बीरभूम : संथाल घरांच्या भिंतीवर उमललेलं जंगल

गोपालनगरमधल्या एका लहानश्या संथाल घराच्या मातीच्या भिंतींवर एक छोटसं जंगल वाढतंय. छतावरून उगवलेली ही झाडे त्याच्या शेजारीच उगवलेल्या कडुलिंबाच्या झाडाच्या फांद्यांमध्ये मिसळतायत. ज्या मार्गावर ठिपक्यांचे हरीण दिसतं, तो मार्ग लहान फुलांनी आणि मोठ्या फुलपाखरांनी भरलेला दिसतोय. बुलबुल, सातभाई, तांबट, लांब शेपटीचे पोपट या पक्ष्यांचे पंख चमकदार रंगांनी भरलेत. जवळच्याच इलामबाजार जंगलातले हे पक्षी प्राणी भिंतीवरच्या हलक्या रंगावर उठून दिसतात.

७५ वर्षांच्या चुर्की टुडू यांना भिंतीवरच्या या प्राण्यांची हालचाल किंवा त्याचं अस्तित्व जाणवत नाही की मे महिन्यातल्या दुपारी तिच्या पत्र्याच्या छतावर होणाऱ्या अवकाळी पावसाचा आवाजही ऐकू येत नाही. पण घराबाहेरच्या भिंतीवरील या चित्राजवळून चालताना आमच्या पावलांचा आवाज कानावर पडतो, जो मातीतल्या कांथ्यासारखा येत होता.

इलामबाजार ब्लॉकमधल्या या गावातून जाणारा एक खड्ड्याचा रस्ता दोन्ही बाजूंना अशा अनेक घट्ट विणलेल्या संथाल मातीच्या झोपड्यांनी भरलेला आहे. घराबाहेरच्या भिंतींवरील रंगीबेरंगी भित्तीचित्रं आपण जाताना आपले लक्ष वेधून घेतात.

“आजकालची पोरं फोन आणि वर्तमानपत्रांमधून नवीन डिझाइन बनवतात. आमच्या काळात इतकी विविधता कुठे होती? आम्ही फक्त शेतातून थोडी माती आणायचो आणि भिंतींवर रंग उडवायचो,” चुर्की टुडू त्यांच्या खोलीतून बाहेर येत त्यांच्या घराच्या दाराजवळ येताना बोलत होत्या. त्यांच्या आवाजातली सहजता सांगत होती की त्यांना त्यांच्या घराच्या सजवलेल्या भिंतींचे फोटो काढण्यासाठी गावात येणाऱ्या पाहुण्यांची आता सवय झाली आहे.

त्यांनी आमच्या बोलण्याची वाट पाहिली नाही, तर थेट त्यांच्या आवडीच्या विषयावर बोलायला सुरुवात केली. “पांढरा चिखल, लाल चिखल, काळा चिखल (रंग), हाडीर तेल (स्वयंपाकाच्या भांड्यातून काढलेले जळलेले तेल) पासून बनवलेले हे रंग होते.” क्षणभर थांबून त्या पुढे म्हणाल्या, “अगोदर भिंतीवरून जुना मातीचा थर काढून टाकला जायचा. नंतर ती भिंत मातीनं सारवली जायली आणि मग आम्ही दुसऱ्या थरानं सारवायचो. सगळ्यात शेवटी, आम्ही खारीमती (चुनखडी किंवा खडू) ने कडा रंगवायचो.”

चुर्कीना पूर्वा वर्धमानच्या अकुलिया गावातल्या म्हणजे त्यांच्या जन्मगावच्या बालपणीच्या दिवस आठवतात. पण त्याचबरोबर त्यांना संथाल समुदायाच्या वेगाने बदलणाऱ्या पद्धती आणि नवीन पिढी या बदलांशी कशी जुळवून घेतेय याचीही माहिती आहे. त्या सध्या त्यांच्या मुलीसोबत गोपालनगरमध्ये राहताय. त्यांचं घर बोलपूरहून इलामबाजार जंगलाकडे जाणाऱ्या श्रीनिकेतन रोडच्या डाव्या बाजूला असलेल्या या गावात आहे. या गावात जवळपास ३०४ घरं आहेत.

बीरभूमच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे सात टक्के लोकसंख्या आदिवासी आहे. संथाल (ज्यांना संथाल असंही म्हटलं जातं) मोठ्या प्रमाणात आहेत. म्हणजे २०११ च्या जनगणनेनुसार हे प्रमाण ८० टक्क्यांहून जास्त आहे.

“गावातल्या बहुतेक कुटुंबांकडे दोन घरं आहेत. एक मातीचं आणि एक सिमेंटचं. भिंतीवरील कलाकृती मातीच्या घरावर बनवली जाते,” चुर्कीची ४० वर्षांची मुलगी सुमी म्हणते. प्रथा आणि परंपरा याविषयी ती आम्हाला सांगत असताना आम्हाला अचानक लक्षात आलं की, इथल्या प्रत्येकाने त्यांच्या पारंपरिक घराला लागूनच विटा आणि सिमेंटचं पक्कं घर बांधलंय. जुन्या, वडिलोपार्जित घराला आधूनिकतेचा साज चढवल्यासारखे ते दिसतात. ते नवीन घरात आले, मात्र त्याला जुन्या घरासारखं मोल नाही हे त्यातून दिसतं.

भिंतींसाठी लागणारा चिखल पावसाळ्यात जमिनीवर जमा होणाऱ्या गाळाचा थर असतो. “आम्ही भाद्रपद आणि अश्विन (ऑगस्टच्या मध्यापासून ते ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत) शेतातून गाळ गोळा करतो,” सुमी म्हणते. घर रंगवण्याच्या वार्षिक संथाल विधीसाठी, पारंपरिकपणे आजूबाजूला उपलब्ध असलेल्या विविध प्रकारच्या मातीपासून रंग गोळा केले जायचे.

“आदिवासी चार प्रमुख रंग वापरतात,” सुमीची मैत्रीण आणि शेजारीण असलेली ४० वर्षीय गगनी मंडी म्हणते. ती ते क्रमानं सांगते, “पांढऱ्या रंगासाठी खारीमाती (खडू) वापरला जातो; इलामबाजार जंगलातून आणलेली लालमाती पाण्यात भिजवली जाते. सहसा, आम्ही त्याने कडा रंगवतो. कधीकधी विहीर खोदताना आम्हाला पिवळा चिखल सापडतो. आम्हाला वेगळं काही फासरं मिळत नाही. म्हणून, जेव्हा जेव्हा आम्हाला जे काही मिळतं तेव्हा आम्ही ते काळजीपूर्वक पोत्यांमध्ये साठवून ठेवतो. जेणेकरून ते नंतर रंगकामासाठी वापरता येईल. नंतर काळा रंग असतो. आम्ही पेंढा जाळतो आणि नंतर राख पाण्यात मिसळून तो रंग तयार करतो.”

“कधीकधी आम्ही बाजारात सहजपणे मिळणाऱ्या निळ्या रंगात खडीमाती मिसळून नवीन रंग तयार करतो. आम्ही शिम म्हणजे पांढऱ्या वाटाण्याच्या पानांपासून हिरवा रंगही तयार करतो,” गगनी म्हणतात. “हे (नैसर्गिक) रंग बऱ्याचदा कालांतराने उडतात. म्हणून आम्हाला ते दरवर्षी पुन्हा वापरावे लागतात.”

त्या घराच्या भिंतीवर आम्ही सुरुवातीला पाहिलेल्या रंगांचे रंग, फुले आणि प्राण्यांच्या भित्तीचित्रात वापरल्या जाणाऱ्या इतर सर्व रंगांचं काय? “बाकीचे सर्व रंग बाजारातून विकत आणलेत,” गगनी म्हणते.

“फुलपाखराच्या डिझाइननं रंगवलेली ती दोन घरं दिसतायत? ती सर्व पूर्णिमाने रंगवली आहेत. आम्ही फक्त तिला मदत करतो,” सुमीची मुलगी रेखा मुर्मू म्हणते. १६ वर्षांची ही युवती आम्हाला गावातून फिरताना तल्लीन होऊन एका भिंतीवर चित्रं काढणाऱ्या कलाकाराची अभिमानाने ओळख करून देते. ती आणि तिची १५ वर्षीय चित्रकार मैत्रीण पूर्णिमा मुर्मू दोघीही रायपूर सितीकांठा एम. हायस्कूल आणि दारोंदा चंडीमाता विद्यालयात ११ व्या इयत्तेत शिकतात. मूळ संथाली भाषिक रेखा, गोपालनगरमधल्या इतरांप्रमाणेच बंगाली भाषाही अस्खलितपणे बोलते.

रेखाच्या स्वतःच्या घराच्या भिंतींवर असलेले सर्व पक्षी, फुलपाखरं आणि माणसांची चित्रं ही त्यांची पारंपरिक चित्रं नाहीत किंवा त्यांची तिची आजी चुर्की किंवा आई सुमीच्या पद्धतीच्या नाहीत. “आम्हाला हे सर्व एका ताईने शिकवलंय (शिक्षिकेला मोठी बहीण म्हणूनच संबोधित केलं जातं) जी आम्हाला चित्रकला शिकवते,” असं रेखा म्हणते आणि हेही सांगते की शिक्षिका संथाल समुदायाची नाही. पूर्णिमा वापरत असलेले रंग, ब्रश, पॅलेट बोलपूरमधल्या स्थानिक बाजारातून विकत घेतले जातात.

“पूर्वी, आम्ही आमच्या घराची पूर्ण भिंत रंगवत नव्हतो. गवताच्या मातीच्या भिंतीवर लाल मातीची कडा रंगवलेली असायची. त्याखाली फुलं आणि वेली रंगवल्या जायच्या. ती शैली सोपी होती,” रेखा चित्रकला शैलीतील पिढ्यानपिढ्यातील बदलांचे स्पष्टीकरण देते. तिची आजी चुर्कीप्रमाणे, तिला समजतंय की जुन्या चित्रांमधील आकृत्या आणि डिझाइन समृद्ध जीवनशैलीचा भाग होते जे आता पूर्वीसारखे राहिलेलं नाहीत.

चुर्की टुडूना त्यांनी शेवटचं एखाद्या मुलाला धनुष्य आणि बाण रंगवताना पाहिले होतं हे आठवत नाही. त्या म्हणतात की, आजकाल लोक त्या गोष्टी रंगवत नाहीत; आता स्वतः शिकार करण्यास बंदी आहे. वर्षातून एकदा बांदना परब दिवशी (बीरभूमच्या संथाल समुदायात जानेवारीच्या पहिल्या आठवड्यात साजरा केला जातो) ते जे करतात ती खरी शिकार नसून एक परंपरागत विधी आहे. हे एक प्रतीक आहे जे शेती करण्यापूर्वी शिकारी-संकलक म्हणून त्यांच्या स्थिती दर्शवते. बीरभूममध्येही वनक्षेत्र वेगाने कमी होत चाललंय.

“गोपालनगरमधील बहुतेक संथाल कुटुंबं दुसऱ्यांच्या शेतात काम करतात. आम्ही पावसाळ्यात भात आणि हिवाळ्यात बटाटा पिकवतो. आमचं वर्षभराचं धान्य या पिकावर अवलंबून असतं,” गगनी म्हणतात. घराच्या पक्क्या भागात कापणी केलेल्या बटाट्यांजवळ ते बसलेयत. बियाणं आणि खतांमध्ये कोण जास्त गुंतवणूक करतो यावर आधारित जमीन मालक आणि भागधारक यांच्यात कापणीचे विभाजन केलं जातं. फक्त काही मोजक्या कुटुंबांकडे स्वतःची जमीन आहे. तीही जास्तीत जास्त एक किंवा दोन बिघा. (इथं एक बिघा म्हणजे ०.३३ एकर जमीन असते) भाताव्यतिरिक्त, ते बटाटा, मोहरी, तीळ, वांगी आणि टोमॅटोची लागवड करतात.

गुरं चारणे, चहा-नाश्त्याचे स्टॉल आणि बॅटरीवर चालणाऱ्या ई-रिक्षा हे या समुदायासाठी कमाईचं अतिरिक्त साधन आहेत. पण इथले लोक अजूनही पिकांवर जास्त अवलंबून आहेत. “आम्ही सहसा (बांदना) उत्सवापूर्वी कार्तिक महिन्यात (नोव्हेंबरच्या मध्यापासून डिसेंबरच्या मध्यापर्यंत) आमच्या भिंती रंगवतो,” सुमी म्हणते. दरवर्षी भिंतींवर मातीचा नवीन थर लावण्याची आणि त्याची देखभाल करण्याची प्रक्रिया संथाल कुटुंबातील महिला मोठ्या मेहनतीनं करतात.

पण सणवार नसताना या काळात घरं का सजवली जातात?

रेखा म्हणते की, घरात एखादं लग्न असेल तेव्हापण भिंती रंगवल्या जातात. आणि आता पूर्णिमाच्या घरात लवकरच असा दिवस येणार असल्याचं ती सांगते. म्हणूनच, घरातल्या महिला भिंती सजवताय. स्थानिक कलाकारांनी फर्निचर बाजूला ठेवलंय. रघुनाथ मुर्मू (प्रसिद्ध संथाली विद्वान, नाटककार आणि ओल चिकी लिपीचे निर्माते), डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि रवींद्रनाथ टागोर यांची चित्रं भिंतीवरून काढून एका पलंगावर ठेवली आहेत. रेखा म्हणते की. इथं ठेवलेली ही तीन चित्रं हे सामुदायिक संपत्ती आहेत आणि ती सामुदायिक उत्सवांमध्ये ठेवावी लागतात.

गोपालनगर गावातील संथाल समुदायाला पिढ्यानपिढ्या एकत्र बांधून ठेवणाऱ्या या प्रतिमा आणि छटा आहेत. अगदी गगनी, सुमी आणि रेखाची मैत्रीण ब्रिष्टी या महिला त्यांच्या छातीच्या वरच्या भागावर काढतात त्या विशिष्ट गोंदणाच्या रंगांसारख्या. “खूप दुखतं. म्हणून मी छातीवर गोंदवलं नाही. पण हो, मी माझ्या हातावर गोंदण केलंय,” रेखा उत्साहाने म्हणते, तिच्या आईच्या छातीवर असलेल्या फुलांच्या गोंदणाने रंगलेला तिचा हात पुढे करते. सुमीपासून रेखापर्यंत हे गोंदण काळ आणि वारशाचं एक प्रतीक बनतं.

“आम्ही ५-६ वर्षांच्या झालो की हे गोंदण करावं लागतं. गोंदण्याचं काम करण्यासाठी बिहारमधील लोक इथं येतात. मोठं झाल्यावर गोंदवलं की खूप त्रास होतो. हे आमचं प्रतीक आहे. हे आम्हाला आई आणि आजीकडून मिळालंय. त्याचा रंग हळूहळू फिका पडतो,” सुमी हसत हसत म्हणते.

पूर्णिमा, रेखा आणि ब्रिष्टी या तिथे जमलेल्या मुलींच्या चेहऱ्यावर हसू पसरतं. पण हे हसू फिकं पडत नाही. पावसात न्हालेल्या दुपार भित्तीचित्रांसारखं ते तेजस्वीपणे चमकतं.

ही कथा मूळतः बंगाली भाषेत प्रसिद्ध झाली होती.

अनुवाद : अश्विनी पाटील