ବୀରଭୂମରେ, ସାନ୍ତାଳଙ୍କ ଘରକାନ୍ଥରେ ଜଙ୍ଗଲ

ଗୋପାଲନଗରରେ ଜଣେ ସାନ୍ତାଳଙ୍କ ଛୋଟିଆ ଘରର ମାଟି କାନ୍ଥରେ ବଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି ଜଙ୍ଗଲଟିଏ । ଛାତ ଭିତର ଦେଇ ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଘର ପାଖରେ ଥିବା ନିମ୍ବ ଗଛର ଛତା ଭଳି ଝଙ୍କାଳିଆ ଉପର ଭାଗ ସହିତ ସାମିଲ ହୋଇଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ବାଟରେ ଗୋଟିଏ ଅଣ୍ଡିରା ହରିଣ ତା’ର ଶିଙ୍ଗ ମେଲାଇ ଟହଲୁଥାଏ, ସେଇଠି ଲାଗିଥାଏ ଧାଡ଼ିକି ଧାଡ଼ି ଛୋଟ ଛୋଟ ଫୁଲଗଛ ଏବଂ ସେଇଠି ଉଡୁଥାଆନ୍ତି ଅପେକ୍ଷାକୃତ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରଜାପତି । ଚକମକିଆ ରଙ୍ଗିନ ଡେଣାରେ ସଜେଇ ହୋଇ ବୁଲୁଥାଆନ୍ତି ବୁଲବୁଲ, କୁଣ୍ଡାଖିଆ, ହଳଦୀବସନ୍ତ ଓ ଶୁଆ ଭଳି ସୁଦୃଶ୍ୟ ଚଢ଼େଇମାନଙ୍କର ଏକ ବିଶେଷ ଗୋଷ୍ଠୀ । ଘରର ଅନାକର୍ଷଣୀୟ ଧଳା କାନ୍ଥ ପାଖରେ ଫଡ଼ଫଡ଼ ହୋଇ ଉଡୁଥାଆନ୍ତି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଇଲାମବାଜାର ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଚଢ଼େଇମାନେ ।

ଏକଥା ଆଦୌ ନୁହେଁ ଯେ, କାନ୍ଥ ଉପରେ ଚଢ଼େଇମାନଙ୍କର କୋଳାହଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଳପ୍ରଚଳ, କିମ୍ବା ମନ ଭିତରେ ସେହିଭଳି କିଛି ଭ୍ରମ ନେଇ ହଠାତ୍ ସତର୍କ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି ୭୫ ବର୍ଷୀୟ ଚୁରକି ଟୁଡୁ । ଏହା ବି ନୁହେଁ ଯେ, ମେ ମାସ ଅପରାହ୍ନରେ, ଟିଣଛାତ ଉପରେ ଅଦିନିଆ ବର୍ଷାର ଟୁପୁରୁଟାପୁରୁ ସ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇ ଦିଏ । କିନ୍ତୁ, ଘର ବାହାର ପଟ କାନ୍ଥରେ, ମାଟିରେ ତିଆରି କାନ୍ଥା ଭଳି ବିସ୍ତାରିତ ଚିତ୍ରରାଜି ପାଖ ଦେଇ ଆଗେଇ ଗଲାବେଳେ ଆମ ପାଦଶବ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ସଜାଗ କରେ ।

ଇଲାମବାଜାର ବ୍ଲକର ଏହି ଗାଁ ଭିତର ଦେଇ ଲମ୍ବି ଯାଇଥିବା ପିଚୁ ରାସ୍ତାର ଉଭୟ ପଟେ ଲଗାଲଗି ହୋଇ ରହିଛି ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କର ଏମିତି ଅନେକ ମାଟିଘର । ଏଇ ରାସ୍ତା ଦେଇ ଗଲାବେଳେ ଆମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ ସବୁ ଘରର ବାହାର କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କାଯାଇଥିବା ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଭିତ୍ତିଚିତ୍ର ।

“ଆଜିକାଲି ପିଲାମାନେ ଫୋନ୍ ଓ ଖବରକାଗଜରୁ ଶିଖି ନୂଆ ନୂଆ ଡିଜାଇନ କରୁଛନ୍ତି । ଆଗରୁ ଆମ ସମୟରେ ଏତେ ପ୍ରକାର ଡିଜାଇନ୍ କୋଉଠି ଥିଲା ? ଆମେ ଖାଲି କ୍ଷେତରୁ ମାଟି ନେଇ ଆସୁ ଏବଂ କାନ୍ଥରେ ରଙ୍ଗ ଛାଟି ଦେଉ,” ତାଙ୍କ କୋଠରିରୁ ବାହାରକୁ ବାହାରି ଘରର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚୁ ପହଞ୍ଚୁ ଚୁରକି ଟୁଡୁ କହନ୍ତି । ଯେଉଁଭଳି ସହଜ ସ୍ୱରରେ ସେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ବାରି ହୁଏ ଯେ, ତାଙ୍କ ସୁସଜ୍ଜିତ ଘରକାନ୍ଥର ଫଟୋ ଉଠାଇବାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଗାଁକୁ ଆସୁଥିବା ଅନୁସନ୍ଧିତ୍ସୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାରେ ସେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ।

ସେ ଆମ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ଯେଉଁ ବିଷୟରେ ଆମର ଆଗ୍ରହ ରହିଛି ବୋଲି ସେ ମନେ କରନ୍ତି, ସିଧାସଳଖ ସେହି ବିଷୟ ଭିତରକୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି । “ହାଡ଼ିର ତେଲ (ରନ୍ଧା ବାସନରୁ କୋରି ବାହାର କରାଯାଉଥିବା ପୋଡ଼ା ତେଲର ଅବଶେଷ) ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ଧଳା ମାଟି, ନାଲି ମାଟି, କଳା ମାଟି (ରଙ୍ଗ)- ଆଗରୁ ଏହି ସବୁ ରଙ୍ଗ ଥିଲା।” କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଅଟକି ଯାଆନ୍ତି ସେ, ଏବଂ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । “ପ୍ରଥମେ କାନ୍ଥରୁ ପୁରୁଣା ମାଟିର ପରସ୍ତ ରାମ୍ପି ବାହାର କରିଦିଆଯାଏ । ତା’ପରେ ନୂଆ କାଦୁଅର ପରସ୍ତ ଦେଇ ପଲସ୍ତରା କରାଯାଏ ଏବଂ ତା’ପରେ ଆମେ ଆଉ ଏକ ପରସ୍ତ ଲଗାଇ ଥାଉ । ଶେଷରେ, ଆମେ କାନ୍ଥର ଧାରକୁ ଖଡ଼ିମାଟି (ଚୂନପଥର ବା ଚକ୍) ଦେଇ ରଙ୍ଗ କରିଥାଉ ।

ପୂର୍ବ ବର୍ଦ୍ଧମାନର ଆକୁଲିଆ ଗାଁ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଏବଂ ପିଲାଦିନର କଥା ମନେ ପକାଇ ଅତୀତକୁ ଝୁରି ହୁଅନ୍ତି ଚୁରକି । କିନ୍ତୁ ସାନ୍ତାଳ ସଂପ୍ରଦାୟର ଦ୍ରୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜୀବନଧାରା ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆଦରି ନେବାରେ ନୂତନ ପିଢ଼ିର ଢଙ୍ଗ ସଂପର୍କରେ ସେ ବେଶ୍ ସଚେତନ । ଏବେ ସେ ଗୋପାଲନଗରରେ ତାଙ୍କ ଝିଅ ସହିତ ରହୁଛନ୍ତି । ବୋଲପୁରରୁ ଇଲାମବାଜାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ରାସ୍ତାରେ ପଡୁଥିବା ଶ୍ରୀନିକେତନ ରୋଡ୍ ବାମପଟେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ଗାଁରେ ରହୁଥିବା ୩୦୪ଟି ପରିବାର ଭିତରୁ ଗୋଟିଏ ସେମାନଙ୍କର ।

ବୀରଭୂମର ମୋଟାମୋଟି ସାତ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକ ଆଦିବାସୀ । ସେଥିରୁ ସାନ୍ତାଳ (ସାନ୍ଥାଳ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ)ମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ-୮୦ ପ୍ରତିଶତରୁ ଅଧିକ (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ) ।

“ଗାଁରେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକଙ୍କର ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଘର ରହିଛି – ଗୋଟିଏ ମାଟିଘର ଆଉ ଗୋଟିଏ ସିମେଣ୍ଟର । ମାଟିଘରେ ଏହି କାନ୍ଥ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ,” ଚୁରକିଙ୍କ ୪୦ ବର୍ଷୀୟା ଝିଅ ସୁମି କହନ୍ତି । ସେ ଆମକୁ ଏହି ପ୍ରଥା ଓ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଥିବା ବେଳେ, ହଠାତ ଆମେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲୁ ଯେ, ଏଠାକାର ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ଘର ପାଖରେ ଇଟା ଓ ସିମେଣ୍ଟର ଗୋଟିଏ ପକ୍କା ଘର ତିଆରି କରିଛନ୍ତି । ଠିକ୍ ଯେମିତି ପୁରୁଣା, ପୈତୃକ ଘରର ଏକ ଆଧୁନିକ ସଂପ୍ରସାରଣ । ମନେହୁଏ, ପୁରୁଣାର ମୂଲ୍ୟ ବଦଳରେ ନୂତନକୁ ଆଦରି ନେବା ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ସମ୍ଭବ ହୋଇନାହିଁ ।

ବର୍ଷାଦିନେ ପଡ଼ିଆରେ ଜମି ରହୁଥିବା ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ମାଟିର ତାଜା ପରସ୍ତରୁ କାନ୍ଥ ପାଇଁ ମାଟି ଅଣାଯାଏ । “ଭାଦ୍ର ଓ ଆଶ୍ୱିନ (ଅଗଷ୍ଟ ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଅକ୍ଟୋବର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ମାସରେ ଆମେ ପଡ଼ିଆରୁ କାଦୁଅ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାଉ,” ସୁମି କହନ୍ତି । ଘରେ ରଙ୍ଗ ଦେଇ ଚିତ୍ରରେ ସଜାଇବା ଭଳି ସାନ୍ତାଳମାନଙ୍କର ବାର୍ଷିକ ପ୍ରଥା ପାଳନ ଲାଗି ଆବଶ୍ୟକ ରଙ୍ଗ ଆଖପାଖରେ ମିଳୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଟିରୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ ।

“ଆଦିବାସୀଙ୍କର ଚାରିଟି ପ୍ରାଥମିକ ରଙ୍ଗ ରହିଛି,” ସୁମିଙ୍କ ବାନ୍ଧବୀ ଏବଂ ନିକଟତମ ପଡ଼ୋଶୀ ୪୦ ବର୍ଷୀୟା ଗଗନି ମାଣ୍ଡି କହନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକର ତାଲିକା ଦିଅନ୍ତି ସେ: ଧଳା ରଙ୍ଗ ପାଇଁଖଡ଼ିମାଟି (ଚକ୍); ଇଲାମବାଜାର ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆଣି ପାଣିରେ ଭିଜାଇ ରଖାଯାଉଥିବା ଲାଲମାଟି (ନାଲି ମାଟି) । ସାଧାରଣତଃ ଆମେ ଏହାକୁ ଧାରରେ ଲଗାଉ । ବେଳେବେଳେ କୂଅ ଖୋଳିବା ସମୟରେ ଆମେ ହଳଦିଆ ମାଟି ପାଉ । ଏହି ମାଟି ବେଶୀ ମିଳେ ନାହିଁ । ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ବି ମିଳେ, ଆମେ ଏହାକୁ ଯତ୍ନର ସହିତ ବସ୍ତାରେ ଭରି, ପରେ ରଙ୍ଗ ଦେବା ଲାଗି, ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥାଉ । ଆଉ ରହିଛି କଳା । ଏହି ରଙ୍ଗ ଲାଗି ଆମେ କୁଟାକୁ ପୋଡ଼ି ଦେଉ ଏବଂ ଏହାର ପାଉଁଶକୁ ପାଣିରେ ମିଶାଇ ଦେଉ ।

“ବେଳେବେଳେ ଆମେ ଖଡ଼ିମାଟି ସହିତ ବଜାରରେ ସବୁବେଳେ ମିଳୁଥିବା ନୀଳମାଟିକୁ ମିଶାଇ ଚିତ୍ର କରିବା ଲାଗି ନୂଆ ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରୁ । ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶିମ୍ (ଶିମ୍ବ) ପତ୍ରରୁ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ବାହାର କରୁ,” ଗଗନି କହନ୍ତି । “ସମୟ ବିତିବା ସହିତ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏସବୁ (ପ୍ରାକୃତିକ) ରଙ୍ଗ ଫିକା ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଲିଭି ଯାଏ, ତେଣୁ ଆମେ ଏହି ରଙ୍ଗକୁ ଆଉ ଥରେ (ବର୍ଷକୁ ଥରେ) ଦେବା ଦରକାର ହୁଏ ।

ଆଉ ଆମେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ଗୋଟିଏ ଘରର କାନ୍ଥରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ, ଫୁଲ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଚିତ୍ର ଦେଖିଥିଲୁ, ସେଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅନ୍ୟ ସବୁ ରଙ୍ଗ କେଉଁଠୁ ଆସେ ? “ବାକି ସବୁ ରଙ୍ଗ ବଜାରରୁ କିଣା ହୋଇ ଆସେ,” ଗଗନି କହନ୍ତି ।

“ପ୍ରଜାପତି ଡିଜାଇନ ଲାଗିଥିବା ସେହି ଦୁଇଟି ଘରକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି ? ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କରିଛନ୍ତି । ଆମେ ଖାଲି ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛୁ,” ସୁମିଙ୍କ ଝିଅ ରେଖା ମୁର୍ମୁ କହନ୍ତି । ଗାଁଠାରୁ କିଛି ଦୂରରେ ଗୋଟିଏ କାନ୍ଥ ଉପରେ ମନଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଚିତ୍ର କରିବାରେ ଲାଗି ପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ସହିତ ଦୃପ୍ତ କଣ୍ଠରେ ଆମର ପରିଚୟ କରାଇ ଦିଅନ୍ତି ଏହି ୧୬ ବର୍ଷୀୟା ଝିଅ ଜଣକ । ସେ ଓ ତାଙ୍କର ୧୫ ବର୍ଷୀୟା କିଶୋରୀ ଚିତ୍ରକର ବାନ୍ଧବୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଯଥାକ୍ରମେ ରାଇପୁର ଶିତିକଣ୍ଠ ଏମ୍. ହାଇସ୍କୁଲ ଏବଂ ଦାରୋନ୍ଦା ଚଣ୍ଡୀମାତା ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଏକାଦଶ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଢ଼ନ୍ତି । ଗୋପାଲନଗରର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଳି, ମୂଳତଃ ସାନ୍ତାଳୀ ଭାଷାଭାଷୀ ରେଖା, ଅନର୍ଗଳ ବଙ୍ଗଳା କହିପାରନ୍ତି ।

ରେଖାଙ୍କ ନିଜ ଘର କାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କା ଯାଇଥିବା ଏହି ସବୁ ପକ୍ଷୀ, ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ମାନବ ଆକୃତି ସେମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ଚିତ୍ରକଳାର ସୂଚକ ନୁହେଁ କି ଏସବୁ ତାଙ୍କ ଦିଦା ଚୁରକି କିମ୍ବା ମାଆ ସୁମି ଶିଖିଥିବା ପଦ୍ଧତିରେ ଅଙ୍କା ଯାଇନାହିଁ । “ଆମକୁ ଏ ସବୁ ଜଣେ ଦିଦି (ବଡ଼ ଭଉଣୀ, ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଏହିଭଳି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ) ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ଯିଏ କି ଆମକୁ ଚିତ୍ରକଳା ଶିକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଆସନ୍ତି,” ରେଖା କହନ୍ତି ଏବଂ କଥାରେ କଥାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେହି ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଜଣକ ସାନ୍ତାଳ ସଂପ୍ରଦାୟର ନୁହଁନ୍ତି । ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ରଙ୍ଗ, ତୂଳୀ ଓ ରଙ୍ଗପାତ୍ର ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନୀୟ ବୋଲପୁର ବଜାରରୁ କିଣାଯାଇଛି ।

“ପୂର୍ବରୁ, ଆମେ ଆମ ଘରର ପୂରା କାନ୍ଥକୁ ଚିତ୍ର କରୁ ନଥିଲୁ । ନଡ଼ା ଛପରର ଠିକ୍ ତଳେ, ମାଟି କାନ୍ଥର ଧାରରେ ଲାଲ ମାଟିର ରେଖା ଅଙ୍କନ କରାଯାଏ । ତା’ ତଳେ ଫୁଲ ଓ ଲତାର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କା ଯାଏ । ଏହା ଖୁବ୍ ସରଳ (କଳାତ୍ମକ ଶୈଳୀ) ଥିଲା,” ପିଢ଼ି ବଦଳିବା ସହିତ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ ଶୈଳୀରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସଂପର୍କରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଯାଇ ରେଖା କହନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଜେଜେମାଆ ଚୁରକିଙ୍କ ଭଳି, ସେ ମଧ୍ୟ ବୁଝିଛନ୍ତି ଯେ, ପୁରୁଣା ଚିତ୍ରକଳାରେ ଯେଉଁ ସବୁ ଆକୃତି ଓ ଡିଜାଇନ ଅଙ୍କା ଯାଉଥିଲା, ସେସବୁ ସେ ସମୟର ଏକ ବୃହତ୍ତର ଜୀବନଧାରାର ଅଂଶବିଶେଷ ଥିଲା ଏବଂ ଏବେ ଆଉ ସେହି ସମାନ ଅଙ୍କନ ଶୈଳୀ ନାହିଁ ।

ଶେଷ ଥର ପାଇଁ କେବେ ଜଣେ ପିଲା ଧନୁ ଓ ତୀରର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କୁଥିବା ସେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ କଥା ମନେ ପକାଇ ପାରନ୍ତିନି ଚୁରକି ଟୁଡୁ । ସେ କହନ୍ତି ଯେ, ଆଜିକାଲି ଲୋକେ ଆଉ ସେ ସବୁ ଚିତ୍ର କରୁନାହାନ୍ତି; ଏବେ ତ ଶିକାର କରିବା ବି ନିଷେଧ । ଆଜିକାଲି ବର୍ଷକୁ ଥରେ ସେମାନେ ପାଳନ କରୁଥିବା ବାନ୍ଦନା ପରବ (ଜାନୁଆରୀ ପ୍ରଥମ ସପ୍ତାହରେ ବୀରଭୂମର ସାନ୍ତାଳ ସଂପ୍ରଦାୟ ପାଳନ କରନ୍ତି) ଅବସରରେ ପ୍ରକୃତ ଶିକାର କରାଯାଉନାହିଁ ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ପାଳନରେ ସୀମିତ ରହିଛି । ଏହା ଏକ ପ୍ରତୀକ, ଯାହା ଅତୀତରେ ସେମାନଙ୍କର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସୂଚାଇଥାଏ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଚାଷକାମ ଶିଖିବା ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଯାଇ ଶିକାର କରୁଥିଲେ । ଆଜିକାଲି ବୀରଭୂମରେ ବି ଦ୍ରୁତ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ହେବାରେ ଲାଗିଛି ।

“ଗୋପାଲନଗରର ଅଧିକାଂଶ ସାନ୍ତାଳ ପରିବାର ଭାଗଚାଷୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କ୍ଷେତରେ କାମ କରନ୍ତି । ଆମେ ବର୍ଷାଦିନେ ଧାନ ଓ ଶୀତ ଦିନରେ ଆଳୁ ଚାଷ କରୁ ଏବଂ ଏହି ଅମଳ ଉପରେ ଆମର ବର୍ଷକ ଯାକର ଶସ୍ୟ ଆହାର ନିର୍ଭର କରେ,” ତାଙ୍କ ଘରର ପକ୍କା ଅଂଶରେ, ଅମଳ ପରେ ଏଣେତେଣେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଆଳୁ ଭିତରେ ବସି ଗଗନି କହନ୍ତି । ବିହନ ଓ ସାର ଉପରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ବେଶୀ ଅର୍ଥ ବିନିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଆଧାରରେ ଜମି ମାଲିକ ଓ ଭାଗଚାଷୀଙ୍କ ଭିତରେ ଅମଳ କରାଯାଇଥିବା ଫସଲ ଭାଗ କରାଯାଏ । ଅଳ୍ପ କେତେକ ପରିବାରର ନିଜସ୍ୱ ଜମି ରହିଛି । ତାହା ବି ଅତି ବେଶୀରେ ଗୋଟିଏ କି ଦୁଇ ବିଘା । (ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ବିଘା ହେଉଛି ୦.୩୩ ଏକର) ଧାନ ବ୍ୟତୀତ, ସେମାନେ ଆଳୁ, ସୋରିଷ, ରାଶି, ବାଇଗଣ ଓ ଟମାଟୋ ଚାଷ କରନ୍ତି ।

ଏହି ସଂପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଅତିରିକ୍ତ ଆୟର ପନ୍ଥା ହେଉଛି ଗୃହପାଳିତ ପଶୁ, ଚା’ ଓ ଜଳଖିଆ ଦୋକାନ ଏବଂ ବ୍ୟାଟେରୀ ଚାଳିତ ଇ-ରିକ୍ସା । କିନ୍ତୁ ଏବେ ବି ଏଠାକାର ଜୀବନଧାରଣର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହିଛି ଫସଲ ଅମଳ । “ସାଧାରଣତଃ ଆମେ, (ବାନ୍ଦନା) ପର୍ବ ପାଳନ ପୂର୍ବରୁ, ଅଗ୍ରହାୟନ (ନଭେମ୍ବର ମଧ୍ୟ ଭାଗରୁ ଡିସେମ୍ବର ମଧ୍ୟ ଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ମାସରେ ଆମମାନଙ୍କ ଘର କାନ୍ଥରେ ରଙ୍ଗ ଦେଇ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିଥାଉ.” ସୁମି କହନ୍ତି । ମୁଖ୍ୟତଃ ସାନ୍ତାଳ ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ, ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଘରକାନ୍ଥରେ ନୂଆ ମାଟିର ଲେପ ଦେବା ସହିତ ବର୍ଷ ସାରା ଏହାର ଦେଖାରଖା କରିଥାଆନ୍ତି ।

ହେଲେ, ଏବେ ପରବ ପାଳନର ସମୟ ହୋଇ ନଥିଲେ ବି ଘର କାହିଁକି ସଜା ଯାଉଛି ?

ରେଖା କହନ୍ତି, ପରିବାରରେ କାହାରି ବିବାହ ସମୟରେ ବି ଏହା କରାଯାଏ । ଆଉ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଙ୍କ ଘରେ ଏହା ହେବ ବୋଲି ସେମାନେ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ତେଣୁ ଘରଲୋକେ କାନ୍ଥକୁ ସଜାଇବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି । ଘରର ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀମାନେ ଆସବାବପତ୍ରକୁ ଏଣେତେଣେ ରଖି ଦେଇଛନ୍ତି । ରଘୁନାଥ ମୁର୍ମୁ (ବିଶିଷ୍ଟ ସାନ୍ତାଳୀ ବିଦ୍ୱାନ, ନାଟ୍ୟକାର ଏବଂ ଅଲିଚିକି ଲିପିର ସ୍ରଷ୍ଟା), ଡକ୍ଟର ବି.ଆର. ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁରଙ୍କ ପ୍ରତିକୃତିକୁ କାନ୍ଥରୁ ବାହାର କରି ନିଆଯାଇଛି ଏବଂ ସେମାନେ ବିଛଣା ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଛନ୍ତି । ରେଖା କହନ୍ତି ଯେ, ଏଠାରେ ରହିଥିବା ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରତିକୃତି ତାଙ୍କ ସଂପ୍ରଦାୟର ସାମୂହିକ ସଂପଦ ଏବଂ ସଂପ୍ରଦାୟର କୌଣସି ପର୍ବ ଏବଂ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ସମୟରେ ସେସବୁର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଇଥାଏ ।

ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି, ଗୋପାଲନଗରର ସାନ୍ତାଳ ସଂପ୍ରଦାୟକୁ ଏବେ ବି ଏକତ୍ର କରି ରଖିଛି ଏହି ସବୁ ପ୍ରତିଛବି ଓ ରଙ୍ଗ । ଠିକ୍ ଗଗନି, ସୁମି ଓ ରେଖାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ବୃଷ୍ଟିଙ୍କ ଛାତିର ଉପର ଭାଗରେ ରହିଥିବା ଚିତାକୂଟାର ବିଶେଷ ରଙ୍ଗ ଭଳି । “ଏହା ଖୁବ୍ କାଟେ । ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାତିରେ କୂଟାଇ ନଥିଲି । ହେଲେ ଦେଖନ୍ତୁ, ମୁଁ ହାତରେ ଏହାକୁ କରିଛି,” ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଛାତିରେ ଚିତାକୂଟା ଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଆକାରର ଚିତ୍ର ଭଳି ତାଙ୍କ ହାତରେ ସେ କୂଟାଇଥିବା ସମାନ ପ୍ରକାର ଚିତ୍ରକୁ ଦେଖାଇ ଆଗ୍ରହର ସହିତ କହନ୍ତି ରେଖା । ଚିତାକୂଟା ଏବେ ଏକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ରୀତି- ସମୟର ଏବଂ ପରମ୍ପରାର- ସୁମିଠାରୁ ରେଖା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

“ଆମେ ୫ କି ୬ ବର୍ଷ ବୟସର ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହରେ ଚିତାକୂଟା ହୋଇଥାଏ । ଏହା କରିବା ଲାଗି ଲୋକେ ବିହାରରୁ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ବୟସ ବଢ଼ିଯିବା ପରେ ଏହା କରାଇଲେ ଖୁବ୍ କାଟେ । ଏହା ଆମର ପ୍ରତୀକ। ମା’-ଦାଦି (ମାଆ ଓ ଜେଜେମାଆ) ମାନେ ଆମକୁ ଏହା ଶିଖାଇଛନ୍ତି । ଧୀରେ ଧୀରେ (ସମୟ ବିତିବା ସହିତ) ରଙ୍ଗ ଫିକା ପଡ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି,” ଅଳ୍ପ ହସି କହନ୍ତି ସୁମି ।

ସେଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ସବୁ ଝିଅ-ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ରେଖା ଓ ବୃଷ୍ଟିଙ୍କ ଓଠରେ ବି ଫୁଟି ଉଠେ ସେଇ ସ୍ମିତହାସ୍ୟ । ସେହି ହସ, ଯାହା ଫିକା ପଡ଼ିଯାଏନି, ବରଂ ବର୍ଷାଭିଜା ସେଇ ଅପରାହ୍ନରେ ଚକମକ କରୁଥିବା ଘରକାନ୍ଥର ରଙ୍ଗ ଭଳି ଆହୁରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଉଠେ ।

ପ୍ରଥମେ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ବଙ୍ଗଳାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲା ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍