LPG સંકટના શરણાર્થી બની બિહારમાં પાછા ફરતા સ્થળાંતરિત મજૂરો

બે અઠવાડિયાં સુધી બાલો માજી અને બીજા નવ બાંધકામ મજૂરો એક નવા જ કામમાં પરોવાઈ ગયા હતા: નજીકનાં જંગલોમાંથી બળતણ માટે લાકડાં ભેગાં કરવાનું

બિહારના નાલંદા જિલ્લાના અરપા પંચાયતમાં પોતાના ઘર પાસે ખાટલા પર બેઠેલા 55 વર્ષીય બાલો કહે છે, “દર ત્રીજા-ચોથા દિવસે, અમે વહેલી સવારે પાંચ વાગ્યે નીકળી પડતા. અને બપોર થતાં સુધીમાં તો દરેક જણ માથે 10-12 કિલો લાકડાંનો ભારો લઈને પરત ફરતો.”

બાલો કહે છે, “ભેગાં કરેલાં લાકડાંથી અમારું 10 લોકોનુંત્રણ-ચાર દિવસનું રાંધવાનું થઈ જતું. પણ અમે ફક્ત દાળ−ભાત કે શાક જ બનાવતા. કારણ કે ત્રણ વસ્તુઓ બનાવવાથી લાકડાં પણ વધારે બળતાં.”

તેઓ તમિલનાડુના ચેન્નાઈના મોટા ઉપનગર તાંબરમમાં બાંધકામ સાઇટ પર કામ કરતા હતા, તે દિવસોની વાત કરી રહ્યા છે.

પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG)ની કટોકટીનો સામનો કરવા માટે બાલો અને તેમના સાથી મજૂરો દ્વારા શોધાયેલો આ કામચલાઉ ઉપાય ફક્ત બે અઠવાડિયાં સુધી જ ચાલ્યો હતો. તેઓ કહે છે, “દર વખતે લાકડાં મળી જ જાય એવું જરૂરી નથી.”

1 એપ્રિલે, તેઓ ટ્રેન પકડીને પોતાના ગામે જવા નીકળી પડ્યા. એ મુસાફરી અગ્નિપરીક્ષા સમાન હતી.

જનરલ ડબ્બા મુસાફરોથી ખીચોખીચ ભરેલા હતા અને 24 કલાક સુધી તેમને બેસવા માટે એક પણ સીટ મળી ન હતી. મુસહર સમુદાયના દલિત બાલો કહે છે: “24 કલાક સુધી અમે કંઈ જ ખાધું નહોતું. ઊભા ઊભા અમે ખાઈએ પણ કઈ રીતે?”

અમેરિકા-ઇઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર થોપાયેલા યુદ્ધથી સર્જાયેલી બળતણની કટોકટીએ પરપ્રાંતીય મજૂરો પર વિનાશ વેર્યો છે − ખાસ કરીને રોજનું કમાઈને રોજ ખાતા મજૂરો પર કે જેઓ તેમની ઓછી અને અનિયમિત આવકથી ઔદ્યોગિક શહેરી વિસ્તારોમાં ખાનગી સપ્લાયરો પાસેથી રાંધણગેસ ખરીદે છે.

LPGનીઅછત ઘણા મજૂરોને તેમનાં ગામમાં પાછા ફરવા મજબૂર કરી રહી છે − અને આજીવિકાની એ જ ભયંકર અનિશ્ચિતતાનો સામનો કરવા ધકેલી રહી છે, જેણે તેમને સૌથી પહેલાં વતન છોડવા માટે મજબૂર કર્યા હતા.

તમિલનાડુ છોડતાં પહેલાં બાલો અને બીજાઓએ અન્ય ઉપાયો પણ અજમાવી જોયા હતા. પણ કંઈ વળ્યું નહીં. એક અઠવાડિયા સુધી તેઓએ મૂળ કિંમત કરતાં ત્રણ ગણા ભાવે, 300 રૂપિયેકિલો LPG ખરીદ્યોહતો. તેઓ કહે છે, “પણ પછી તો એ ભાવે પણ તે મળતું ન હતું.”

આથી તેઓએ એક સ્થાનિક ભોજનાલયમાં જમવાનું શરૂ કર્યું, પણ એ જગ્યાએ પણ થોડા જ સમયમાં ભાવ વધારી દીધા.

બાલો સાથે કામ કરતા અરપાના અન્ય એક 36 વર્ષીયબાંધકામ મજૂર મુન્ના પાસવાન કહે છે: “ચિકન અને ચોખાની જે ડીશ પહેલાં 90 રૂપિયામાંમળતી હતી, તેનો ભાવ અચાનક 160 રૂપિયાથઈ ગયો. એટલે અમે ત્યાં પણ જમવાનું બંધ કરી દીધું.”

છેવટે લાકડાં પર રાંધવું જ એમના માટે અંતિમ રસ્તો બચ્યો હતો; જો કે, 8*8 ફૂટની જેસાંકડી ઓરડીમાં બાલો અને મુન્ના અન્ય 3 મજૂરો સાથે રહેતા હતા, ત્યાં આમ કરી શકાય તેમ ન હતું.

એટલે તેઓ બાંધકામની જગ્યા પર જ રહેવા ગયા, જ્યાં તેઓએ બે અઠવાડિયાં સુધી લાકડાં સળગાવીને ચૂલા પર રાંધ્યું. મુન્ના પાસવાન એ દિવસો યાદ કરતાં કહે છે, “અમને મોટાભાગે કાંટાળી ડાળીઓ જ મળતી. એટલે રાંધતી વખતે લાકડાંની ફાંસો ઘણી વાર મારા હાથમાં વાગી જતી, અને લાકડાં સળગાવવાથી નીકળતા ધુમાડાથી આંખોમાં બળતરા થતી.”

હવે પાસવાન ગેસનો પુરવઠો ફરી શરૂ થવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે, જેથી તેઓ ફરીથી કામે જઈ શકે.

તેઓ કહે છે: “તામ્બરમમાં હું કડિયા તરીકે કામ કરું છું અને દિવસના 1,100 રૂપિયાકમાઉં છું, પણ ગામમાં ખેતરોમાં મજૂરી કરવાના માંડ 200-250 રૂપિયામળે છે. પણ છેલ્લા અઠવાડિયાથી તો મને એ કામ પણ નથી મળ્યું.” પાસવાન એક ભૂમિહીન દલિત છે.

ખૂબ જ તણાવમાં દેખાતા પાસવાન કહે છે, “મારો આખો પરિવાર [પત્ની અને ચાર બાળકો] ફક્ત મારી કમાણી પર જ નભે છે. મને નથી ખબર કે આગળ હું બધું કેવી રીતે સંભાળીશ.”

બાલો માજી માટે, ગયા વર્ષે તેમના 30 વર્ષીયએકના એક દીકરા, કારો માજીના મૃત્યુ પછી, સ્થળાંતર કરવું મજબૂરી બની ગયું હતું. કારોનાં પાંચ બાળકો અને પત્નીની જવાબદારી તેમના ખભા પર આવી પડી હતી.

સરકારે હજુ સુધી બાલોને કારોના ડૂબી જવાથી થયેલા આકસ્મિક મૃત્યુ માટે વળતરપેટે મળવાપાત્ર 4 લાખ રૂપિયા અને તેની અંતિમવિધિ માટે 20,000 રૂપિયાચૂકવ્યા નથી. પરંતુ જિલ્લા સર્કલ ઓફિસરોની હડતાળને કારણે લગભગ 1 વર્ષથી આ રકમ અટવાયેલી છે. જ્યારે પણ તેઓ ઓફિસે જાય છે ત્યારે તેમને એવું જ કહેવામાં આવે છે.

કારોના અંતિમ સંસ્કાર અને ક્રિયા-કર્મનો ખર્ચ કાઢવા માટે એક શાહુકાર પાસેથી તેમણે 1 લાખ રૂપિયા ઉધાર લીધા હતા. જેના પર તેઓ દર મહિને 8,000 રૂપિયાવ્યાજ ચૂકવે છે. ચેન્નાઈમાં બાંધકામ સાઇટ પર મદદનીશ તરીકે તેઓ રોજના 900 રૂપિયાકમાતા હતા.

માજી કહે છે, “એ દિવસોમાં, હું વ્યાજના હફ્તા સમયસર ભરી દેતો હતો. હવે વ્યાજની રકમ પણ મારા માથે ચડી રહી છે. ઘરનો આખો બોજ મારા પર છે. જ્યારે પણ હું આ બધું વિચારું છું, ત્યારે મારું માથું ભમવા લાગે છે.”

તેઓ તેમના પરિવારની અન્ન સુરક્ષાને લઈને ભારે ચિંતિત છે. તેઓ કહે છે, “મારે સ્થળાંતર કરવું જ પડશે, બીજો કોઈ રસ્તો નથી.”

પરંતુ અત્યારે, પ્રવાસીઓ પોતે નહીં, પણ LPG તેમના નસીબનો ફેંસલો કરશે.