બીરભૂમમાં: સંતાલ ઘરની દીવાલ પર એક આખું જંગલ

ગોપાલનગરમાં આવેલા સંતાલ સમુદાયના એક નાના ઘરની માટીની દીવાલો પર જાણે એક જંગલ ઊગી રહ્યું છે. વૃક્ષો છતને વીંધીને ઊગી રહ્યાં છે અને બાજુમાં ઊગેલા લીમડાના ઝાડના છાંયડા સાથે ભળે છે. જે રસ્તા પર એક નર ટપકાંવાળું હરણ તેના બચ્ચા સાથે ધીરે ધીરે ચાલી રહ્યું છે, તેની બંને બાજુએ નાનાં-નાનાં ફૂલો અને ખૂબ મોટાં પતંગિયાંની હારમાળા છે. અહીં મોટા કદનાં બુલબુલ, લેલડી, કંસારો અને પોપટ જેવાં પક્ષીઓની સુશોભિત પાંખોમાં ચમકતા રંગો પૂરેલા છે. નજીકના ઇલામબજારના જંગલનાં આ પક્ષીઓ દીવાલની આછી સફેદ પૃષ્ઠભૂમિ પર પાંખો ફફડાવી રહ્યાં છે.

દીવાલ પરના આ જીવોની હલચલ કે તેના આભાસથી 75 વર્ષનાં ચુરકી ટુડુનું ધ્યાન નથી ખેંચાતું. મે મહિનાની આ બપોરે તેમના પતરાના છાપરા પર પડી રહેલા કમોસમી વરસાદના સંગીતથી પણ તેઓ સજાગ નથી થતાં. પણ ઘરની બહારની દીવાલ પર કંથાકારીગરીની જેમ ફેલાયેલા આ ચિત્રની બાજુમાંથી અમે પસાર થઈએ છીએ ત્યારે અમારાં પગલાંનાં અવાજથી તેમનું ધ્યાન ખેંચાય છે.

ઇલામબજાર બ્લોકના આ ગામની વચ્ચેથી પસાર થતા ડામરના રસ્તાની બંને બાજુએ સંતાલ લોકોની આવી ઘણી માટીની ઝૂંપડીઓ એકબીજાને અડીને આવેલી છે. અહીંથી પસાર થતી વખતે, ઘરોની બહારની દીવાલો પરનાં રંગબેરંગી ભીંતચિત્રો ઊડીને આંખે વળગે છે.

ચુરકી ટુડુ પોતાના ઓરડામાંથી બહાર નીકળીને ઘરના પ્રવેશદ્વાર સુધી પહોંચતાં કહે છે, “આજકાલનાં છોકરાં ફોન અને છાપામાંથી જોઈને નવી નવી ડિઝાઇન બનાવે છે. અમારા વખતમાં આટલી બધી વિવિધતા ક્યાં હતી? અમે તો બસ ખેતરમાંથી થોડી માટી લાવીને દીવાલો પર રંગો લગાવી દેતાં હતાં.” તેમના અવાજની સહજતા પરથી જ અમને ખ્યાલ આવી ગયો કે તેઓ તેમના ઘરની શણગારેલી દીવાલોના ફોટા પાડવા માટે ગામમાં અવારનવાર આવતા જિજ્ઞાસુ મુલાકાતીઓથી ટેવાયેલાં છે.

તેઓ અમારા પૂછવાની રાહ પણ નથી જોતાં, બલ્કે સીધાં જ એ વિષય પર વાત શરૂ કરી દે છે જેમાં અમને રસ હશે એવું તેઓ ધારી લે છે. “સફેદ માટી, લાલ માટી, હાડિર તેલમાંથી [રાંધવાનાં વાસણોના તળિયેથી ઉખેડીને કાઢેલા બળેલા તેલના અવશેષમાંથી] બનેલો કાળો રંગ – બસ આ જ અમારા રંગો હતા.” થોડી વાર અટકીને, તેઓ આગળ કહે છે: “પહેલાં તો દીવાલ પરથી માટીનું જૂનું થર ઉખેડી નાખવામાં આવતું. પછી માટીનું નવું થર લગાવવામાં આવતું અને તેના પર બીજો એક લેપ કરવામાં આવતો. છેલ્લે, અમે ખડી માટી [ચૂનાનો પથ્થર કે ચૉક] વડે કિનારી પર રંગ કરતાં.”

ચુરકી ટુડુ પૂર્બો બર્દ્ધોમાનના આકુલિયા ગામમાં આવેલા તેમના પિયરમાં વિતાવેલા બાળપણના દિવસોને યાદ કરીને ભાવુક થઈ જાય છે. પણ તેઓ સંતાલ સમુદાયની ઝડપથી બદલાતી રીતભાતો અને નવી પેઢી જે રીતે આ ફેરફારોને અપનાવી રહી છે તેનાથી પણ વાકેફ છે. હાલમાં તેઓ ગોપાલનગરમાં પોતાની દીકરી સાથે રહે છે. ગોપાલનગર બોલપુરથી ઇલામબજારના જંગલ તરફ જતા શ્રીનિકેતન રોડની ડાબી બાજુએ આવેલું છે, જ્યાં 304 ઘરો છે.

બીરભૂમની કુલ વસ્તીમાં આશરે સાત ટકા આદિવાસીઓ છે. તેમાંથી સંતાલ (જેનો ઉચ્ચાર સંથાલ પણ થાય છે) બહુમતીમાં છે — 80 ટકાથી વધુ (વસ્તી ગણતરી 2011 અનુસાર).

ચુરકીનાં 40 વર્ષીય દીકરી સુમી કહે છે, “ગામના મોટાભાગના પરિવારો પાસે બે ઘર હોય છે — એક માટીનું અને બીજું સિમેન્ટનું. દીવાલ પરની કલાકારી માટીના ઘર પર કરવામાં આવે છે.” જ્યારે તેઓ આ પ્રથા અને પરંપરા વિશે સમજાવી રહ્યાં હતાં, ત્યારે અચાનક અમારું ધ્યાન ગયું કે અહીં દરેક વ્યક્તિએ પોતાના પરંપરાગત ઘરની બરાબર બાજુમાં જ ઈંટ અને સિમેન્ટનું પાકું મકાન બનાવ્યું છે. જાણે કે જૂના, પૈતૃક મકાનનું જ આધુનિક વિસ્તરણ. લાગે છે કે તેમણે નવી વસ્તુઓને સ્વીકાર કરીને જૂની પરંપરાઓનો ભોગ નથી આપવો પડ્યો.

દીવાલો માટેની માટી ચોમાસા દરમિયાન જમીન પર જમા થતા કાંપના તાજા થરમાંથી લેવામાં આવે છે. સુમી કહે છે, “અમે ભાદરવો અને આસો [મધ્ય-ઓગસ્ટથી મધ્ય-ઑક્ટોબર] મહિનામાં ખેતરોમાંથી કાંપ ભેગો કરીએ છીએ.” ઘરને રંગવાના વાર્ષિક સંતાલી અનુષ્ઠાન માટેના રંગો પરંપરાગત રીતે આસપાસ ઉપલબ્ધ વિવિધ પ્રકારની માટીમાંથી મેળવવામાં આવતા હતા.

સુમીનાં સહેલી અને પાડોશી, 40 વર્ષીય ગગોની માંડી કહે છે, “આદિવાસીઓ પાસે ચાર મુખ્ય રંગો હોય છે.” તેઓ તેની યાદી આપતાં કહે છે: “ખડી માટી [ચૉક]નો ઉપયોગ સફેદ રંગ માટે થાય છે; લાલ માટી ઇલામબજારના જંગલમાંથી લાવીને પાણીમાં પલાળવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે, અમે તેનાથી કિનારીઓ બનાવીએ છીએ. ક્યારેક કૂવો ખોદતી વખતે અમને પીળી માટી પણ મળી જાય છે. જોકે, તે વધારે નથી મળતી. તેથી, જ્યારે પણ તે મળે, ત્યારે અમે તેને પછીથી રંગકામમાં વાપરવા માટે કોથળામાં સાચવી રાખીએ છીએ. અને પછી છે કાળો રંગ. અમે પરાળ બાળીને તેની રાખને પાણીમાં ભેળવીને તે રંગ બનાવીએ છીએ.”

ગગોની કહે છે, “ક્યારેક અમે રંગકામ માટે નવા રંગો બનાવવા બજારમાં સહેલાઈથી મળતા વાદળી રંગ સાથે ખડી માટી ભેળવીએ છીએ. અમે શિમ [વાલ જેવી એક ફળી]નાંપાંદડાંમાંથી લીલો રંગ પણ કાઢીએ છીએ. આ [કુદરતી] રંગો સમય જતાં ઝાંખા પડી જાય છે અને જતા રહે છે, તેથી અમારે તેને દર વર્ષે ફરીથી લગાવવા પડે છે.”

અને પેલા ઘરની દીવાલ પર પક્ષીઓ, ફૂલો અને પ્રાણીઓને દર્શાવતાં ભીંતચિત્રમાં વપરાયેલા બીજા બધા રંગોનું શું? “બાકીના બધા રંગો બજારમાંથી ખરીદેલા છે,” ગગોની કહે છે.

“પતંગિયાંની ડિઝાઇનવાળાં પેલાં બે ઘર જોયાં? એ બધું પૂર્ણિમાએ રંગ્યું છે. અમે તો બસ તેની મદદ કરીએ છીએ,” સુમીનાં દીકરી રેખા મુર્મુ કહે છે. 16 વર્ષીય રેખા ગર્વથી અમને ગામમાં થોડે આગળ એક દીવાલ પર ખૂબ જ બારીકાઈથી કામ કરી રહેલી વ્યસ્ત કલાકારનો પરિચય કરાવે છે. તેઓ અને તેમની 15 વર્ષીય યુવાન ચિત્રકાર સહેલી પૂર્ણિમા મુર્મુ, બંને ધોરણ 11માં અનુક્રમે રાયપુર શિતીકોંઠો એમ હાઇસ્કૂલ અને દારોંદા ચોંડીમાતા વિદ્યાલયમાં અભ્યાસ કરે છે. મૂળ સંતાલી ભાષા બોલતાં રેખા, ગોપાલનગરના બીજા બધા લોકોની જેમ, બાંગ્લા ભાષા પણ ખચકાતા વિના બોલી શકે છે.

રેખાના પોતાના ઘરની દીવાલો પરનાં એ બધાં પક્ષીઓ, પતંગિયાં અને માનવ આકૃતિઓ તેમની પરંપરાગત કલાકૃતિઓ નથી, અને તેમની ઢબ પણ તેમનાં દીદા (નાની) ચુરકી કે માતા સુમી કરતાં જુદી છે. “આ બધું અમે એક દીદી [મોટી બહેન, જે રીતે અહીં શિક્ષકોને સંબોધવામાં આવે છે] પાસેથી શીખ્યાં છીએ, જે અમને ચિત્રકામ શીખવવા આવે છે,” રેખા એ સ્પષ્ટ કરતાં કહે છે કે શિક્ષક સંતાલ સમુદાયનાં નથી. પૂર્ણિમા જે રંગ, પીંછી અને પેલેટ વાપરી રહ્યાં છે તે બોલપુરના સ્થાનિક બજારમાંથી ખરીદેલાં છે.

“પહેલાં, અમે અમારા ઘરમાં આખી દીવાલને નહોતાં રંગતાં. ઘાસના છાપરાની બરાબર નીચે માટીની દીવાલ પર લાલ માટીની કિનારી દોરવામાં આવતી. તેની નીચે ફૂલો અને વેલાઓ દોરવામાં આવતા. તે વધુ સરળ [કલાત્મક શૈલી] હતું,” રેખા ચિત્રકળાની શૈલીમાં આવેલા પેઢીગત ફેરફારોને સમજાવતાં કહે છે. પોતાની નાની ચુરકીની જેમ, તેઓ પણ સમજે છે કે જૂના ચિત્રોમાંની આકૃતિઓ અને ડિઝાઇન એક મોટી જીવનશૈલીનો ભાગ હતાં, જે હવે પહેલાં જેવી રહી નથી.

ચુરકી ટુડુને યાદ નથી કે છેલ્લે ક્યારે તેમણે કોઈ બાળકને ધનુષ અને તીરનું ચિત્ર દોરતાં જોયું હતું. તેઓ કહે છે કે આજકાલ લોકો એ બધી વસ્તુઓ નથી દોરતા; શિકાર પર તો હવે પ્રતિબંધ છે. બાંદના પરબ [બીરભૂમના સંતાલ સમુદાયમાં જાન્યુઆરીના પ્રથમ સપ્તાહમાં ઉજવાતો તહેવાર]ના દિવસે વર્ષમાં એક વાર તેઓ જે કરે છે, તે વાસ્તવિક શિકાર કરતાં એક પ્રદર્શનાત્મક વિધિ વધુ છે. આ એક પ્રતીક છે જે ખેડૂત બનતાં પહેલાં તેઓ શિકારી હતા તે વાતની યાદ અપાવે છે. બીરભૂમ તેનાં જંગલો પણ ઝડપથી ગુમાવી રહ્યું છે.

“ગોપાલનગરમાં મોટાભાગના સંતાલ પરિવારો બીજાંનાં ખેતરોમાં કામ કરતા ગણોતિયા છે. અમે ચોમાસામાં ડાંગર અને શિયાળામાં બટેટા ઉગાડીએ છીએ અને અમારા ભોજન માટે વાર્ષિક અનાજ માટે આ પાક પર આધાર રાખીએ છીએ,” ગગોની, ઘરના પાકા ભાગમાં લાદી પર બેસીને કહે છે, જ્યાં લણણી કરેલા બટેટા વેરવિખેર પડ્યા છે. પાકની વહેંચણી જમીનમાલિક અને ગણોતિયા વચ્ચે એ આધારે નક્કી થાય છે કે બીજ અને ખાતરમાં કોણે વધુ રોકાણ કર્યું છે. માત્ર ગણ્યાગાંઠ્યા પરિવારો પાસે પોતાની જમીન છે. તે પણ વધુમાં વધુ એક કે બે વીઘા. (અહીં એક વીઘો 0.33 એકર બરાબર છે.) ડાંગર ઉપરાંત, તેઓ બટેટા, સરસવ, તલ, રીંગણ અને ટામેટાંની ખેતી કરે છે.

પશુપાલન, ચા અને નાસ્તાની દુકાનો અને બેટરીથી ચાલતી ઇ-રિક્ષા એ સમુદાય માટે કમાણીના વધારાના માર્ગો છે. પરંતુ અહીંનું જીવન હજુ પણ પાકની આસપાસ જ ફરે છે. સુમી કહે છે, “અમે સામાન્ય રીતે [બાંદના] ઉત્સવ પહેલાં અઘ્રાન મહિનામાં [મધ્ય-નવેમ્બરથી મધ્ય-ડિસેમ્બર] અમારી દીવાલોને રંગીએ છીએ.” દર વર્ષે દીવાલો પર માટીનું નવું થર લગાવવાની અને તેને જાળવવાની પ્રક્રિયા મોટાભાગે સંતાલ પરિવારની સ્ત્રીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

પણ અત્યારે તહેવારનો સમય નથી, તો પછી ઘરોને શા માટે શણગારવામાં આવી રહ્યાં છે?

રેખા કહે છે, પારિવારિક લગ્નો દરમિયાન પણ આવું કરવામાં આવે છે. અને તેઓ ટૂંક સમયમાં પૂર્ણિમાના ઘરે એક લગ્ન થવાની અપેક્ષા રાખી રહ્યાં છે, અને તેથી, પરિવારની સ્ત્રીઓ દીવાલોને શણગારી રહી છે. સ્થાનિક કલાકારોએ ફર્નિચર આમતેમ ખસેડ્યું છે. રઘુનાથ મુર્મુ (પ્રખ્યાત સંતાલી વિદ્વાન, નાટ્યકાર અને ઓલ ચિકી લિપિના સર્જક), ડૉ. બી. આર. આંબેડકર અને રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનાં ચિત્રો દીવાલ પરથી ઉતારીને પલંગ પર ગોઠવવામાં આવી રહ્યાં છે. રેખા કહે છે કે અહીં રાખવામાં આવેલાં ત્રણેય ચિત્રો સમુદાયની ધરોહર છે અને સામુદાયિક તહેવારો અને ઉજવણીઓ દરમિયાન પ્રદર્શન માટે તેની ખૂબ માંગ રહે છે.

આ એ જ ચિત્રો અને રંગો છે જે આજે પણ ગોપાલનગર ગામના સંતાલ સમુદાયને પેઢીઓથી એક તાંતણે બાંધી રાખે છે. એ વિશિષ્ટ છૂંદણાંના રંગોની જેમ, જે ગગોની, સુમી અને રેખાની સહેલી બ્રિષ્ટી જેવી સ્ત્રીઓ પોતાની છાતીના ઉપરના ભાગમાં કરાવે છે. “તેમાં ખૂબ દુખાવો થાય છે. એટલે મેં છાતી પર નથી કરાવ્યું. પણ જુઓ, મેં મારા હાથ પર કરાવ્યું છે,” રેખા ઉત્સાહભેર કહે છે, અને તેમની માતાની છાતી પર છે તેવા જ ફૂલોની ભાતવાળાં છૂંદણાંથી શણગારેલો પોતાનો હાથ લંબાવે છે. આ છૂંદણાં સમય અને પરંપરાઓના, સુમીથી રેખા સુધી, એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં જવાના પ્રતીક સમાન છે.

સુમી સ્મિત સાથે કહે છે, “જ્યારે અમે 5 કે 6 વર્ષનાં હોઈએ ત્યારે અમારે બધાંએ આ છૂંદણાં કરાવવાં પડે છે. આ કામ કરવા માટે બિહારથી કારીગરો આવે છે. જો અમે મોટાં થઈને કરાવીએ તો તેમાં ખૂબ દુખાવો થાય છે. આ અમારું પ્રતીક છે. મા-દાદીએ આ વારસો અમને આપ્યો છે. સમય જતાં તેનો રંગ ધીમે ધીમે ઝાંખો પડી જાય છે.”

એક એવું સ્મિત જે ત્યાં ભેગી થયેલી છોકરીઓ — પૂર્ણિમા, રેખા અને બ્રિષ્ટીના ચહેરા પર ફેલાઈ જાય છે. એક એવું સ્મિત જે ઝાંખું નથી પડતું, પરંતુ આ વરસાદથી ધોવાયેલી બપોરે, દીવાલો પરના રંગોની જેમ જ ચમકી રહ્યું છે.

આ વાર્તા મૂળ બંગાળીમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ