બિહારમાં: ‘મૃત’ આદિવાસીઓ પોતાની વ્યથા કહે છે

“ઇસકો દેખીએ મર ગયા હૈ ઔર ચલ રહા હૈ [આમને તો જુઓ! મરી ગયા છે... અને પાછા ચાલી પણ રહ્યા છે].”

અમિત મરાંડી આજકાલ લોકો માટે હાસ્યનું પાત્ર બની ગયા છે, અને આજે પણ કંઈ અલગ નથી. તેઓ એક મચાન (વાંસમાંથી બનેલો બાંકડા જેવો માંચડો) તરફ જઈ રહ્યા છે, જ્યાં તેમના ગામના અડધો ડઝન સાથીઓ તેમની મજાક ઉડાવીને હસી રહ્યા છે.

32 વર્ષીય સંથાલ આદિવાસી અમિત પણ એ હાસ્યમાં જોડાય છે, પણ તરત જ તેમના ચહેરાના હાવભાવ બદલાઈ જાય છે. તેમના ચહેરા પર ચિંતાનાં વાદળો ઘેરાઈ જાય છે અને તેઓ કહે છે, “દેખ લીજીયે હમ જિંદા હૈં લેકિન હમકો માર દિયા હૈ [જુઓ, હું જીવતો છું છતાં મને મારી નાખવામાં આવ્યો છે].”

બિહારના લોહસિંહના ગામના આ દૈનિક મજૂર, મૃત મતદારોની તાજેતરની યાદીમાં તેમનું નામ ઉમેરવામાં આવ્યું છે તેની વાત કરી રહ્યા હતા. આ આઘાતજનક યાદી મતદારોના નામોની વિશેષ સઘન સુધારણા (SIR) દરમિયાન બનાવવામાં આવી હતી. ચૂંટણી પંચ દ્વારા રાજ્યમાં મતદાર યાદીમાંથી બિનપાત્ર મતદારોને દૂર કરવા માટે આ કવાયત હાથ ધરવામાં આવી હતી. પરંતુ અહીં લોઆ ટોલામાં ઘણા પાત્ર આદિવાસી મતદારોને ‘મૃત’ જાહેર કરી દેવાયા છે. ફોન પર, મેં સ્થાનિક સૂત્રોને જાણ કરી હતી કે અમિતનું નામ પણ આ યાદીમાં છે.

કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોની યાદીમાં પોતાનું નામ છે એ જાણીને તેમને દુ:ખ થાય છે: “બુરા તો લગતા હૈ ના [ખરાબ તો લાગે જ ને].”

બપોરના લગભગ 12 વાગ્યા છે અને હું લોઆ ટોલામાં છું — એક આદિવાસી નેસમાં — જ્યાં મારી પાસે બૂથ નંબર 223ના કાઢી નાખવામાં આવેલા મતદારોની યાદી છે. ચૂંટણી પંચની વેબસાઇટ પર કાઢી નાખેલા મતદારોની યાદીઓ તપાસતી વખતે મને આ ગામ વિશે જાણ થઈ હતી. આ રીતે જ હું લોહીસિંહા ગામના બૂથ 223 સુધી પહોંચ્યો, જ્યાં ઘણા આદિવાસીઓનાં નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યાં હતાં.

લોઆ ટોલા એ સંથાલ આદિવાસીઓની એક નેસ છે, જેનું નામ એક ઝાડ પરથી પડ્યું છે. ડુમર અથવા ગુલ્લર (અંજીર)ના ઝાડને સંથાલીમાં ‘લોઆ’ કહેવાય છે − જે ભારતમાં લગભગ 74 લાખ લોકો દ્વારા બોલાતી ઓસ્ટ્રોએશિયાટિક ભાષા છે.

સ્થાનિકો કહે છે કે તેમના ફળિયામાં એક સમયે અંજીરનું એક વિશાળ ઝાડ હતું, જે મોટે ભાગે માટી અને ઘાસના છાપરાવાળા ઘરોથી બનેલા આ સંથાલી ફળિયાની ઓળખ બની ગયું હતું. 2022-2023ના બિહાર જાતિ સર્વેક્ષણ મુજબ, મોટાભાગના સંથાલી લોકોની સરેરાશ માસિક આવક લગભગ રૂ. 6,000 કે તેથી ઓછી છે. લગભગ પાંચમાંથી એક સંથાલ આદિવાસી નાના અથવા ગણોતિયા ખેડૂત તરીકે કામ કરે છે. અમિત જેવા બાકીના લોકો મજૂરીકામ કરે છે − તેઓ પટનામાં ડ્રાઇવર તરીકે કામ કરે છે.

સપ્ટેમ્બર મહિનાનો એક હુંફાળો દિવસ છે, અને આકાશમાં ચોમાસાનાં રાખોડી વાદળો તરી રહ્યાં છે. લોઆ ટોલાની નેસ લગભગ સૂમસામ છે. એકમાત્ર ચહલપહલ એ જગ્યાએ છે જ્યાં 19થી 50 વર્ષની વયના અડધો ડઝન પુરુષો એક બાંકડા પર બેસીને આરામથી વાતો કરી રહ્યા છે. તેમાંના બે-ત્રણ જણ મોબાઇલ ફોન પર રમુજી રીલ્સ જોઈ રહ્યા છે.

યાદી હાથમાં રાખીને, હું મારો પરિચય આપું છું અને મારા હાથમાં રહેલો છાપેલો કાગળ બતાવું છું. હું તેમને જાણ કરું છું કે આ નામો મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યાં છે કારણ કે ચૂંટણી પંચે તેમને ‘મૃત’ તરીકે ચિહ્નિત કર્યા છે.

તરત જ તેમનું ધ્યાન મારી તરફ ખેંચાય છે. તેઓ પોતાનાં વોટર કાર્ડ લેવા દોડી જાય છે જેથી તેઓ તપાસી શકે કે યાદીમાં તેમનાં નામ છે કે નહીં. યાદીમાં પોતાનાં નામ ન જોઈને ઘણા લોકો રાહતનો શ્વાસ લે છે.

પણ અહીં દરેક જણ એટલું નસીબદાર નહોતું કે ‘જીવંત’ રહી શકે અથવા જેમનું નામ યાદીમાંથી કપાયું ન હોય.

બિહારમાં નવેમ્બર 2025માં ચૂંટણી યોજાવાની છે. 7.89 કરોડ મતદારો સાથે 243 વિધાનસભાની બેઠકો દાવ પર છે. કેન્દ્રમાં શાસન કરતી ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) અહીં પોતાની છાપ છોડવા ઉત્સુક છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે, ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદાર યાદી સુધારવા માટે હાથ ધરવામાં આવેલ SIR, ભાજપના ઈશારે કામ કરી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે.

1 ઑગસ્ટ, 2025ના રોજ, મતદાર યાદીનો મુસદ્દો પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો, અને સુપ્રીમ કોર્ટની દખલગીરી પછી, યાદી જાહેર કરવામાં આવી. આ સુધારણામાં, સમગ્ર બિહારમાં 65 લાખ મતદારોનાં નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યાં છે. તેમાંથી, 36 લાખ નામ એટલા માટે કાઢી નાખવામાં આવ્યાં હતાં કારણ કે તેઓ કાયમ માટે સ્થળાંતર કરી ગયાં હતાં અથવા તેમનો પત્તો લાગી શક્યો ન હતો; 22 લાખ લોકો મૃત્યુ પામ્યાં હોવાનું જણાયું હતું, અને બાકીના સાત લાખ લોકોનાં નામ એકથી વધુ વખત નોંધાયેલાં હતાં.

ચકાઈ વિધાનસભા બેઠક હેઠળ આવતા લોહસિંહના ગામને પણ ફટકો પડ્યો છે − અહીં 169 નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાંથી લગભગ 50 ટકા આદિવાસીઓ હતા. અહીંના સ્થાનિકો પુષ્ટિ કરે છે કે યાદીમાં સામેલ અડધા આદિવાસીઓને ભૂલથી ‘મૃત’ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.

અમિત મરાંડી પણ તેમાંથી એક છે. તેમનો મતદાર ઓળખપત્ર (EPIC) નંબર અને નામ કાઢી નાખેલા મતદારોની યાદીમાં હતા. સંથાલ આદિવાસી અમિત પથ્થરની કપચી ભરતી ટ્રક ચલાવે છે. તેઓ પાંચમા ધોરણમાં શાળા છોડી ચૂક્યા છે. લગભગ ચારમાંથી એક સંથાલી આદિવાસી જ પ્રાથમિક શાળા પૂર્ણ કરે છે, અને એક ટકાથી પણ ઓછા યુનિવર્સિટી સુધી પહોંચી શકે છે.

જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તેમનું નામ ભૂલથી કેવી રીતે યાદીમાં આવી ગયું, ત્યારે તેઓ કહે છે કે કદાચ તેઓ ગણતરીનું ફોર્મ જમા કરાવવાનું ચૂકી ગયા હશે. અમિત જણાવે છે કે તેમણે દરેક વખતે મત આપ્યો છે: “મેં દરેક વખતે મારો મત આપ્યો છે. ભલે હું પંચાયતની ચૂંટણી ચૂકી જાઉં, પણ લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મત આપવા માટે હું ચોક્કસ આવું છું.”

2024ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં મતદાન કરવા માટે, તેમણે બે દિવસની મજૂરી ગુમાવવી પડી હતી એ વાત તેઓ યાદ કરે છે. તેઓ પારીને કહે છે, “હું પટનાથી ટ્રેનમાં અને પછી બસમાં બેસીને મારા ગામે પહોંચ્યો હતો. મત આપવા માટે હું ત્યાં બે દિવસ રોકાયો હતો. એ સમયે હું કામ કરી શક્યો ન હોવાથી મને 1,000 રૂપિયાનું નુકસાન થયું હતું.”

મતદાર યાદીમાંથી પોતાનું નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યું છે એ વાતથી તેઓ તણાવમાં પણ છે. તેઓ ચિંતિત સ્વરે પૂછે છે, “આના કારણે તો મારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડશે. હવે કદાચ મને સરકારી યોજનાઓનો લાભ નહીં મળે ને?”

રાજ્ય સરકાર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા 2022-2023ના જાતિ સર્વેક્ષણ મુજબ, બિહારમાં 21.99 લાખ આદિવાસીઓ વસે છે. એક સમયે રાજ્યમાં આદિવાસીઓની નોંધપાત્ર વસ્તી હતી, પરંતુ વર્ષ 2000માં બિહારમાંથી અલગ થઈને બનેલા નવા રાજ્ય ઝારખંડમાં તેમનો મોટો હિસ્સો હિજરત કરી ગયો. ઝારખંડમાં, કુલ વસ્તીમાં તેમનો હિસ્સો 26 ટકા છે અને ચૂંટણીની દૃષ્ટિએ પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

પરંતુ બિહારમાં, તેઓ કુલ વસ્તીના બે ટકાથી પણ ઓછા છે, અને સમાચાર તથા રાજ્યની રાજનીતિમાં મોટાભાગે તેમની અવગણના કરવામાં આવે છે. ઘણા મતવિસ્તારોમાં વિખરાયેલા હોવાથી, કોઈ પણ ચૂંટણીમાં તેમનો પ્રભાવ નહિવત્ છે. અને તેથી જ, તેમનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવા પર મીડિયા કે રાજકીય પક્ષોનું ધ્યાન ગયું નથી.

આ રિપોર્ટર જે આદિવાસી મતદારોને મળ્યા છે તેઓ SIR વિશે, તે શા માટે કરવામાં આવી રહ્યું હતું, અથવા તેમનાં નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યાં હતાં તે વિશે સંપૂર્ણપણે અજાણ હતા.

“અભી આપ બતાયે તો પતા ચલા હૈ [તમે અત્યારે જણાવ્યું ત્યારે જ મને ખબર પડી],” ચંપા મરાંડી કહે છે. લોહસિંહના ગામનાં 35 વર્ષીય આ આદિવાસી મહિલા કહે છે કે તેમને તેમનું નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યું છે તે વિશે બિલકુલ જાણ નથી. મેં તેમને બતાવવા માટે બૂથ નંબર 223ની યાદી કાઢી. મેં તેમના EPIC નંબર પરથી નામ કાઢી નાખવાની પુષ્ટિ કરી.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, તેમના પતિ સંજય મુર્મુનું નામ મુસદ્દાની યાદીમાં છે. આનાથી થોડી રમૂજભરી ક્ષણ સર્જાય છે કારણ કે તેમની બાજુમાં ઉભેલા તેમના 40 વર્ષીય પતિ સ્મિત કરે છે અને ગણગણે છે: “યે કૈસે હો ગયા? યે તો જિંદા હી હૈ [આ કેવી રીતે થયું? આ તો હજુ જીવીત જ છે].”

આ સુધારણા માટે જવાબદાર પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) છે. સંબંધિત ઓળખના પુરાવા સાથે ગણતરી ફોર્મના વિતરણ અને સંગ્રહ માટે આવા કુલ 78,000 અધિકારીઓ કામે લાગ્યા હતા, અને પછી આ માહિતીના આધારે મુસદ્દા યાદીઓ તૈયાર કરવાની હતી. તેમની પાસે તેમના લક્ષ્યો પૂરા કરવા માટે માત્ર એક મહિનાનો સમય હતો − એક દિવસમાં 40 મતદારોની તપાસ. તે એક કઠિન કાર્ય હતું, જે તેમના માટે તણાવભર્યું, અને અન્ય લોકો માટે નામ કપાવાની સંભાવનાવાળું હતું.

જો તમે BLOને મળવાનું ચૂકી ગયા, તો તમે ‘મરી’ જ ગયા. ખરેખર.

આદિવાસી સંઘર્ષ મોરચાના જિલ્લા સંયોજક વાસુદેવ હાંસદા કહે છે, “ચકાઈમાં એવા ઘણા બૂથ છે જ્યાં આદિવાસી મતદારોના નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે.”

ઘણા BLOને મીડિયા સાથે વાત કરવા બદલ ઠપકો આપવામાં આવ્યો હતો. તેથી, નામ ન આપવાની શરતે, જમુઈના એક આદિવાસી BLOએ પારીને જણાવ્યું કે જંગલોમાં રહેતા આદિવાસીઓ સુધી પહોંચવા માટે તેમને ઓછામાં ઓછી 10 કિલોમીટરની મુસાફરી કરવી પડતી હતી. તેઓ કહે છે, “હું દરરોજ 20-25 ઘરોની મુલાકાત લેતો હતો. જો ઘરો નજીક હોય, તો હું 50 ઘરો પણ આવરી લેતો હતો.”

પણ વાત એટલે નથી અટકતી. ફિલ્ડમાં 12 કલાક કામ કર્યા પછી, “અમારે ફોર્મ અને ઓળખના પુરાવા ECI પોર્ટલ પર અપલોડ કરવાના હતા. દિવસ દરમિયાન ઇન્ટરનેટ કનેક્શન નબળું રહેતું, તેથી મારે રાત્રે, ક્યારેક 12 કે 1 વાગ્યા સુધી અપલોડ કરવું પડતું.”

લોકો ઘરે ન મળતા હોવાથી અથવા એક જ જગ્યાએ વારંવાર પાછા જવું પડતું હોવાથી તેમનો સમય બગડતો. તેઓ કહે છે, “જો લક્ષ્ય પૂરું ન થાય તો [વરિષ્ઠ અધિકારીઓ દ્વારા] અમારા પર કાર્યવાહી કરવાની ધમકી આપવામાં આવતી હતી. અમે ઘણા મતદારોને કહ્યું હતું કે તેઓ સીધા શાળાએ આવીને ફોર્મ ભરાવી જાય.” તેઓ કહે છે કે સમયમર્યાદા ઓછામાં ઓછી બે મહિનાની અને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા હોત તો તેનાથી તેમને ઘણી મદદ મળી હોત.

હાંસદા સંમત થાય છે: “મને લાગે છે કે આદિવાસી BLOને ખૂબ ઓછો સમય આપવામાં આવ્યો હતો. બની શકે કે તેઓ ઘણા આદિવાસી પરિવારો સુધી પહોંચી ન શક્યા હોય, અને તેથી તેમને ‘મૃત’ તરીકે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા,” તેઓ ઉમેરે છે. ECIની માર્ગદર્શિકા કહે છે કે BLOએ મતદારના ઘરે ઓછામાં ઓછી ત્રણ વખત મુલાકાત લેવી જરૂરી છે. પરંતુ મેં જે આદિવાસીઓ સાથે વાત કરી તેમણે કહ્યું કે BLO તેમના ઘરે ક્યારેય આવ્યા જ નથી.

2005થી, ભાજપ અને જનતા દળ (યુનાઇટેડ)એ સાથે મળીને આ રાજ્યમાં સત્તા ભોગવી છે. આ 20 વર્ષોમાં, JD(U)એ બે વખત રાષ્ટ્રીય જનતાંત્રિક ગઠબંધન (NDA) છોડ્યું, અને બિહારના સૌથી મોટા પ્રાદેશિક પક્ષ રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD) સાથે ટૂંકા ગાળાનું ગઠબંધન કર્યું છે.

હવે કેન્દ્રમાં ત્રણ ટર્મથી શાસન કરી રહેલા ભાજપ માટે એકલા હાથે રાજ્ય પર શાસન કરવાનો પ્રયાસ કરવો મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તે શાસક ગઠબંધનમાં રહ્યું છે, અને JD(U)ને સાથી પક્ષ તરીકે રાખ્યું છે, પરંતુ તે હવે બીજા સ્થાને રહેવા માંગતું નથી. પક્ષના વડા અને બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારના કથળતા સ્વાસ્થ્યને કારણે શાસક JD(U) નબળું પડી રહ્યું છે.

વિધાનસભાની ચૂંટણી નજીક હોવાથી, ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI)એ SIR દ્વારા મતદાર યાદીમાં સુધારો કરવાનું શરૂ કર્યું છે. ECIની એક અખબારી યાદીમાં જણાવાયું છે કે, “SIRનો ઉદ્દેશ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ભારતના તમામ પાત્ર નાગરિકોનાં નામ મતદાર યાદીમાં હોય...” અને પાત્ર ન હોય તેવા મતદારોને દૂર કરવાનો છે. તે ઝડપી શહેરીકરણ, મૃત્યુની જાણ ન થવી અને વારંવાર થતા સ્થળાંતરને સુધારણાનાં કારણો તરીકે ટાંકે છે.

મતદારોને ગણતરી ફોર્મનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું અને ભરેલાં ફોર્મ એકઠાં કરીને ECI પોર્ટલ પર અપલોડ કરવામાં આવ્યાં. આ પ્રક્રિયા 25 જૂને શરૂ થઈ અને એક મહિના સુધી ચાલી. મતદાર યાદીનો મુસદ્દો 1 ઑગસ્ટ, 2025ના રોજ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો.

જેવી યાદીઓ જાહેર થઈ, કે બિહારના જુદા જુદા વિસ્તારોમાંથી દાવાઓ કરવામાં આવ્યા કે ઘણા જીવંત લોકોને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, ઘરે હાજર લોકોને ગેરહાજર જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, અને પોતાના પૈતૃક ઘરોમાં રહેતા લોકોને પણ ‘કાયમ માટે સ્થળાંતરિત’ જાહેર કરીને તેમનાં નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યાં છે. મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા માટે ECIને લગભગ 36,475 વ્યક્તિગત દાવાઓ મોકલવામાં આવ્યા હતા; રાજકીય પક્ષોએ 25 દાવાઓ મોકલ્યા હતા.

ગુસ્સે ભરાયેલાં સંગીતા સોરેન કહે છે, “જે લોકો જીવે છે તેમને મરેલા જાહેર કરી દીધા છે, અને જે મરી ગયા છે તેમને જીવતા બતાવ્યા છે.”

તેઓ લોઆ ટોલાથી માંડ બે કિલોમીટર દૂર આવેલા તેમના ઘરે છે. ઘર તાજેતરમાં જ બનાવવામાં આવ્યું છે. ઈંટોને માટીથી ચોંટાડવામાં આવી છે — જે એક જોખમી વિકલ્પ છે કારણ કે વરસાદમાં માટી સહેલાઈથી ધોવાઈ શકે છે. પણ સંગીતા પાસે રેતી અને સિમેન્ટ ખરીદવા માટે પૈસા નથી. “મેં રેતી અને સિમેન્ટ માટે 25,000 રૂપિયા રાખ્યા હતા પણ એક ચોર તે પૈસા ચોરી ગયો.” તેથી તેમની પાસે માટીથી ઈંટો ચોંટાડવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી.

પરિવાર પાસે માત્ર બે કઠ્ઠા જમીન (એકરના દસમા ભાગ કરતાં પણ ઓછી) હોવાથી, તેમના પતિ મનોજ મુર્મુને કામ માટે બહાર જવું પડે છે. તેઓ કેરળમાં કોંક્રીટના સ્લેબ બનાવતી ફેક્ટરીમાં કામ કરે છે, જ્યાં તેઓ દિવસના રૂ. 500 કમાય છે.

લોઆ ટોલામાં, 30થી 35 આદિવાસી પરિવારોના પુરુષ સભ્યો નિયમિતપણે બેંગલુરુ, કેરળ, ચેન્નઈ અને દૂરના જમ્મુ અને કાશ્મીર જેવા સ્થળોએ સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં તેઓ મોટે ભાગે દૈનિક મજૂર તરીકે કામ કરે છે. દેશનાં સૌથી ગરીબ રાજ્યોમાં, બિહારમાંથી બહાર જવાનું પ્રમાણ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં વધુ છે.

24 વર્ષીય સંગીતા અને તેમના પતિ 28 વર્ષીય મનોજ, છ વર્ષની પુત્રી અને ચાર વર્ષના પુત્રનાં માતા-પિતા છે.

પણ સરકારી દસ્તાવેજોમાં આ પરિવારનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી.

હું તેમને તાજેતરની મતદાર યાદી સુધારણા કવાયત અને મતદારોના નામ કાઢી નાખવા વિશે જાણ કરું છું, જેમાં તેમના અને તેમના પતિના નામનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેઓ તેમનાં વોટર કાર્ડ બહાર લાવે છે. બંને કાર્ડના EPIC નંબર કાઢી નાખેલી યાદી સાથે મેળ ખાય છે. ECIની નોંધમાં તેમનાં નામ કાઢી નાખવાનું કારણ ‘મૃત’ હોવાનું જણાવાયું છે.

“મને નથી ખબર કે આ લોકો કામ કઈ રીતે કરે છે,” સંગીતા સ્પષ્ટપણે ગુસ્સામાં કહે છે. તેઓ 2017માં પરણિને આ નેસમાં આવ્યાં હતાં, અને 2020ની આસપાસ તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં ઉમેરાયું હતું. તેમણે 2024ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં મત પણ આપ્યો હતો: “હું એક કિલોમીટર ચાલીને ગઈ હતી અને બે કલાક લાઇનમાં ઊભી રહીને મત આપ્યો હતો.”

સંગીતા માત્ર આ યાદીમાંથી તેમનું નામ દૂર કરાવવાની અને યોગ્ય રીતે પાછા પાત્ર મતદારોની યાદીમાં સામેલ કરાવવાની માથાકૂટ વિશે જ ચિંતિત નથી. તેમને ગરીબો માટેની સરકારી યોજનાઓથી વંચિત રહેવાનો વધારાનો ભય પણ છે. “હમ લોગોં કો કાગઝ પર માર દિયા તો અબ સરકાર સે હમકો તો કુછ નહીં મિલેગા [એમણે અમને કાગળ પર તો મારી જ નાખ્યાં છે, તો હવે સરકાર પાસેથી અમને શું મળવાનું?]”

તેમનાં પાડોશી, ચંપા મરાંડી, જેમને ‘મૃત’ જાહેર કરવામાં આવ્યાં છે, તેઓ પણ એ જ ભય વ્યક્ત કરે છે: “જ્યારે અમે સરકારી યોજનાઓ માટે અરજી કરીશું, ત્યારે તેઓ અમને બાકાત રાખશે કારણ કે અમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યાં છે.” એનો અર્થ એ થશે કે આવનારા દિવસોમાં તેમને સબસિડીવાળું રેશન અને પીએમ કિસાનના રૂ. 6,000 મળશે નહીં.

ચંપા પારીને કહે છે, “અમે જીવનનિર્વાહ માટે ખેતરોમાં તેમજ બાંધકામ સ્થળોએ દૈનિક મજૂર તરીકે કામ કરીએ છીએ. સબસિડીવાળું રેશન અને કિસાનના પૈસાથી અમને ઘણી મદદ મળી રહે છે.”

તેમના પતિ સંજય, જેઓ કેરળમાં કામ કરે છે, તેઓ જુલાઈથી ઘરે જ છે. તેમનું નામ મતદાન યાદીમાં છે, પરંતુ જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS)માંથી તેમનું (અને એક પુત્રનું) નામ દૂર કરવામાં આવ્યું છે. તેઓ કહે છે, “હાલમાં ફક્ત મને જ [PDSમાંથી] રેશન મળે છે. મને ખબર નથી કે મારા પતિ અને પુત્રનાં નામ કેમ કાઢી નાખવામાં આવ્યાં છે. અમે ડીલરને તે વિશે પૂછ્યું તો તેણે અમને કહ્યું કે અમારે ફરીથી અરજી કરવી પડશે.”

જ્યારે BLO ચંપા મરાંડીને મળવા આવ્યાં, ત્યારે તેમને ખોટી રીતે કહેવામાં આવ્યું હતું, “તમારું નામ યાદીમાં છે તેથી તમારે કંઈ કરવાની જરૂર નથી. જેમનાં નામ યાદીમાં નથી તેમનાં નામ ઉમેરવામાં આવી રહ્યાં છે.”

પણ હવે તેમનું નામ તેમાંથી ગાયબ છે.

અમિત મરાંડી, જેમનું નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું, તેઓ કહે છે, “SIR દરમિયાન ગણતરી ફોર્મ સાથે કોઈ મુલાકાત લેવા આવ્યું ન હતું.” તેઓ પટનામાં કામ કરે છે, જ્યાંથી અહીં આવવામાં અડધો દિવસ લાગે છે. પણ છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી તેઓ લોઆ ટોલામાં જ રોકાયા છે.

અમિતનો ઉછેર તેમનાં માતાએ એકલે હાથે કર્યો હતો. ત્રણ ભાઈઓમાં સૌથી નાના અમિત, પથ્થરની કપચી ભરતી ટ્રક ચલાવે છે અને દિવસના રૂ. 500 કમાય છે. તેઓ પટનામાં એક ભાડાના રૂમમાં તેમનાં પત્ની સુનિતા હેમ્બ્રામ, 29 વર્ષીય, અને તેમનાં ચાર બાળકો — જેમની ઉંમર બેથી સાત વર્ષની વચ્ચે છે — સાથે રહે છે.

અમિત પારીને કહે છે, “હું નિયમિતપણે મારા ગામે આવું છું કારણ કે મારી પાસે છ કઠ્ઠા જમીન [આશરે 0.083 એકર] છે, જ્યાં હું ખેતી કરું છું. મારાં માતા, મુન્ની હેમ્બ્રામ, ગામમાં જ રહે છે.”

મનોજ મુર્મુને પણ કોઈ BLO મળવા આવ્યા ન હતા, જોકે તેઓ પણ એક મહિનાથી ગામમાં જ હતા. તેમનાં પત્ની, સંગીતા કહે છે કે તેઓ બળતણ માટે લાકડાં લેવા બહાર જાય છે, પણ તેમના પતિ હંમેશા ઘરે જ હોય છે. તેઓ દૃઢતાથી કહે છે, “છેલ્લા દોઢ મહિનામાં, મતદાર યાદી અપડેટ કરવા વિશે અમને જાણ કરવા કોઈ આવ્યું નથી.”

અને તેઓ એક સચોટ પ્રશ્ન પૂછે છે: “હમ વોટ દેતે હૈં તો સરકાર કે આદમી હી હુએ ના! ફિર ક્યું કાટા ગયા હમારા નામ? [અમે મત આપીએ છીએ, તો અમે સરકારના જ માણસો થયા ને! તો પછી અમારું નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યું?]”

મનોજ આખરે ઑગસ્ટના અંતમાં કેરળ જવા નીકળી ગયા, મતદાર યાદીમાંથી પોતાનું નામ કાઢી નાખવામાં આવ્યું હોવાની જાણ વગર. સંગીતા કહે છે, “મેં ચાર દિવસ પહેલાં તેમને ફોન કરીને આ વિશે જાણ કરી હતી. તેમણે મને કહ્યું કે તેઓ તેને સુધારવા માટે પાછા નહીં આવે.” તેઓ તેને સુધારવા તો માંગે છે, પરંતુ સંગીતાને ખબર નથી કે તેને સુધારવું કેવી રીતે.

“સર આપ ઠીક કર દીજીયે [સાહેબ, તમે જ સુધારો કરી આપો],” તેઓ આ રિપોર્ટરને વિનંતી કરે છે.

તા.ક.: ECIએ 30 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ મતદારોની અંતિમ યાદી પ્રકાશિત કરી છે. નવી મતદાર યાદીમાં 7.42 કરોડ મતદારો છે − જે 7.89 કરોડ મતદારોની અગાઉની યાદી કરતાં લગભગ 47 લાખ ઓછા છે. વિશેષ સઘન સુધારણામાં, ECI કહે છે કે 68.66 લાખ મતદારોને દૂર કરવામાં આવ્યા છે અને 21.53 લાખ પાત્ર મતદારોને ઉમેરવામાં આવ્યા છે.

1 ઑક્ટોબર, 2025ના રોજ, અંતિમ મતદાર યાદી પ્રકાશિત થયાના એક દિવસ પછી, આ રિપોર્ટરે આ વાર્તામાં સામેલ ચારેય આદિવાસીઓના EPIC નંબર સાથે ઓનલાઇન તપાસ કરી તો જાણવા મળ્યું કે અંતિમ યાદીમાં પણ તે બધાનાં નામ કાઢી નાખવામાં આવેલાં જ છે. તેઓ આગામી બિહાર વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મત આપી શકશે નહીં.

આ વાર્તા તક્ષશિલા-પારી સિનિયર ફેલોશિપ 2025 હેઠળ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ