणि खरं तर १५ मे पासूनच पाऊस सुरू झालाय पण त्याची आकडेवारी ‘पावसाळ्यात’ धरली जात नसल्याने ती संकेतस्थळावर उपलब्ध नाही. धाराशिव जिल्ह्यात एरवी जून महिन्यापासून ६०३ मिमि इतका पाऊस अपेक्षित असतो. २०२५ साली हाच आकडा ९७४.७ मिमि इतका नोंदवला गेला आहे. म्हणजे सरासरीच्या १६१.६ %. त्यातही सप्टेंबर महिन्यात सर्वात जास्त पावसाची नोंद झाली आहे.

चिंचपूर ढगे भूम तालुक्यात आहे. या तालुक्याची आकडेवारी तोंडात बोटं घालायला लावणारी आहे. या तालुक्यात एरवी सप्टेंबर महिन्यात १९०.९ मिमी पाऊस होत असल्याची नोंद आहे. २०२४ साली इथे केवळ १६१.९ मिमि पाऊस झाला होता. या वर्षी हाच आकडा ५१४.४ मिमि इतका आहे. सरासरीच्या ३२०.८ टक्के.

“मंदिराच्या शिखराला पाणी लागलं होतं. सलग दोन दिवस १२-१५ फूट पाणी वाहत होतं इथून,” ढगे सांगतात. मंदिराच्या समोरच असलेल्या अंगणवाडीच्या भिंतीवर ११ ते १२ फुटावर पाण्याची खूण दिसत होती. अंगणवाडी बंद असल्याने आत शिरलेल्या पाण्याने किती आणि काय नुकसान केलंय हे समजू शकलं नाही. नंतर फोनवर अंगणवाडी ताईंशी संपर्क साधला तेव्हा आतलं सगळंच वाहून गेल्याचं त्यांनी फोनवर सांगितलं. “रेकॉर्ड ठेवायला एक रजिस्टर राहिलेलं नाही. लेकरांचे डबे, वाट्या, ताटल्या सगळंच वाहून गेलंय,” जीविता ताई सांगतात.

तिथेच बाकड्यावर कस्तुराबाई चव्हाण हतबल होऊन बसल्या होत्या. त्या आणि त्यांचे पती एकनाथ चव्हाण लोहारकाम करून पोट भरतात. त्यांच्या पत्र्याच्या खोपटात काही म्हणजे काहीही राहिलं नाही. “मीठ-मिरचीचा डबासुद्धा गेला वाहून.” कस्तुराबाईंच्या चेहऱ्यावर फक्त धक्का आणि रिकामपण. “कपडे गेले, भांडी-कुंडी गेली, पैसे गेले. संसारच वाहून गेला. ३ ग्रॅम सोनं गेलं, चार चांदीची जोडवी होती ठेवलेली. तीसुद्धा पाण्यात वाहून गेली.” दोन दिवसांपासून कस्तुराबाई आणि त्यांचे ‘मालक’ दुसऱ्यांकडे जेवतायत. मदतीसाठी त्यांची मुलगी आणि जावई अहिल्यानगर (पूर्वीचं अहमदनगर) हून काही दिवसांसाठी चिंचपूरला आले आहेत.

मंदिराच्या समोरच शहाजी बापू सांगळेंचं बारकंसं सलून दिसतं. पत्र्याचं. कोणत्याही गावात असतं तसं. थोडं फार चालणारं. पुराच्या पाण्याने आज त्या सलूनमध्ये सगळा गाळ भरून राहिलाय. सामान तर सगळं वाहूनच गेलं. एक खुर्ची राहिलीये. “माझं म्हाताऱ्याचं पोट याच धंद्यावर. दोघा पोरात दोन दोन एकर जमीन वाटून दिलीये. सलून चालवून चार पैसे कमवायचे.” सत्तरी पार केलेले सांगळे सांगतात.

२२ सप्टेंबरच्या रात्री नेमकी एक महिला बाळंतपणासाठी गावातल्या उपकेंद्रात आली. आणि सिस्टरला फोन केला. पाहतात तर काय, “दवाखान्यात जाताच आलं नाही. समोरचा रस्ताच वाहून गेलाय,” चिंचपूरच्या उपकेंद्राच्या आरोग्य सेविका ए बी थिटे सांगतात. “रात्रीच डिलिव्हरीसाठी एक बाई आली ३ वाजता, तिला तेवढ्या पावसात दुसरीकडे न्यावं लागलं.” पुराच्या पाण्याने दवाखान्यासमोर पाच सहा फुटाचं भगदाड पडलं होतं. जायला दुसरा कोणताच रस्ता नसल्याने दवाखाना उघडता आलाच नव्हता. समोरचा डांबरी रस्ताही कडेने वाहून गेला होता.

चिंचपूर ढगे आणि आसपासच्या सात गावातून मोठ्या प्रमाणावर दूध संकलित केलं जातं. “गेले दोन दिवस गावातून भूमला दूध जाऊ शकलेलं नाही,” बाबासाहेब कातुरे सांगतात. “दिवसाला ५ ते ६ हजार लिटर दूध भूमला जातं. गावात सहा डेअऱ्या आहेत. आजूबाजूच्या गावातून दूध या गावात येतं. पुराच्या पाण्याने रस्ताच खचलाय त्यामुळे गाड्या गावातून जाऊच शकत नाहीयेत,” कातुरे सांगतात. भूम तालुका ‘खवा क्लस्टर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. अनेक शेतकरी आणि छोटे गट दुधापासून खवा करण्याचा जोडव्यवसाय करतात.

“२०० ते २५० जनावरं या एकट्या गावातनं पाण्यात वाहून गेली असावीत. सगळ्यात वाईट अवस्था पलिकडच्या दातखिळेंची झाली आहे,” कातुरे सांगतात. नदीचं पात्र बदललं आणि पुराचं पाणी पिंपळगावच्या विश्वनाथ दातखिळेंच्या गोठ्यावर गेलं. गोठ्यातल्या दावणीला बांधलेल्या २७ जर्सी गायी आणि वासरं नाका-तोंडात पाणी जाऊन जागेवरच गेली. दुसऱ्या दिवशी परत तितकाच पाऊस आला, नदीला पूर आला आणि मेलेली जनावरं त्या पाण्यात वाहून गेली.

अनेक तरुण शेतकरी शेतीसोबत जोडधंदा म्हणून दुधाकडे वळलेत. “माझ्या सहा गायी, एक म्हैस आणि एक वासरू वाहून गेलंय,” विशीतला अमोल हीरालाल ढगे सांगतो. जनावरं तर गेलीच पण त्यासोबत २००० कडबं, ४०-४५ हजारांची कडबा कुट्टी मशीन आणि दूध काढण्याचं मशीनसुद्धा वाहून गेलंय. गावातल्या अनेकांच्या गायी आणि म्हशी वाहून गेल्या.

काही जणांची शेरडं वाहून गेली. भैरवनाथ शिंदे सांगतात. “मी आणि आमची मालकीण शेतात गेलो, तर काहीच नाही. दूर चार पत्रे दिसले. शेरडाचा पत्ता नाही. चक्क सगळंच वाहून गेलंय,” शिंदे सांगतात. “आजवर नदीचा आम्हाला कधीच त्रास झाला नव्हता. पण या पावसात वरचं खोरीतलं तळं फुटलं. पाण्याचा लोटच असला आला की नदीने सगळंच वाहून नेलं.” दहा वर्षांमागे या तळ्याचं बांधकाम झाल्याचं शिंदे यांच्या बोलण्यात येतं.

बाणगंगा नदीतीरावर अनेकांनी कष्टाने, कर्ज काढून द्राक्षाच्या आणि पेरूच्या बागा उभारल्या होत्या. श्रीराम ढगेंचा “१५ एकर द्राक्षाचा बाग पूर्ण वाहून गेला आहे. फाउंडेशन सुद्धा राहिलेलं नाही.”

सुहास गणेश ढगे आणि त्याचा भाऊ केशव या दोघांनी देखील वडलांनंतर शेती करत असताना एक हेक्टर कलमी पेरूची बाग लावली होती. एक हजार रोपं होती. “पुढच्या सात दिवसात बाजारात पेरू जाणार होता... आज सगळी बाग पाण्यात आडवी झाली आहे,” हे सांगताना गावकऱ्यांचे डोळे पाणावतात. एकही झाड परत उभं राहणार नाही.

सोबत दोन एकर सोयाबीन, डाळिंबाचा बाग आडवा झालाय. इतकंच नाही, शेतातला ट्रॅक्टरदेखील वाहत जाऊन पुढे अडकून पडलेला दिसला.

“इतक्यावरच नाहीये. गेल्या तीन आठवड्यांपासून हा पोरगा मृत्यूशी झुंज देतोय. साप चावला म्हणून सोलापूरला ॲडमिट केलाय त्याला. पाच वेळा रक्त बदललंय,” एक गावकरी सांगतात. “त्याला तर अजून सांगितलंच नाहीये काही.” सुजयच्या भावाचा केशवचा भकास चेहरा त्याच्यासमोरच्या दुःखाचा डोंगर किती मोठा आहे हे सांगायला पुरेसा आहे.

नदीकाठची शेती तर वाहून गेलीच पण सोबत जवळपास १०० सौर पंपसुद्धा पुरात वाहून गेले आहेत, असं सूरज ढगे सांगतो. सौर पॅनल आणि पंपाचा सगळा संच वाहून गेलाय. तुषार सिंचन आणि ठिबक आणि पाइपलाइन वाहत जाऊन दूर अडकलेले दिसतात. गाळाने आणि वाहत आलेल्या झाड-झाडोऱ्याने सगळ्या विहिरी बुजून गेल्या.

पण पूर फक्त या अतिवृष्टीमुळे आला नाहीये.

बाणगंगा नदीच्या उत्तरेला असलेले तीन पाझर तलाव फुटले आणि नदीला पूर आला असं सगळ्याच गावकऱ्यांचं म्हणणं आहे. “वारे वडगाव, साबळेवाडी आणि बुरुडवाडी इथले तीन पाझर तलाव फुटले आणि ते सगळं पाणी नदीत आलं. त्यात पाऊस झाला,” असं सूरज दत्तात्रय ढगे सांगतो. “२१ सप्टेंबरला रात्री पाणी चढलं ते २३ तारखेला सकाळी ओसरलं. गावात जाणाऱ्या रस्त्याशेजारीत जुना कोल्हापूर पद्धतीचा बंधारा आहे. पण त्याचे दरवाजेच उघडलेले नव्हते. पाण्याबरोबर वाहत आलेला झाडोरा त्यात अडकला आणि पाण्याने शेजारच्या शेतांमधून वाट काढली.” नदीने पात्र बदललं. नैसर्गिक प्रवाह सोडून सुमारे ५०० मीटर अलिकडे नदी वळली आणि चिंचपूर ढगे गावात आणि शिवारात शिरली.

या नुकसानीची कारणं गावातले लोक आपापल्या पद्धतीने शोधून काढतातच.

५० वर्षांपूर्वीपर्यंत नदीच्या काठावर पूर्वी रानं पडक होती. जनावरं चारण्यासाठी रिकामी जागा होती. त्या सगळ्या जमिनी आता वाहितीखाली आल्या आहेत. एवढंच नाही तर काही ठिकाणी नदीपात्रावर अतिक्रमणं देखील झाली आहेत असं सूर्यकांत मोरेंचे बंधू सांगतात.

गावातल्या बायांचं काय म्हणणं आहे?

“आमचं गाव गोशातलं* आहे ताई.”

मराठवाड्याच्या अनेक गावांमध्ये ‘वरच्या’ मानलेल्या हिंदू जातींमध्ये गोशा पद्धत आहे. घरची स्त्री कोणत्याही परक्या पुरुषासमोर येत नाही. चेहरा पदराने झाकलेला असतो. आणि तिचं तोंडही कुणाला दिसू नये अशी सगळी पद्धत आहे.

“सोयऱ्याचं गावं आहे. गडी बोलत असताना आमच्या बाया बाहेर येऊन बोलत नाहीत...” एक दोघं जण ‘अभिमानाने’ सांगतात.

पुरात सगळंच वाहून गेलं. खरंच सगळं गेलं का?

ता.क.

३ ऑक्टोबर रोजी जिल्हाधिकारी कार्यालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, धाराशिव जिल्ह्यातल्या सगळ्या ४२ मंडळांमध्ये अतिवृष्टी झाली. त्यामध्ये सुमारे ४,४९.६८९ हेक्टर शेतीचं नुकसान झालं असून ८,००० हेक्टर शेती पूर्णपणे खरवडून गेली आहे. २२१ रस्ते, १४६ पाझर तलाव आणि १९ साठवण तलावांचं नुकसान झालं असून ७०-८० टक्के सरकारी शाळांचं पूर आणि पावसात नुकसान झालं आहे.