বীৰভূমৰ ঘৰে ঘৰে, দেৱালে দেৱালে একোখন অৰণ্য

গোপালনগৰৰ সৰু চাওতালী ঘৰ এটাৰ বেৰত এখন হাবি গজি উঠিছে। নিম গছজোপাই ছাতি এটাৰ দৰে ঘৰটোক আৱৰি আছে। তালৈ যোৱা বাটত আছে এখন বেৰ, বেৰত গছৰ তলত জিৰোৱা দুটি ফুটুকী হৰিণ। কাষতে আকৌ বিশাল আকাৰৰ কেইটামান পখিলা আৰু ফুল আৰু চৰাই। লগতে আছে বুলবুলি, ঘুটলুক, ভাটৌ আদি চৰাইৰ ডাঙৰ ডাঙৰ ৰঙীন ছবি। আকাশত উৰি ফুৰা এই পখিবোৰ কাষৰে ইলামবাজাৰ অৰণ্যৰ বাসিন্দা, ঢেলাপৰা বগা ৰঙৰ বেৰখনত সিহঁত জিলিকি আছে।

বেৰত থকা এই পশু-পক্ষীৰ চলাচল বা তাক লৈ হোৱা ভ্ৰম নহয়, তেওঁৰ ঘৰৰ টিনৰ চালিখনত পৰা মে’ মাহৰ আবেলিৰ এই অবতৰীয়া বৰষুণজাকেও নহয় - ৭৫ বৰ্ষীয় চুৰকি টুডু সচকিত হৈছে ঘৰটোক চাদৰ এখনৰ দৰে মেৰিয়াই ৰখা এই চিত্ৰৰ কাষেৰ আমি খোজ কাঢ়ি যোৱা শব্দতহে।

ইলামবাজাৰ ব্লকৰ এই গাঁওখনৰ পকী ৰাস্তাৰ দুয়োফালে থকা চাওতাল ঘৰবোৰত এনে বহু পেইণ্টিঙেৰে ভৰি আছে। আমি সেই বাটেৰে গৈ থাকোতে আমাৰ দৃষ্টি কাঢ়ি নিছিল ঘৰৰ বেৰবোৰত থকা এই দেৱাল-চিত্ৰবোৰে।

“আজিকালি ল’ৰা-ছোৱালীয়ে ফোন আৰু বাতৰি কাকতৰ পৰা নতুন নতুন ডিজাইন শিকিছে। আমাৰ সময়ত এনে ভেৰাইটি ক’ত আছিল? আগতে আমি পথাৰৰ পৰা বোকামাটি লৈ আনিছিলো আৰু বেৰত ৰং ছটিয়াই দিছিলো,” চুৰকি টুডুয়ে নিজৰ কোঠাৰ পৰা ওলাই আহি ঘৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ পাইহি মানে কয়। তেওঁ যিধৰণে স্থিৰ স্বৰত কথাখিনি আমাক কয়, তাৰ পৰাই বুজিব পাৰি যে তেওঁলোকৰ গাঁওখনলৈ ফটো তুলিবলৈ বাহিৰৰ পৰা অহা লোকৰ সৈতে তেওঁৰ সঘনাই কথা হয়।

তেওঁ আমি কিবা কোৱালৈকে ৰৈ নাথাকিল, আমাৰ য’ত আগ্ৰহ জন্মিছে, সেই বিষয়লৈ পোনপটীয়াকৈ আগবাঢ়িল। “বগা মাটি, ৰঙা মাটি, চৰুৰ ছাঁইৰে কৰা ক’লা মাটিয়ে ইয়াত ব্যৱহৃত ৰংবোৰ।” মুহূৰ্তৰ বাবে ৰৈ তেওঁ আকৌ কয়, “প্ৰথমে বেৰৰ পৰা মাটিৰ পুৰণি ৰং আঁতৰাই লোৱা হয়। তাৰপিছত নতুনকৈ তাত মাটি লেপি তাৰ ওপৰত আৰু এটা তৰপ দিয়া হয়। শেষত আমি খাৰিমাটি (চূণশিল বা চক)ৰে ব’ৰ্ডাৰ বনাই দিও।”

চুৰকিয়ে পূৰ্ণ বৰ্ধমানৰ আকুলিয়া গাঁৱৰ শৈশৱৰ কথা মনত পেলাই নষ্টালজিক হৈ পৰে। চাওঁতাল সম্প্ৰদায়টো দ্ৰুত গতিত সলনি হ’ব ধৰাৰ কথা তেওঁ বুজি পায়। নতুন প্ৰজন্মই কেনেদৰে সেই পৰিৱৰ্তনক আঁকোৱালি লৈছে, সেয়াও তেওঁ জানে। তেওঁ এতিয়া গোপালনগৰত জীয়েকৰ সৈতে থাকে। বোলপুৰৰ পৰা ইলামবাজাৰ অৰণ্যলৈ যোৱা শ্ৰীনিকেতন ৰোডৰ বাওঁফালে থকা গাঁওখনৰ ৩০৪ ঘৰ পৰিয়ালৰ মাজৰ এটা এই চুৰকি টুডুৰ পৰিয়াল।

বীৰভূমৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় সাত শতাংশ আদিবাসী। চাওঁতাল (চান্থাল বুলিও উচ্চাৰণ কৰা হয়)সকল ইয়াত সংখ্যাগৰিষ্ঠ। ২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী তাত তেওঁলোকৰ বসতি ৮০ শতাংশতকৈ অধিক।

চুৰকিৰ ৪০ বছৰীয়া কন্যা চুমিয়ে কয়, “গাঁওখনৰ বেছিভাগ পৰিয়ালৰেই দুটা ঘৰ আছে - এটা কেঁচা ঘৰ আৰু এটা পকীঘৰ। কেঁচা ঘৰবোৰৰ বেৰত চিত্ৰাংকন কৰা আছে।” তেওঁ প্ৰথা আৰু পৰম্পৰাৰ কথা বুজাই দিওতে আমি দেখিলো যে তাত প্ৰায় সকলোৰে কেঁচা পৰম্পৰাগত ঘৰৰ কাষতে ইটা-চিমেণ্টৰ একোটাকৈ পকীঘৰ আছে। পুৰণি পৰম্পৰাগত ঘৰৰ কাষতে যেন আধুনিক সম্প্ৰসাৰণ। তেওঁলোকে নতুনক আদৰি লৈছে ঠিকেই, কিন্তু পুৰণিক পাহৰি নহয়।

বোকামাটি আহে বাৰিষাৰ বৰষুণত জমা হোৱা পানী-বোকাৰ পৰা। “আমি বাৰিষা ভাদ্ৰ আৰু আশ্বিন (ভাদ-আহিন) মাহত পথাৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰো,” চুমিয়ে কয়। ঘৰবোৰ ৰং কৰা বাৰ্ষিক পৰম্পৰাৰ বাবে ৰং পৰম্পৰাগতভাৱে তেওঁলোকে আশে-পাশে উপলব্ধ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মাটিৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰে।

“আদিবাসীসকলৰ ৰং ঘাইকৈ চাৰিটা,” চুমিৰ বন্ধু তথা চুবুৰীয়া ৪০ বছৰীয়া গগনি মান্দিয়ে কয়। তেওঁ সেইকেইটা ৰঙৰ নাম কয়, "খাৰিমাটি (চক) বগা ৰঙৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়; ইলামবাজাৰ অৰণ্যৰ পৰা অনা লালমাটি (ৰঙা বোকা) পানীত তিয়াই থোৱা হয়। সাধাৰণতে, আমি ইয়াৰ সৈতে দেৱাল-চিত্ৰৰ ব'ৰ্ডাৰ বনাওঁ। কেতিয়াবা আমি কুঁৱা খান্দি থাকোঁতে হালধীয়া বোকা বিচাৰি পাওঁ। ইমান বেছি হালধীয়া ৰং নাপাও। সেয়ে পালেই সেয়া বস্তাত সাৱধানে সংৰক্ষণ কৰি ৰাখো, যাতে পিছত ৰং কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰো। তাৰ পিছত আহে ক’লা ৰং। আমি খেৰ জ্বলাই তাৰ ছাইখিনি পানীৰ লগত মিহলাই সেই ৰংটো পাওঁ।”

“কেতিয়াবা আমি খাৰিমাটিৰ লগত বজাৰৰ পৰা পোৱা নীলা ৰং যোগ দি আঁকিবলৈ নতুন ৰং তৈয়াৰ কৰো। আমি উৰহীজাতীয় মাহৰ বাকলিৰে সেউজীয়া ৰং উলিয়াও,” গগনিয়ে কয়। “এই (প্ৰাকৃতিক) ৰংবোৰ সময় বাগৰাৰ লগে লগে উৱলি নাইকিয়া হৈ যায়। সেয়ে আকৌ (বছৰি) আমি নতুনকৈ ৰং কৰো।”

দেৱাল-চিত্ৰত চৰাই, ফুল আৰু আন জীৱ-জন্তুবোৰযে অঁকা হয়, সিবোৰৰ ৰং ক’ৰ পৰা আহে? “বাকীবোৰ ৰং বজাৰৰ পৰা অনা হয়,” গগনিয়ে কয়।

“পখিলা আঁকি থোৱা এই ঘৰ দুটা চাওক? আটাইবোৰ পূৰ্ণিমাই আঁকিছে। আমি মাত্ৰ সহায়হে কৰিছো,” চুমিৰ জীয়ৰী ৰেখা মুৰ্মুৱে কয়। ১৬ বছৰীয়া ৰেখাই গৌৰৱেৰে আমাক পৰিচয় কৰাই দিয়ে অলপ আগত বেৰ এখনত ছবি অঁকাত ব্যস্ত থকা শিল্পীগৰাকীলৈ। ৰেখা আৰু পূৰ্ণিমা মুৰ্মু (১৫)ৱে ক্ৰমে ৰায়পুৰ চিটিকণ্ঠ এম. হাইস্কুল আৰু দাৰান্দাৰ চণ্ডীমাতা বিদ্যালয়ত পঢ়ে। ৰেখাৰ মাতৃভাষা চাওঁতালি যদিও তেওঁ গোপালনগৰৰ সকলোৰে দৰে সুন্দৰকৈ বাংলাও ক’ব পাৰে।

ৰেখাৰ ঘৰৰ বেৰত যে পখিলা, মানুহ, চৰাই-চিৰিকতি অঁকা আছে, সিবোৰৰ আটাইবোৰ তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত চানেকিত নপৰে। তেওঁৰ দিদা চুৰকি বা মাক চুমিয়ে শিকা পদ্ধতিতো নপৰে। “আমি এয়া শিকিছো দিদি (বাইদেউ) এঘৰাকীৰ পৰা, তেওঁ আমাক চিত্ৰাংকন শিকাবলৈ আহিছিল,” তেওঁলোকক শিকোৱাজন যে চাওঁতাল সম্প্ৰদায়ৰ নহয়, তাকে স্পষ্ট কৰি ৰেখাই কয়। ৰেখাই লগত অনা ৰং, ব্ৰাছ, পেলেট আদি বোলপুৰৰ স্থানীয় বজাৰৰ পৰা কিনা।

“আগতে আমি ঘৰৰ গোটেই বেৰবোৰ ৰং কৰা নাছিলো। খেৰৰ চালিখনৰ ঠিক তলতে ৰঙা ৰঙেৰে সীমা আঁকি দিয়া হৈছিল। ফুল আৰু লতা আদি তাৰ ভিতৰতে অঁকা হৈছিল। সেয়া আছিল সৰল শৈলী,” শিল্পৰ শৈলী প্ৰজন্ম বাগৰাৰ লগে লগে যে সলনি হৈছে, তাকেই ৰেখাই বুজাইছে। তেওঁৰ আইতাক চুৰকিয়ে বুজে যে আগৰ চিত্ৰবোৰ তেওঁলোকৰ বৃহত্তৰ সমাজখনৰ জীৱনশৈলীৰ অংশ আছিল, যিটো এতিযা লাহে লাহে সলনি হ’বলৈ ধৰিছে।

চুৰকি টুডুৱে মনত পেলাব পৰা নাই কেতিয়া প্ৰথমবাৰৰ বাবে তেওঁ ধনুকাঁড় আৰু শৰ দেখিছিল। তেওঁ কয় যে আজিকালি মানুহে সেয়া আঁকিবলৈ এৰিছে। চিকাৰ এতিয়া নিষেধ। তেওঁলোকে বছৰত এবাৰ উদযাপন কৰা বাদনা পৰৱ (বীৰভূমৰ চাওঁতাল সম্প্ৰদায়ৰ লোকে জানুৱাৰৰী প্ৰথমটো সপ্তাহত উদযাপন কৰে)ত তেওঁলোকে প্ৰতীকি চিকাৰ হিচাপেহে এতিয়া সেয়া কৰে। তেওঁলোক যে খেতি কৰাৰ আগতে চিকাৰীহে আছিল, সেই অতীতৰ সাক্ষ্য ই বহন কৰে। বীৰভূমখনত অৰণ্যভূমি দ্ৰুতগতিত নাইকিয়া হৈ আহিবলৈ ধৰিছে।

“গোপালনগৰৰ প্ৰায়ভাগ চাওঁতাল পৰিয়ালৰ জীৱিকা হৈছে আনৰ পথাৰত আধিয়া কৰি খেতি কৰা। আমি বাৰিষাকালত ধানখেতি কৰো আৰু শীতকালত আলুৰ খেতি। ইয়াৰ ওপৰতে আমি গোটেই বছৰটোৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰো,” গগনিয়ে তেওঁৰ পকীঘৰটোৰ মজিয়াত বহি থাকি কয়, মজিয়াৰ এটা অংশত আলুবোৰ সিঁচৰতি হৈ আছে। মাটিৰ মালিক আৰু খেতি কৰাজনৰ কোনে কিমান সাৰ দিছে, বীজ দিছে ইবোৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি শস্য ভাগ কৰা হয়। কেৱল এমুঠিমান খেতিয়কৰহে নিজা খেতি আছে। তাকো এক বা দুই বিঘা খুব বেছি। ধানখেতিৰ উপৰিও তেওঁলোকে আলু, সৰিয়হ, তিল, বেঙেনা আৰু বিলাহীৰো খেতি কৰে।

পশুপালন, চাহ-তামোলৰ দোকান আৰু বেটাৰী ৰিক্সা চলাই তেওঁলোকৰ কিছুমানে কেইটকামান উপাৰ্জন কৰে। কিন্তু খেতিৰ ওপৰতে জীৱনবোৰ চলে। “আমি সাধাৰণতে আঘ্ৰান (নৱেম্বৰৰ পৰা ডিচেম্বৰৰ মাজভাগলৈ) মাহত, উত্সৱ (বাঁদনা)ৰ আগেয়ে বেৰবোৰ আমি ৰং কৰো,” চুমিয়ে কয়। প্ৰতিবছৰে বেৰত নতুনকৈ মাটি লেপি দিয়া কামটো ঘাইকৈ চাওঁতাল পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে কৰে।

কিন্তু উছৱৰ বতৰ নাথাকোতে যে ঘৰবোৰ ৰঙীন কৰি তোলা হৈছে, কিয়?

পৰিয়ালত কাৰোবাৰ বিয়া আদি থাকিলে কৰা হয়, এইবুলি ৰেখাই কয়। তেওঁলোকে পূৰ্ণিমাৰ ঘৰতো বিয়া এখন হোৱাৰ আশা কৰিছে, সেয়ে পৰিয়ালটোৰ মহিলাসকলে ঘৰৰ বেৰবোৰ ৰঙীন কৰি তুলিছে। ঘৰৰ আচ-বাববোৰ ইফাল-সিফাল কৰা হৈছে। ৰঘুনাথ মুৰ্মু (চাওঁতালসকলৰ পণ্ডিত, নাট্যকাৰ আৰু অল চিকি লিপিৰ স্ৰষ্টা), ড. বি আৰ আম্বেদকাৰ আৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ফটো বেৰৰ পৰা নমাই বিচনা এখনত থোৱা আছে। ৰেখাই কয় যে সেই তিনিখন ফটো গাঁওখনৰ সম্পদ আৰু সামূহিক উত্সৱ-পাৰ্বণত সেয়া প্ৰয়োজন হয়।

এই ৰং আৰু ছবিয়েই গোপালনগৰ গাঁৱৰ চাওঁতালসকলক প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি একগোট কৰি ৰাখিছে। গগনি, চুমি আৰু ৰেখাৰ গাত থকা সেই বিশেষ টাটুৱে সেই কথাই কয়। “বৰ কষ্ট পোৱা যায়, সেয়ে মই বুকুত টাটুটো নকৰিলো। কিন্তু চাওকচোন, হাতত কৰিছো,” ৰেখাই বৰ আগ্ৰহৰে তেওঁৰ হাতত থকা ফুলাম টাটুটো দেখুৱাই কয়, মাকৰ বুকুত থকা টাটুটোৰ সৈতে সেইটো প্ৰায় একেই। টাটু হৈছে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাৰ প্ৰৱাহ, চুমিৰ পৰা ৰেখালৈ।

“আমি ৫ কি ৬ বছৰ বয়সতে এই টাটু কৰিছিলো। বিহাৰৰ পৰাও ইয়াতে টাটু কৰাব আহে। বেছি দুখ পালে আমি ডাঙৰ হোৱাত টাটু কৰাও। এয়া আমাৰ পৰিচয়। মা-দাদি (মা আৰু আইতা)হঁতে এয়া আমাক দিছে। ৰং লাহে লাহে উৱলিছে (সময়ৰ লগে লগে),” চুমিয়ে হাঁহি মাৰি কয়।

তাত গোট খোৱা পূৰ্ণিমা, ৰেখা বৃষ্টিহঁতৰ হাঁহি সকলোলৈ বিয়পিছে। সেই হাঁহি ম্লান পৰা নাই, বৰষুণে ধুই থৈ যোৱা সেই আবেলিটোৰ পিছত বেৰত উজলি থকা ৰংবোৰৰ দৰে।

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে বাংলা ভাষাত প্ৰকাশিত হৈছিল।

অনুবাদ: পংকজ দাস