बुलढाणा : जादूवर श्रद्धा, मनात भीती

हे वृत्तांकन पार्थ एम. एन. यांच्या पुलित्झर सेंटरच्या पाठिंबा असलेल्या मालिकेचा भाग आहे.

गंभीर मानसिक समस्या असलेल्या आपल्या मुलीवर उपचार करण्यासाठी ७५ वर्षीय आस्मा खान १०० किलोमीटर अंतरावर असलेलं आपलं गाव सोडून इथं आल्या. त्यांना इथं येऊन आता १२ वर्षांचा काळ लोटलाय, परंतु आई आणि मुलगी दोघीही अद्याप घरी परत गेल्या नाहीत.

छत्रपती संभाजी नगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) जिल्ह्यातल्या एका गावात कामगार कुटुंबात जन्मलेल्या फातिमाचं तरुणपण त्रासदायक होतं. तिला वारंवार चक्कर यायची, ज्यानं ती अनेकदा बेशुद्धही पडायची. हे प्रमाण हळूहळू वाढत गेलं आणि तिचा आक्रमकपणा वाढत गेला.

“अनेक वर्षं आम्ही तिला एका डॉक्टरकडून दुसऱ्या डॉक्टरकडे घेऊन जाण्यात घालवली,” असं आस्मा सांगतात. “तिच्यावर उपचार करण्यासाठी आमची जनावरं विकावी लागली. पण काहीच फायदा झाला नाही. तिचा त्रास वाढतच होता. ती तिचं भान हरपत असल्याचंही आम्हाला जाणवत होतं.”

एक दिवस असा उगवला की, फातिमा कुणालाच ओळखत नव्हती आणि ती खोल नैराश्यात गेली. वयाच्या तिशीत असलेल्या फातिमाच्या आईवडिलांसमोर तसा अंधारच होता. तिच्या ढासळत्या मानसिक आरोग्यामुळं ते दोघंही पुरते खचून गेले, दोन वेळच्या जेवणाचाही प्रश्न त्यांच्यापुढ्यात उभा राहिला होता.

“ती तिचे कपडे फाडायची आणि तिला आवरताना काय करावं हे आम्हाला सूचत नव्हतं,” आस्माला जुने दिवस आठवतात. तेव्हा आमच्या एका शेजाऱ्यानं सल्ला दिला.

त्यांच्या गावापासून १०० किलोमीटर अंतरावर एक दर्गा आहे, जो सुमारे ११७ वर्षे जुना आहे. एका आख्यायिकेप्रमाणं, हजरत हाजी अब्दुर रहमान उर्फ सैलानी शाह बाबा हे १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पिंपळेगाव सराई इथं आले. हे गाव विदर्भातल्या बुलढाणा शहरापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. सैलानी बाबांकडं भूतबाधा झालेल्यांना मुक्त करण्याची शक्ती होती असं म्हटलं जातं. १९०८ मध्ये त्यांचं निधन झालं आणि त्यांच्या स्मृतीत इथं हा दर्गा बांधण्यात आला.

साधारण तेव्हापासून, दरवर्षी मार्चमध्ये वार्षिक उर्स भरतो आणि लाखो भाविक इथं हजेरी लावतात.

गेल्या अनेक वर्षांपासून, राज्यभरातून सर्व जातीधर्माचे लोक या गावात सैलानी बाबांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ बांधलेल्या दर्ग्याला भेट देतात. या मागचं कारण म्हणजे तिथं चमत्कारिक उपचार शक्ती असल्याचं मानतं जातं. या दर्ग्याचं व्यवस्थापन करणारा ट्रस्ट केवळ देणग्यांवर चालतो, पण इथल्या आसपासच्या परिसरात अनेक स्वयंघोषित धर्मगुरुंची संख्याची बरीच आहे. जे परिस्थितीचा फायदा घेत गरिबांकडून पैसे उकळण्याचं काम करतात.

अनेक लोक त्यांची घरं आणि शेती सोडून या गावात स्थलांतरित होतात आणि दर्ग्याला आपलं जीवन समर्पित करतात. पिंपळगाव सराई या सुमारे ५००० लोकसंख्या असलेल्या गावात सध्या स्थानिकांपेक्षा स्थलांतरितांचीच संख्या जास्त आहे. इथं स्थलांतरित झालेल्या प्रत्येक कुटुंबातली एकतरी व्यक्ती गंभीर मानसिक आजारानं ग्रासलेली आहे.

फातिमा बरी होईल या आशेनं आस्मा आणि तिचे पती हुसेन १२ वर्षांपूर्वी इथं आले होते. त्यांनी एका शेतजमिनीजवळ पत्र्याचं शेड असलेली एक झोपडी भाड्यानं घेतली. त्यानंतर हुसेन कधीच त्यांच्या स्वतःच्या घरी जाऊ शकले नाही.

फातिमाला जेव्हा पिंपळेगाव सराईमध्ये आणलं तेव्हा तिला सैलानी बाबांच्या हिरव्या रंगाच्या दर्ग्यासमोरील झाडाच्या खोडाला साखळदंडानं बांधलं होतं. “तिला जिथं साखळदंडानं बांधलं गेलं तिथंच तिला शांतता मिळाली,” अस्मा सांगतात. “मी माझं सगळं आयुष्य तिच्यामागे फिरण्यात घालवलंय.”

पण दहा वर्षांचा काळ लोटल्यानंतर, २०२२ मध्ये परिस्थिती सुधारली.

बुलढाण्याची रहिवासी असलेली २८ वर्षीय डॉ. गार्गी सपकाळ हिने या भागात अनेक आरोग्य शिबिरं राबवली. त्यापैकी एक शिबिर पिंपळगाव सराईमध्ये आहे. “या शिबिरात मला जाणवलं की, इथं मानसिक आरोग्याच्या समस्याच खूप गंभीर आहेत,” ती म्हणाली.

त्यानंतर सपकाळ यांच्या मातृभूमी फाउंडेशनने अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती (अंनिस) आणि परिवर्तन ट्रस्टशी करार केला. त्यांनी एकत्र येऊन गावातल्या दवाखान्यात मानसिक आजार असलेल्या लोकांसाठी पूर्णवेळ बाह्यरुग्ण विभाग सुरू केला.

मानसोपचारतज्ज्ञ आणि अंनिसचे कार्यकर्ते हमीद दाभोलकर यांना जाणवलं की, या समांतर विश्वास बदल घडवून आणण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून लोक इथं मर्यादित संसाधनांमध्ये उपाय शोधतायत, असे उपाय जे कधी अस्तित्वात नव्हते. पिंपळेगाव सराई हे मानसिक रुग्णांचं गाव म्हणून ओळखलं जातं. या रुग्णांना नियमित औषधोपचार आणि काळजीची आवश्यकता आहे.

“आपल्या समाजात मानसिक आरोग्याची अजूनही दखल घेत जात नाही आणि त्याविषयी कमालीचं अज्ञान आहे,” असं दाभोळकर सांगतात. काही मानसिक आजारांमागे अलौकिक शक्ती असल्याचं अनेक लोक मानतात. जागरुकतेचा अभाव, भीती आणि तज्ज्ञांची कमतरता यामुळे हे घडतंय.

पिंपळेगाव सराई इथं एकत्रपणे काम करणाऱ्या या तीन संघटनांच्या उपक्रमाचं नाव दवा-दुआ प्रकल्प (औषध आणि प्रार्थना) असं आहे. ते सैलानी बाबांच्या उपचार शक्तींवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत असल्याचं त्यांना दिसू द्यायचं नव्हतं.

“तुम्ही त्यांच्या श्रद्धेला आव्हान देऊ शकत नाही आणि लोकांना त्यापासून वेगळं करू शकत नाही,” दाभोलकर म्हणतात. “आम्ही त्यांच्या श्रद्धेच्या आड येत नाही, त्यांनी त्याची श्रद्धा जपावी आणि या सर्व समस्यांवरील वैद्यकीय मदत स्वीकारावी.”

सुरुवातीला सपकाळ जेव्हा गावातल्या लोकांशी संपर्क साधत तेव्हा लोक त्यांच्या कुटुंबातल्या सदस्यावर झालेल्या उपचारांच्या फाइल्स दाखवत. “माहितीचा अभाव किंवा नियमितता नसल्यामुळे, त्यांच्यावर वैद्यकीय उपचार प्रभावी ठरत नव्हते,” ती सांगते. “त्यामुळे या उपचारांवरून त्यांचा विश्वास उडाला. सुरुवातीचे काही महिने त्यांचा विश्वास संपादन करण्यासाठी ते जे काही सांगतायत ते आम्ही ऐकत रहायचो.”

या वैद्यकीय उपचारांवर विश्वास दर्शवणारी आस्मा पहिली व्यक्ती होती. काही वर्षांपूर्वी तिचे पती हुसेन यांचं अर्धांगवायूच्या झटक्यानं निधन झालं, त्यावेळी ते ७० वर्षांचे होते. पतीच्या निधनानंतर फातिमाची काळजी घेण्यासाठी अस्मा एकटीच राहिली होती.

“माझ्या हातात काहीच उरलं नव्हतं,” त्या सांगतात. वैद्यकीय उपचार सुरू केल्यावर माझ्या मुलीसोबत आणखी काही वाईट झालं नाही. म्हणूनच मी त्यावर ठामपणे विश्वास ठेवला.

वैद्यकीय मदत स्वीकारणारे अनेकजण निराश होऊनच पुढाकार घेतात, पण त्यांना त्याचा फायदाही झाला आहे. असे बरेच लोक आहेत जे याला विरोधही करतात आणि वैद्यकीय मदत करणाऱ्यांच्या कामात अडचण निर्माण करतात.

वयाची साठी उलटलेल्या उमाबाई जवळपास सहा वर्षांपासून पिंपळगाव सराईत राहतात. वारंवार निर्माण होणाऱ्या आरोग्य समस्यांमुळे त्यांनी इथं येण्याचा निर्णय घेतला. त्यांची झोपडी अस्माच्या झोपडीसमोर आहे. दोघींच्या झोपडीच्या मध्यभागी बांधलेल्या एकाच दोरीवर त्या कपडे सुकवतात. “माझं गाव जळगाव इथंन साठ-सत्तर किलोमीटर आसल, तिथं मी माझ्या घरच्यांना भेटायला कधीमधी जात असते”, उमाबाई सांगतात.

पण उमाबाई जेव्हा घरी जातात तेव्हा त्यांचं अंग दुखायला लागतं आणि त्यांचं डोकंही गरगरायला लागतं. “मी इथं परत आले की मला बरं वाटतं,” त्या सांगतात. “बाबा मला जाऊ देत नाहीत.”

बुलढाण्यात राहणाऱ्या आणि दवा-दुआ प्रकल्पाच्या व्यवस्थापक असलेल्या सोनाली कर्दळ यांनी त्यांना औषधोपचार देण्याचा प्रयत्न केलाय. पण उमाबाईंना विश्वास आहे की, जेव्हा सैलानी बाबा तिला यातून मोकळं करतील तेव्हाच त्या घरी कायमच्या परतू शकतील. “इथल्या अनेक रुग्णांनी काय करावं हे बाबा त्यांना स्वप्नात येऊन सांगतात,” सोनाली स्पष्ट करते. “आपण त्यांच्या श्रद्धेचा कितीही आदर केला आणि त्यांना उपचाराचं महत्त्व पटवून दिलं तरीही अनेकांना त्याच्यावर विश्वास बसत नाही.”

सोनाली आणि तिच्या टीमला पिंपळेगाव सराईतल्या कुटुंबांकडून विरोधाचा सामना करावा लागलाय. त्यांच्यावर रुग्णांच्या मानसिक आरोग्याला धोका पोहोचवण्याचे आरोपही केले गेलेत. “आम्ही फक्त चिकाटीने काम करू शकतो आणि आम्हाला प्रतिसाद येण्याची अपेक्षाही आहे.”

त्यांनी आतापर्यंत गावातील ६०० हून अधिक रुग्णांवर यशस्वी उपचार केलेत आणि त्यापैकी बरेचजण पूर्णपणे बरे होऊन घरी परतलेत. गावात उपचार घेत असलेले इतर लोक सोनालीच्या नियमित पाठपुराव्याचा फायदा करून घेण्यासाठी उपचारांकडे दुर्लक्षही करतात.

उपचारांकडे दुर्लक्ष करणारा एक रुग्ण म्हणजे १८ वर्षांचा आशिष. मंद प्रकाश आणि गवताने झाकलेल्या त्याच्या झोपडीत सोनाली गेली तेव्हा तेव्हा तो तिच्याकडे पाठ करून बसला होता. त्याच्या ४५ वर्षीय आईनं सवितानं, त्याचा हात धरला आणि ती आमच्याशी बोलू लागली.

अकोला जिल्ह्यातल्या एका गावातून आलेला आशिष त्याच्या शाळेतला हुशार विद्यार्थी होता. त्याचं गाव पिंपळगाव सराईपासून चार तासांच्या अंतरावर आहे. तो इतर मुलांसारखं सामान्य आयुष्य जगत होता. त्याला सेल्फी घ्यायला आवडायचं, वेगवेगळे रंग आवडायचे. पण चार वर्षांपूर्वी तो रॅगिंगला बळी पडला अन् त्याचं आयुष्य पूर्णपणे उलटलं.

“मुलांच्या एका टोकळ्यानं त्याला त्रास दिला,” सविता सांगतात. “एका संध्याकाळी, ते सर्व त्याच्या अंगावर बसले आणि त्याचा जीव गुदमरला. त्याला श्वास घेता येत नव्हता आणि त्याचे हात पाय जखडले होते. त्यानं घाबऱ्या जीवानं त्या मुलांच्या तावडीतून बाहेर पडायचा प्रयत्न केला. त्याच्या तोंडाजवळ असलेल्या एकाच्या हाताचा त्याने चावा घेतला आणि त्यांच्या तावडीतून बाहेर पडला.”

ज्या मुलाच्या हाताचा त्याने चावा घेतला होता त्याने दुसऱ्या दिवशी त्याच्या वडिलांना शाळेत पाठवलं. त्यांनी आशिषला धमकावलं आणि सविताशीही ते उद्धटपणे वागले. या घटनेचा आशिषला जबर धक्का बसला.

“त्या घटनेनंतर त्याचा आवाजच गेला,” सविता सांगतात. “तो नंतर बोललाच नाही.”

अकोल्यातले मानसोपचारतज्ज्ञ आशिषला बरं करण्यात मदत करू शकले नाही तेव्हा सविता आणि आशिषची २२ वर्षीय मोठी बहीण निकिता त्याला सैलानी बाबांच्या दर्ग्यात घेऊन आल्या आणि इथंच स्थायिक झाल्या.

सविताला सरकारकडून १५०० रुपयांची विधवा पेन्शन मिळते. त्यातील एक तृतीयांश रक्कम ती ज्या झोपडीत राहते त्याच्या भाड्यात जाते. गावातल्या इतर स्थलांतरितांप्रमाणे, ती वेगवेगळ्या स्वयंसेवी संस्थांद्वारे इथल्या कुटुंबांना पुरवल्या जाणाऱ्या अन्नधान्यावर अवलंबून आहे.

“आमच्या घरी आमची शेतजमीन पडून आहे,” निकिता सांगते. “आम्ही लहान असताना माझे वडील वारले आणि आमचे नातेवाईक आम्हाला फारशी मदत करत नाहीत.”

आशिषची काळजी घेण्यात आईची मदत करण्यासाठी निकिताला कॉलेज सोडावं लागलं. “तो अजून त्या भयंकर अनुभवातून सावरलेला नाही,” सोनाली सांगते. “आम्हाला त्यालासातत्याने उपचार द्यावे लागतील.”

पण आशिषला जेव्हा गोळ्या दिल्या जातात तो त्या फेकून देतो. तो जास्त बोलत नाही. तो हाताच्या हावभावातून आणि स्पर्शातून स्वतःला व्यक्त करतो. त्याची आई आणि बहीण त्याच्या नकळत जेवणातून आणि पाण्यातून औषधं देण्याचा प्रयत्न करतात. हा रोजचा संघर्ष आहे.

सुदैवाने फातिमाने औषधं घेण्यासाठी त्रास दिला नाही. जवळजवळ तीन वर्षांच्या सततच्या उपचारानंतर, ती आता दर्ग्यासमोरील झाडाच्या साखळदंडातून मुक्त झालीये. तिचा आक्रमकपणा आता कमी झालाय. ती स्वतःची तयारी करते आणि स्वयंपाकात अस्माला मदतही करते.

“ती मेडिकलमध्ये जाऊन स्वतःच्या गोळ्या आणते,”अस्मा कौतुकानं सांगतात.

आपल्या मुलीमध्ये झालेल्या सुधारामुळे आस्मा आता दवा-दुआ प्रकल्पाची सहयोगी बनल्या आहेत. त्या अनेकदा सोनालीला गावातल्या इतर कुटुंबांना त्यांच्या मानसिक आरोग्याच्या समस्यांवर उपचार घेणं पटवून देण्यात मदत करतात. “अडचण अशी आहे की आपल्याला जे माहित नाही ते आपण मान्य करत नाही. जर कोणाला आपल्यापेक्षा जास्त माहिती असेल तर आपण त्यांचे ऐकलं पाहिजे,”अस्मा पुढे सांगतात. “माझ्या मुलीने १० वर्षे दर्ग्यासमोर साखळदंडाने बांधून घालवली. पण योग्य वैद्यकीय मदतीनंतरच ती बरी झाली.”

फातिमा बरी झाल्यामुळं आस्मा यांना त्यांच्या मूळ घरी परतण्याची आस आहे. त्यांची दोन्ही मुलं अधूनमधून त्यांना भेटायला येतात, परंतु त्यांना त्यांच्या आयुष्यातील शेवटची काही वर्षे स्वतःच्या घरी जगायची आहेत. “माझं आयुष्यही आता कमीच उरलंय,” त्या सांगतात. “मला माझ्या स्वतःच्या घरात मरायचंय.”

फातिमा ही एकमेव गोष्ट आहे जी त्यांना इथं अडकवून ठेवते. आस्माना भीती वाटते की घरी परतल्याने तिच्या उपचारांमध्ये व्यत्यय येईल आणि पुन्हा आजारी पडेल. त्या धोका पत्करू शकत नाही. शंभर किलोमीटर दूर राहिल्याने तिच्या उपचारांमध्ये अडथळा येऊ शकतो. “मी माझ्या मुलीची काळजी घेण्यात मांझं आयुष्य घालवलंय,” आस्मा सांगतात. “मला माझी जबाबदारी पार पाडायची आहे.”

नोंद: वृत्तांकनातील मनोरुग्णांची नावं त्यांची ओळख जपण्यासाठी बदलण्यात आली आहेत.

अनुवाद : अश्विनी पाटील