बस्तरच्या कोडोलीत सेल्फी सोडा, सल्फी घ्या

“मी इथे काय करतोय? कसंय, माझं घर इथे जवळच आहे,” सुखराम कुमटी म्हणतो. आणि बोलता बोलता अंदाजे २०० मीटरवरच्या आपल्या घराच्या दिशेने हात करतो. आपण साठीचे आहोत असं वाटत असलेला सुखराम खापर पणजोबा आहे. रस्त्याच्या कडेला झाडाच्या जराशा सावलीत तो एका दगडावर बसला होता. आणि खरं तर त्याच्यापेक्षा जास्त त्याच्या समोर मांडलेल्या वस्तूंमुळेच आमची उत्सुकता चाळवली होती.

वीस लिटरचा एक कॅन आणि त्यामध्ये पांढुरक्या रंगाचं काही तरी पाणी होतं. त्या कॅनच्या शेजारी प्लास्टिकचा एक रंगाचा डबा होता. जुना. त्या डब्यात दहा एक वर्षांपूर्वी रंग भरलेला असेल. आता मात्र त्यामध्ये पाणी भरून ठेवलेलं होतं. पाण्यात एक दोन रंगीबेरंगी मग पोहत होते. एक लाल रंगाचा ग्लास आणि दोन वेगवेगळ्या रंगाचे मग ठेवले होते. कदाचित गिऱ्हाइकासाठी या रंगांचे दोन वेगवेगळे अर्थ असावेत. एका पिवळट कॅनच्या वरती विटलेल्या गुलाबी रंगाचा एक मग आणि गडद हिरव्या रंगाच्या डब्यावर मोरपंखी रंगाचा प्लास्टिकचा मग.

आम्ही होतो कोडोलीत. छत्तीसगडच्या बस्तरमधल्या अबुझमाड प्रांतात शिरल्यावर लागणारं हे दुसरं गाव. नारायणपूर हे जिल्हा मुख्यालय. तिथून गाडीने यायला लागल्यावर कोडोली लागतं.

सुखाराम काय करतोय ते आम्हाला सांगायचा प्रयत्न करतोय. जरासं वैतागूनच. कारण आमच्यापैकी मीच असा होतो की ज्याला तो काय म्हणतोय ते काहीही कळत नव्हतं.

“सल्फी, सल्फी...” माझ्याकडे अगदीच वाईट कटाक्ष टाकून तो म्हणतो. डोळे वटारून. माझं लक्ष आम्हा दोघांच्या गळ्यातल्या कॅमेऱ्यांकडे जातं. पण तो काही आम्हाला सेल्फी घ्यायला सांगत नव्हता.

“तो सल्फी विकतोय – बस्तरची बियर,” इथलाच स्थानिक केशव शोरी सांगतो. कॉलर जराशी ताठ. त्यानंतर मी काही प्रवासवर्णनांमध्ये वाचलं की सल्फी नारळपाण्यासारखंच असतं पण तितकं गोड नाही. मला वाटलं होतं की त्या कॅनमध्ये महुआ असेल. या भागात आजवर हजारो वेळा आमची गाठ या पेयाशी पडली आहे.

“दिवसाचे २०० ते ४०० रुपये सुटतात,” सुखराम सांगतो. “माझ्याकडे सल्फीची [सुरमाड] २० झाडं आहेत,” तो म्हणतो. म्हणजे तर तू जमीनदार आहेस असं पुरुषोत्तमने म्हटल्या म्हटल्या सुखराम अगदी मोकळ्याने हसतो.

आज नारायणपूरच्या मावली मेल्याहून लोक परतणार त्यामुळे गिऱ्हाईक जास्त होण्याची अपेक्षा आहे. मावली माता ही या प्रांतातली देवता. अबुजमाडिया, गोंड, हलबा, मुरिया आणि माडिया आदिवासी तिची पूजा करतात.

तिकडे गिऱ्हाईक येतं आणि सुखराम आमच्याशी बोलणं थांबवून तिकडे पळतो. मोटरसायकलवरून आलेल्या एकाला त्याच्याकडच्या एक लिटरच्या हिरव्या बाटलीत सल्फी भरून हवीये. १० रुपये ग्लास असा भाव आहे. आणि एका बाटलीसाठी अर्थातच त्याहून बरेच जास्त पैसे लागणार. “उन्हाळ्यात प्यावी. चांगली असते,” सल्फी विकत घ्यायला आलेला रोहित नाथ आम्हाला सांगतो. मगाने बाटलीत सल्फी भरून घेतो. “पण फार कडक ऊन असेल तर मात्र घेऊ नका” त्याचा सल्ला. तितक्यात त्याचा हात निसटतो आणि थोडी सल्फी रस्त्यात सांडते. सुखराम त्याच्याकडे असा काही पाहतो की ती नजर आणि सोबतच्या चार शिव्यांमुळे रोहितचा चेहरा पांढरा पडतो.

हे दृश्य जरा अजब होतं. कारण इथले मुरिया गोंड आदिवासी फार प्रेमळ आणि मृदूभाषी आहेत. सुखराम मात्र जरासा तोंडाळ आणि भांडकुदळ वाटतो. गावात भेटलेले सगळेच आदिवासी पूर्वी अबुझमाडच्या पर्वतरांगांमध्ये रहायचे. मात्र अनेक दशकांपासून इथे सुरू असलेल्या हिंसेचा परिणाम म्हणजे आता सगळे खालच्या पट्ट्यात राहू लागले आहेत. तिथे त्यांच्या जन्मभूमीत हिंसाचार वाढतोच आहे कारण सरकार नक्षलविरोधी कारवायांमध्ये वाढ करत चाललंय. आणि या दोन्ही बाजूंच्या लढाईत सामान्य माणसं मात्र कौडीत सापडतात.

कोडोलीत मात्र सारं काही शांत आहे. सुखराम असा का हातघाईवर येतोय ते आम्हाला हळूहळू लक्षात यायला लागलं. माडी विकता विकता मधूनच स्वतःसुद्धा तो तिचा आनंद लुटत होता. आम्ही त्याचा निरोप घेतला तेव्हा तो अगदी तोंडभरून हसला. आणि आम्ही समजून चुकलो की सल्फी काम करतीये. सुखरामला आतून बाहेरून सुखी ठेवणारी सल्फी.