अमृतसर जिल्ह्याला प्रश्नांच्या पुराचा वेढा

आपत्तीच्या काळात मदत म्हणून वाटलं गेलेलं साहित्य वापरून बनवलेला एक कप चहा माच्छीवाला गावातल्या लोकांनी या रिपोर्टरला दिला. रावी नदीला आलेल्या महापुरात त्यांची घरं वाहून गेली, शेतं गाळाने आणि पाण्याने भरली. आणि मग तंबूंमध्ये राहायची पाळी त्यांच्यावर आली.

ऑगस्टच्या पुरात त्यांनी जवळपास सर्वस्व गमावलं.

रमदास तालुक्यातल्या माच्छीवाला गावाबाहेर एका चुग्गीत (तंबू) सरबजीत कौर बसलीय. आधी तिचं घर होतं इथे. रावीच्या पुराने ते धुवून नेलंय. या पुराने तिचं आयुष्य पार उलटंपालटं करून टाकलंय; पण त्याविषयी बोलतानाही ती स्वत:च्या चेहऱ्यावरचं स्मित मावळू देत नाही.

“रात्रभर आम्ही बंध (बंधारा) वाचवायच्या प्रयत्नात होतो,” १८ वर्षीय सरबजीत सांगते. “२७ ऑगस्ट [२०२५] ला सकाळी ६ वाजता गुरुद्वारात लाऊडस्पीकरवर घोषणा झाली - तुस्सी [मातीचा बांध] तुटलाय. ही घोषणा गावभर ऐकू गेली. आम्ही सगळे जण मग लगेचच आसऱ्यासाठी उंचावरच्या ठिकाणांकडे धावलो.”

अमृतसर जिल्ह्यातलं माच्छीवाला हे एक लहानसं गाव. २०११ च्या जनगणनेनुसार इथे जवळपास १,१८६ लोक राहतात. यातले बहुतेक जण जाट शीख आणि राय शीख समुदायाचे! राय शीख समुदाय पंजाबमध्ये अनुसूचित जात म्हणून सूचीबद्ध आहे. आपल्या जमिनीच्या लहानशा तुकड्यावरची शेती आणि इतरांच्या शेतात मजुरी यावर इथल्या दलित कुटुंबांची गुजराण चालते.

सरबजितची आईही शेतमजूर म्हणून राबायची. सहा महिन्यांपूर्वी तिचं निधन झालं. सरबजितच्या वडिलांना अपस्मार आहे. ते काम करू शकत नाहीत. दोन भाऊ नि एक बहीण असं हे कुटुंब आपलं घर चालवण्यासाठी पूर्णपणे मजुरीवरच अवलंबून आहे.

अख्खं गाव पुरामुळे तीन-चार दिवस पाण्याखाली होतं. पाण्याने आठ फुटांपर्यंत मजल मारली. शेतमजुरांची लहान लहान घरं पाण्याच्या तडाख्यात कोसळली. हाताशी येऊ घातलेलं खरीपातलं भातपीक पार जमीनदोस्त झालं. शेतं गाळाने भरून गेली. मोठमोठी निलगिरीची झाडंही उन्मळून पडली.

रणजित सागर धरणातून अचानक रावी नदीत पाणी सोडल्यामुळे अमृतसर आणि गुरुदासपूर जिल्ह्यातला मोठा भाग पाण्याखाली गेला. थीन धरण म्हणूनही हे ओळखलं जातं. राज्याच्या उत्तरेकडच्या सीमेवरचं हे धरण सरबजितच्या गावापासून सुमारे १०० किलोमीटरवर आहे. यावर्षी मान्सून संपतानाचा पाऊस हिमाचल आणि जम्मू-काश्मीरच्या पाणलोट क्षेत्रात अघोरी कोसळला. तिथल्या अविरत प्रवाहामुळे २६ ऑगस्टपर्यंतच हे धरण ५२८ मीटरच्या कमाल पातळीवर पोहोचलं होतं.

स्थानिक वृत्तानुसार, २६ ऑगस्ट २०२५ रोजी उधमपूरमध्ये २४ तासात ६२९ मिमी पाऊस पडला. त्यामुळे धरणातल्या पाण्याच्या पातळीने ५२८.००८ मीटरपर्यंत जात जवळपास कमाल मर्यादा गाठली. धरण अक्षरश: ओसंडून वाहू लागल्यामुळे त्याचे दरवाजे उघडण्याशिवाय पर्याय नव्हता. त्यात जितकं (२.२५ लाख क्युसेक्स) पाणी भरत होतं, जवळपास तितक्याच (२.१५ लाख क्युसेक्स) पाण्याचा विसर्गही केला जात होता.

१९५९ मध्ये बांधलेल्या माधोपूर बंधाऱ्याचे दोन दरवाजे पाण्याच्या तडाखेबंद प्रवाहामुळे तुटले. उझ ही उपनदीही वेगाने वाहत रावी नदीच्या ओसंडलेल्या प्रवाहाला येऊन मिळाली. त्यामुळे अमृतसर, गुरुदासपूरमधे आणि आंतरराष्ट्रीय सीमेपलीकडच्या भागातही पूर आला. सरबजितचं गाव पाकिस्तान सीमेपासून फक्त पाच किमी अंतरावर आहे. या आधी १९८८ मध्ये रावी नदीला असा मोठा पूर आला होता.

नुसत्या पुराच्या आठवणीनेही सरबजितच्या अंगावर भीतीने शहारा येतो. असं काही त्यांनी कधीच पाहिलं नव्हतं. पाणी अशा काही झपाट्याने वाढत गेलं की गावकरी फारसं काही वाचवूही शकले नाहीत. शेवटी त्यांनी जमीनदाराच्या घरात आसरा घेतला. त्याचं घर उंचावर बांधलेलं होतं. पुराचा थोडाबहुत फटका बसला खरा; पण बहुतेक जाट शीखांची घरं स्थिरस्थावर होती.

पुराच्या पाण्यात अडकलेल्या गावकऱ्यांना डोळ्यांसमोर दिसत होती- पाण्यात बुडालेली शेतं, वाहून गेलेलं सामानसुमान नि उद्ध्वस्त झालेली घरंदारं. कमीत कमी तीन दिवस गावकरी पाण्यात अडकून पडले होते. काहींकडे पोट भरण्यापुरतंही अन्न नव्हतं, काहींकडे गुरांना द्यायला चारा नव्हता. एनडीआरएफ अर्थात राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल उशिरा पोहोचलं, त्यामुळे लोकांनीच एकमेकांना मदत करत सावरलं. अमृतसर जिल्ह्यात १.३ लाखांहून अधिक लोक प्रभावित झाले. पशुधनाच्या प्रचंड नुकसानीची अजून मोजदाद झालेली नाही (पूर बुलेटिन, १८ सप्टेंबर २०२५).

६२ वर्ष वय झालेले जसपाल सिंग हे एक शेतमजूर. ते सांगतात, “आम्हाला कुठलीच मदत मिळाली नाही; अख्खे दोन दिवस. साधी बोटही आमच्यापर्यंत पोहोचली नाही. उपाशी होतो आम्ही! भुकेलं पोट आणि आजूबाजूच्या पाण्याच्या भीती होती आमच्या सोबतीला.” जसपाल यांच्यापाशी थोडीबहुत गुरंढोरं आहेत. पुराच्या तडाख्यातून ही गुरंढोरं आणि थोडं सामानसुमान तेवढं वाचवता आलं त्यांना!

राज्याच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, पुरामुळे २,४९० गावं बाधित झालीयेत आणि ५७ जणांना आपले प्राण गमवावे लागलेत. अंदाजे दोन लाख हेक्टर पीक क्षेत्र प्रभावित झालंय. यात सर्वाधिक म्हणजे एकट्या अमृतसर जिल्ह्यातलं पीकक्षेत्र आहे तब्बल २७,१५४ हेक्टर. “जमीन मालकाने सर्वस्व गमावलंय आणि त्यामुळे आम्हीही!” बलदेव सिंग सांगतात.

सत्तरीतल्या बलदेव सिंगांना फक्त त्यांची गुरं तेवढी वाचवता आली. चुग्गी (तंबू) बाहेर बसलेले बलदेव सिंग म्हणतात, “अचानक पाण्याचा लोंढा आला तेव्हा आम्ही जनावरांना चारा घालत होतो. बाकी काही नाही; फक्त गुरं तेवढी वाचवू शकलो.”

“यावेळची परिस्थिती १९८८ पेक्षाही भयंकर आहे,” वृद्धत्वाकडे झुकलेले बलजित सिंग पुढे म्हणतात, “सारी जिंदगी एथे ही लंघ गई, किथे जावांगे असी [सगळं आयुष्य आम्ही इथे घालवलं, आता कुठे जाणार]?”

सिंग कुटुंबातले सर्वच्या सर्व सहाही सदस्य शेतमजुरी करतात. पेरणीच्या हंगामात दरमहा प्रत्येकी ८,००० रुपये त्यांना मिळतात. आपत्ती निवारणात संस्थांकडून मदत मिळाली नाही तर बलजित सिंग म्हणतात, “भुक्खे मरन वाली गल्ला [उपाशीपोटी मरायची पाळी येईल आमच्यावर]” आजूबाजूला साचून राहिलेल्या पुराच्या पाण्यापायी संसर्गजन्य आजार पसरण्याची चिंताही त्यांच्या मनात घर करून आहे.

सप्टेंबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत पाणी ओसरलं खरं; पण अजूनही अनेक मानवनिर्मित चुस्सी (बंधारे) तुटलेल्या अवस्थेतच आहेत. स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने स्थानिक लोकांनी बंधाऱ्यांची डागडुजी करण्याचा प्रयत्न चालवलाय. स्थानिक स्वयंसेवी संस्था, आपत्ती निवारणात मदत करणाऱ्या संस्था आणि शिरोमणी गुरुद्वारा प्रबंधक समिती तसंच पंजाबच्या बाहेरून (हरियाणा, राजस्थान, उत्तराखंड, उत्तर प्रदेश) मदतीचा हात देणारे नागरिक असे सारे पूरग्रस्तांपर्यंत रेशन, मदत साहित्य, गुरांसाठी चारा, स्वच्छता साहित्य आणि औषधं पोहोचवतायत.

हवामान बदलाचा परिणाम म्हणून अनियमित पाऊस आणि तीव्र हवामान या दोन्ही गोष्टी या प्रदेशात एव्हाना नेहमीच्या झाल्यात. रणजित सागरसारखं मोठं जलविद्युत धरण हे हवामानाचा अंदाज घेऊन बांधण्यात आलेलं नाही, असं लुधियानातले हवामान कार्यकर्ते जसकीरत सिंग सांगतात. ते म्हणतात, “ऑगस्टच्या मध्यापर्यंतच धरणं जवळपास पूर्ण क्षमतेइतकी भरून जातात. आणि मग मान्सून येतो तोवर (अतिरिक्त) क्षमताच शिल्लक रहात नाही.”

एकरभर शेतात भात पेरला की सरबजितला ४,००० रुपये मिळतात. या हंगामी कमाईखेरीज ती शेतातलं तण काढते आणि तासाला ४० रुपये कमावते. पण आत्ता ते सारं मातीमोल झालंय. आयुष्य लागी लागायचं तर मदतीकडे डोळे लावून बसण्याशिवाय दुसरा काही पर्यायच शिल्लक उरलेला नाही.

१८ वर्षांच्या या सरबजितला आपल्या भविष्याची चिंता सतावतेय. “गावच्या शाळेत मी आठवीपर्यंत शिकले. मग पुढचं शिक्षण [ऑनलाइन] ओपन स्कूलिंगच्या माध्यमातून पूर्ण केलं. आता शेतमजूर म्हणून राबतेय,” चारपाईवर बसलेली सरबजित सांगते. तिला पुढे शिकायचं होतं. पण घरकामाला हातभार लावायचा म्हणून शिक्षण सुटलं. आता तर पुरातल्या विध्वंसानंतर मजुरीचं काय होतंय, असाच प्रश्न तिच्यासमोर उभा ठाकलाय.

तिचा भाऊ रणजित सिंग १५ वर्षांचा आहे. या वर्षीच्या ऑगस्टपर्यंत त्यांचं घर कसं होतं हे तो दाखवतो. घराचा पुढचा भाग सगळाच्या सगळा वाहून गेलाय. घरात दोन खोल्या आणि मधोमध एक कपाट असल्याचं अगदी स्पष्ट दिसतं. पाणी आणि गाळ साचल्यामुळे तिथे जाणं काही शक्य नाही. रणजित सांगतो, “जवळपास ७-८ फूट पाणी होतं इथे. २-३ दिवस आसऱ्यासाठी आम्हाला जमीनदाराच्या घरी जावं लागलं." नववीनंतर रणजितने शाळा सोडली. घराला हातभार लावण्याकरता तो मेकॅनिक व्हायचं प्रशिक्षण घेतोय.

ज्या जमिनीवर ते राबत होते, ती पुराच्या पाण्याखाली गेली. खरीप पिकं जमीनदोस्त झाली. शेतजमिनी आता कित्येक फूट गाळाखाली गेल्यात. हा गाळ उपसण्याचं आव्हान आता पेलावं लागणार आहे. पंजाब सरकारने ३१ डिसेंबरपर्यंत जमिनी साफ ​​करून विनापरवाना गाळ विकण्याची परवानगी शेतकऱ्यांना दिलीय. तरीसुद्धा येत्या रब्बी हंगामात शेतकरी पेरणी करू शकतील, अशी शक्यता कमी दिसते.

आपल्या कुटुंबासह जसपाल सिंग चुग्गीमध्ये धुस्सीवर बसलेत. त्यांचं घर वाहून गेलंय. आपल्याला कपड्यांची नितांत गरज असल्याचं ते सांगतात. आपल्या अंगावरच्या कपड्यांकडे बोट दाखवत म्हणतात, “घोनेवाहाला गावातून हे कपडे मला मागून आणावे लागले.” पुराचं पाणी ओसरल्यावर हाती लागलेले कपडे आणि अंथरुण-पांघरुणं वाळवण्यासाठी त्यांच्या अवतीभवती ओळीने पसरून ठेवलेली आहेत.

काही दिवस चांगलं ऊन पडलं तर हे कपडे नीट वाळतीलही. फुगलेला गहू... तोही बाहेर ठेवलाय सुकण्यासाठी... पण कुजायला लागलाय तो आधीच. कित्येक महिन्यांचं अन्न… मातीमोल!

ज्या ज्या लोकांशी पारीने संवाद साधला; ते सारे आपापल्या जगण्याचे विखुरलेले तुकडे गोळा करून पुन्हा एकदा आयुष्य मार्गी लावायच्या प्रयत्नात होते. शेतीला जबरदस्त फटका बसल्यामुळे आता कुठल्या प्रकारचं मजुरीचं आपल्याला काम मिळेल, याची कुठलीच शाश्वती त्यांना नाहीये. आता ते सर्वस्वी अवलंबून आहेत; आपत्तीनिवारणाचं काम करणाऱ्या संस्थांच्या मदतीवर!

अनुवाद : अमृता वाळिंबे