অমৃতসৰত বান আৰু প্ৰত্যাহ্বানৰ জোৱাৰ

মচ্চিৱালা গাঁৱৰ লোকসকলে এই প্ৰতিবেদকক এপিয়লা চাহ যাঁচিছে৷ চাহপাত আনিছে তেওঁলোকে বানৰ বাবে সাহায্য শিবিৰত লাভ কৰা সাহায্য সামগ্ৰীৰ পৰা৷ ৰবি নদীৰ এই বিধ্বংসী বানে পাঞ্জাৱত বিভীষিকাৰ সৃষ্টি কৰিছে৷ ঘৰ-দুৱাৰ, খেতি পথাৰ সকলো পানীত জাহ গৈছে৷ আক্ৰান্ত লোকসকলে তম্বুৰ তলত আশ্ৰয় ল’বলগীয়া হৈছে৷

আগষ্ট মাহৰ এই বিধ্বংসী বানত জনসাধাৰণ সৰ্বহাৰা হৈ পৰিছে৷

মচ্চিৱালা গাঁৱৰ বাহিৰত ৰামদাস ব্লকৰ এডোখৰ ঠাইত সৰৱজিৎ কৌৰ এটা ঝুগ্গিৰ (তম্বু) সন্মুখত আমনজিমনকৈ বহি আছে৷ এই ঠাইডোখৰৰ পৰা সামান্য দূৰৈত তেওঁৰ নিজৰ ঘৰ আছিল যাৰ অধিকাংশই ৰবি নদীৰ অটল গহ্বৰত জাহ গৈছে৷ বানে কৌৰৰ সৰ্বস্ব ধ্বংস কৰাৰ পিছতো এই প্ৰতিবেদকলৈ চাই তেওঁ এটা হাঁহি মাৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে৷

‘‘আমি গোটেই নিশাটো বান্ধটো (মানৱ নিৰ্মিত মথাউৰি) ধৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিলো৷ ২৭ আগষ্ট তাৰিখে (২০২৫ চন) পুৱা ৬ বজাত গুৰুদ্বাৰাৰ পৰা লাউডস্পীকাৰত কৰা ঘোষণাত আমি সকলোৱে শুনিবলৈ পালো যে ধুচ্ছি (বালিৰে নিৰ্মিত মথাউৰি) ইতিমধ্যেই ভাঙিছে৷ আমি সকলোৱে ওখ ঠাইত আশ্ৰয় ল’বলৈ ততালিকৈ দৌৰিলো’’, ১৮ বছৰীয়া কৌৰে পাৰিক এইদৰে জনালে৷

মচ্চিৱালা হ’ল অমৃতসৰ জিলাত অৱস্থিত এখন সৰু গাঁও৷ ইয়াৰ জনসংখ্যা ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি প্ৰায় ১,১৮৬ জন লোক৷ অধিকাংশ লোকেই হ’ল জাট শিখ আৰু ৰায় শিখ সম্প্ৰদায়ৰ৷ পিছলৈ পাঞ্জাৱৰ অনুসূচিত জাতিৰ তালিকাত এই সম্প্ৰদায়কেইটাই স্থান পায়৷ দলিত পৰিয়ালকেইটাই প্ৰধানকৈ নিজৰ সামান্য ভূমিত ক্ষুদ্ৰ কৃষকৰূপে অথবা আনৰ পথাৰত কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰি পেট প্ৰৱৰ্তায়৷

সৰৱজিতৰ পৰিয়ালটো ভূমিহীন ৰায় শিখ সম্প্ৰদায়ৰ আৰু তেওঁলোকে কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে৷ ছমাহ পূৰ্বে ঢুকোৱা তেওঁৰ মাতৃয়েও কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিল; তেওঁৰ পিতৃৰ মৃগী ৰোগ আছে, সেয়েহে তেওঁ কাম কৰিব নোৱাৰে৷ পৰিয়ালটোত দুগৰাকী ভাই-ভনী আৰু দুয়োয়ে ঘৰ চলোৱাৰ বাবে শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে৷

তিনি চাৰি দিন ধৰি সমগ্ৰ গাঁও পানীৰ তলত আছে৷ পানী আঠ ফুট উচ্চতালৈ বাঢ়িছে৷ এই বিধ্বংসী বানে খেতিয়কসকলৰ ঘৰবোৰ ধ্বংস কৰাৰ লগতে কষ্টেৰে কৰা খাৰিফ খেতিখিনিও সমূলঞ্চে নষ্ট কৰিছে৷ এতিয়া সমগ্ৰ অঞ্চল বোকাময় হৈ উঠিছে৷ বিশাল ইউকেলিপ্টাছ গছবোৰ শিপাৰে সৈতে উভালি পৰিছে৷

ৰঞ্জিৎ সাগৰ বান্ধৰ পৰা হঠাতে ৰবি নদীলৈ পানী এৰি দিয়াৰ ফলত অমৃতসৰ আৰু গুৰদাসপুৰ জিলাৰ সমগ্ৰ অঞ্চলত বানৰ কবলত পৰিছিল৷ ইয়াক থেইন বান্ধ বুলিও কোৱা হয়৷ ই ৰাজ্যখনৰ উত্তৰ প্ৰান্তত অৱস্থিত অৰ্থাৎ সৰৱজিৎহঁতৰ গাঁৱৰ পৰা প্ৰায় এশ কিলোমিটাৰ আঁতৰত অৱস্থিত৷ ২৬ আগষ্ট তাৰিখলৈ হিমাচল আৰু জম্মু-কাশ্মীৰত হোৱা মূষলধাৰ বৃষ্টিপাতৰ ফলত বান্ধত পানীয়ে অনুমোদিত ৫২৮ মিটাৰৰ সৰ্বোচ্চ সীমা স্পৰ্শ কৰিছিল৷ পলমকৈ অহা মৌচুমীয়ে অঞ্চলটোত ত্ৰাসৰ সৃষ্টি কৰিছিল৷

২৬ আগষ্ট ২০২৫ তাৰিখে উধামপুৰত ২৪ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে ৬২৯ মিলিমিটাৰ বৰষুণ হৈছিল৷ এই প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল স্থানীয় সংবাদ প্ৰতিষ্ঠানে৷ নামনিত অৱস্থিত এই বান্ধটোৱে ৫২৮.০০৮ মিটাৰ পানী ধৰি ৰাখিছিল যি আছিল ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ সীমা৷ যেতিয়া ৰিজাৰ্ভত বৰষুণৰ পানী ভৰ্তি হ’বলৈ ধৰিলে তেতিয়া বান্ধৰ গেট খোলাৰ বাহিৰে আন বিকল্প নাছিল৷ ফলত ২.২৫ লাখ কিউচেক আন্তঃপ্ৰবাহৰ বিপৰীতে প্ৰতি ছেকেণ্ডত ২.১৫ লাখ ঘনফুট (কিউচেক) বহিঃপ্ৰবাহ হৈছিল৷

পানীৰ এই প্ৰচণ্ড সোঁতে ১৯৫৯ চনত নিৰ্মিত মধুপুৰ বেৰেজৰ দুখন গেট নিমিষতে ধ্বংস কৰি পেলালে৷ তীব্ৰবেগী উপনৈ উজ নদীয়ে ৰবি নদীৰ সৈতে মিলিত হৈ অমৃতসৰ, গুৰদাসপুৰ আৰু পাকিস্তান-ভাৰতৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰ পৰা মাত্ৰ পাঁচ কিলোমিটাৰ দূৰৈত থকা সৰৱজিতৰ গাঁওখন ডুবাই পেলালে৷ ৰবি নদীৰ এই বিধ্বংসী বান শেষবাৰলৈ ১৯৮৮ চনত দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল৷

গাঁওখনৰ আবাসীসকলৰ মাজত দেখা দিয়া আতংকময় পৰিস্থিতিৰ কথা সৰৱজিতে আমাৰ সন্মুখত বৰ্ণনা কৰে৷ তেওঁলোকে পূৰ্বে হেনো এনে ধ্বংসলীলা কেতিয়াও দেখা নাছিল৷ দ্ৰুত গতিত বাঢ়ি অহা পানীৰ বাবে গাঁওবাসীয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীবোৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ সময়েই নাপালে৷ ফলত তেওঁলোকে ওখ স্থানত থকা গৃহ মালিকৰ ঘৰত আশ্ৰয় ল’বলগীয়া হ’ল৷ অধিকাংশ জাট শিখৰ ঘৰবোৰ থিয় হৈ থাকিলেও বানে ব্যাপক পৰিমাণে ক্ষতিসাধন কৰি থৈ গ’ল৷

ওখ স্থানত অৱস্থান কৰি গাঁওবাসীসকলে তেওঁলোকৰ ঘৰ-দুৱাৰ, খেতি পথাৰ ধ্বংস হোৱা দৃশ্য স্বচক্ষে প্ৰত্যক্ষ কৰিছিল৷ তিনিদিন ধৰি তেওঁলোক এনেদৰে আৱদ্ধ হৈ আছিল যে পোহনীয়া পশুক খাদ্য খুওৱাটো দূৰৰে কথা, নিজৰ সন্তানক খুৱাবলৈও একো এটা নাছিল৷ ঘটনাস্থলীলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ সঁহাৰি বাহিনী (এনডিআৰএফ)ৰ সাহায্য আহি পাবলৈ সময় লাগিছিল, সেয়ে স্থানীয় লোকসকলে পৰস্পৰে পৰস্পৰক সহায় কৰা আৰম্ভ কৰিছিল৷ অমৃতসৰ জিলাৰ প্ৰায় ১.৩ লাখৰো অধিক লোক বানৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হৈছিল আৰু যি ‘‘পশুধনৰ বৃহৎ ক্ষতি’’ হৈছিল সেয়া এতিয়াও মূল্যাংকন কৰা শেষ হোৱা নাই (১৮ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৫ তাৰিখৰ ফ্লাড বুলেটিন অনুসৰি)৷

৬২ বছৰীয়া যশপাল সিং এজন কৃষি শ্ৰমিক আৰু তেওঁৰ কেইজনীমান পোহনীয়া গৰু আছে৷ তেওঁ এইদৰে কয়, ‘‘অতি কমেও দুদিনলৈ কোনো নাও, কোনো সহায় আমাৰ কাষলৈ অহা নাছিল৷ আমি পানীৰ মাজত ভয়ে-ভোকে লেবেজান হৈ পৰিছিলো৷’’ তেওঁ অৱশ্যে তেওঁৰ গৰু আৰু ঘৰৰ কিছু সামগ্ৰী ৰক্ষা কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল৷

চৰকাৰী ৰাজ্যিক হিচাপমতে এই বানত ২,৪৯০খন গাঁও আক্ৰান্ত হৈছে আৰু ৫৭জন লোকৰ মৃত্যু হৈছে৷ প্ৰায় দুই লাখ হেক্টৰ ভূমিৰ শস্য নষ্ট হৈছে৷ অমৃতসৰ জিলাত অকলেই ২৭,১৫৪ হেক্টৰ ভূমিৰ শস্য নষ্ট হৈছে৷ ‘‘ভূমিৰ গৰাকীয়ে সকলো হেৰুৱালে আৰু লগতে আমিও’’, বলদেৱ সিঙে পাৰিক এইদৰে কয়৷

৭০ বছৰীয়া বলদেৱ সিঙে কোনোমতে তেওঁৰ পোহনীয়া জন্তুকেইটা ৰক্ষা কৰিবলৈ সমৰ্থ হয়৷ ‘‘পানী সোঁ-সোঁৱাই বৈ অহাৰ সময়ত আমি পশুকেইটাক খাদ্য খুৱাই আছিলো৷ সেয়ে পশুকেইটাক লৈ আমি ওখ ঠাইলৈ যোৱাত কোনো খাদ্য লগত ল’ব নোৱাৰিলো’’, ঝুগ্গি এটাৰ সন্মুখত বহি তেওঁ এইদৰে কয়৷

পাৰিৰ সন্মুখত তেওঁ এইদৰে কয়, ‘‘১৯৮৮ চনৰ সময়তকৈও এইবাৰ পৰিস্থিতিৰ অধিক অৱনতি ঘটিছে৷ ছাৰি জিন্দেগী এথে হি লং গয়ী, কিত্থেজৱাংগে আছিন (জীৱনটোৰ অধিক সময় ইয়াতেই পাৰ কৰিলো, এতিয়া ক’লৈ যাম)?’’

সিঙৰ পৰিয়ালৰ ছয়োজন সদস্যই কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে আৰু শস্য চপোৱাৰ সময়ত মাহে প্ৰায় প্ৰত্যেকেই আঠ হাজাৰকৈ টকা উপাৰ্জন কৰে৷ তেওঁ কয়, ‘‘ভুখে মৰন ৱালি গল এ (আমি ভোকতেই মৰিলোহেঁতেন)৷’’ হেন সময়তে অৱশ্যে তেওঁলোকে সাহায্য সংস্থাসমূহৰ পৰা সাহায্য লাভ কৰিলে৷ তাৰোপৰি জমা হৈ থকা পানীৰ পৰা সৃষ্ট ৰোগসমূহকলৈও তেওঁ উদ্বিগ্নতা প্ৰকাশ কৰে৷

ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ প্ৰথম সপ্তাহত পানীৰ স্তৰ কমিবলৈ ধৰিলেও বহুত মানৱ-নিৰ্মিত মথাউৰি (ধুচ্ছি) এতিয়াও ভঙা-ছিঙা অৱস্থাতেই পৰি আছে৷ কিছু সংখ্যক বেচৰকাৰী সংস্থাৰ উদ্যোগত স্থানীয় লোকসকলে নিজাববীয়াকৈ মথাউৰি কেইটা নিৰ্মাণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি আছে৷ বান অধ্যূষিত এলেকাকেইটাত সাহায্য সংস্থা, স্থানীয় বেচৰকাৰী সংস্থা, শিৰোমণি গুৰুদ্বাৰা প্ৰবন্ধক কমিটীকে ধৰি হাৰিয়ানা, ৰাজস্থান, উত্তৰাখণ্ড, উত্তৰ প্ৰদেশৰ লোকসকলে খাদ্য, পশুখাদ্য, ছেনিটেৰী সামগ্ৰী আৰু ঔষধ প্ৰদান কৰিছে৷

অঞ্চলটোৰ এই পৰিস্থিতিৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত হোৱা মূষলধাৰ বৰষুণ আৰু বতৰৰ অৱনতি৷ লুধিয়ানাৰ জলবায়ু বিশেষজ্ঞ যশকিৰৎ সিঙৰ মতে ৰঞ্জিৎ সিঙৰ বান্ধৰ দৰে এটা বৃহৎ জলবিদ্যুৎ বান্ধে ‘‘বতৰৰ অনিশ্চিত সম্ভাৱনাৰ ভাৰ কঢ়িয়াব নোৱাৰে৷’’ আগষ্ট মাহৰ মাজভাগলৈ বান্ধটোৰ বিপদসীমালৈ পানী ভৰ্তি হৈ পৰিছিল৷ ফলত বাৰিষাৰ অতিৰিক্ত পানীৰ ভাৰ কঢ়িয়াবলৈ বান্ধটো সমৰ্থ নহ’ল বুলি তেওঁ জানিবলৈ দিয়ে৷

সৰৱজিতে এক একৰ ভূমিৰ শস্য চপাই চাৰি হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে৷ ঋতুকালীন এই উপাৰ্জনৰ বাহিৰেও তেওঁ খেতিপথাৰৰ পৰা অপতৃণ আঁতৰাবলৈ ঘণ্টাত চল্লিশ টকাকৈ উপাৰ্জন কৰে৷ কিন্তু এতিয়া এই আটাইবোৰ উপাৰ্জনৰ মুদা মৰিল, ফলত উপাৰ্জনৰ আন ব্যৱস্থা কৰালৈ বাট চোৱাৰ বাদে তেওঁৰ হাতত আন উপায় নাই৷

ওঠৰ বছৰীয়া যুৱতীগৰাকী নিজৰ ভৱিষ্যতক লৈ উদ্বিগ্ন হৈ পৰিছে৷ ‘‘মই অষ্টম শ্ৰেণীলৈ গাঁৱৰ বিদ্যালয়ত পঢ়িলো৷ তাৰপিছত মুক্তশিক্ষাৰ মাধ্যমেৰে অনলাইনত মই মোৰ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা সমাপ্ত কৰিলো৷ এতিয়া মই কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰো’’, চাৰপাই এখনত বহি তেওঁ এইদৰে কয়৷ সৰৱজিতে উচ্চ শিক্ষা ল’বলৈ মন কৰিছিল যদিও ঘৰৰ পৰিস্থিতিৰ কাৰণে পঢ়া আধাতে সামৰিবলগীয়া হৈছিল৷ এতিয়া বানে সকলো ধ্বংস কৰাৰ পিছত ভৱিষ্যতৰ উপাৰ্জনক লৈ তেওঁ চিন্তিত হৈ পৰিছে৷

তেওঁৰ ১৫ বছৰীয়া ভাতৃ ৰঞ্জিৎ সিঙে এই প্ৰতিবেদকক এই বৰ্ষৰ আগষ্টলৈকে ঘৰখনৰ অৱস্থা কেনে আছিল দেখুৱাইছে৷ ঘৰৰ সন্মুখচোৱা সম্পূৰ্ণভাৱে বানে বিধ্বস্ত কৰিছে৷ দুটা কোঠালি আৰু এটা আলমাৰী এতিয়াও থিয় হৈ আছে৷ কিন্তু সেই আলমাৰিটোৰ কাষ চাপিব নোৱাৰি৷ কাৰণ চাৰিওফালে বোকা আৰু পানী সিচৰতি হৈ আছে৷ ‘‘পানীৰ উচ্চতা ৭-৮ ফুটলৈ ওখ হৈছিল৷ ২-৩ দিনলৈ আমি মাটিৰ মালিকৰ ঘৰত থাকিবলগীয়া হৈছিল’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷ নৱম শ্ৰেণীৰ পিছতে ৰঞ্জিতে পঢ়া-শুনা বাদ দিছে আৰু মেকানিকৰ কাম শিকি আছে যাতে ঘৰখনত কিছু সঁকাহ প্ৰদান কৰিব পাৰে৷

তেওঁলোকে কাম কৰা কৃষিভূমি সম্পূৰ্ণৰূপে পানীত ডুব গৈছে৷ খাৰিফ শস্যসমূহ পানীত জাহ গৈছে৷ এতিয়া চৌদিশে কেৱল বোকা আৰু বোকা৷ এই বোকাখিনি আঁতৰোৱাটোও এক প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে থিয় দিছে৷ অৱশ্যে পাঞ্জাৱ চৰকাৰে কৃষকসকলক বোকাখিনি পৰিষ্কাৰ কৰি ৩১ ডিচেম্বৰ পৰ্যন্ত কোনো ধৰণৰ পাৰ্মিটৰ আৱশ্যক নোহোৱাকৈ বিক্ৰীৰ বাবে অনুমোদন জনাইছে৷ তথাপিও কৃষকসকলে আগন্তুক ৰবি শস্যৰ খেতি কৰিব পৰাৰ কোনো লক্ষণ দেখা নাই৷

যশপাল সিঙে ধুচ্ছিৰ ওপৰত থকা ঝুগ্গিত পৰিয়ালৰ আনকেইজন সদস্যৰ সৈতে বহি আছে; তেওঁৰ ঘৰ বানে উটুৱাই নিছে৷ তেওঁলোকৰ বৰ্তমান পিন্ধা কাপোৰৰো অভাৱ হৈছে বুলি তেওঁ জানিবলৈ দিয়ে৷ ‘‘মই এই কাপোৰখিনিৰ বাবে ঘোনেৱাহালা গাঁৱত খবৰ দিবলগীয়া হৈছিল’’, পিন্ধি থকা কাপোৰখিনিলৈ আঙুলিয়াই তেওঁ এইদৰে কয়৷ তেওঁলোকৰ চৌপাশে অস্থায়ী কাপোৰৰ ৰচী টানি থোৱা আছে য’ত তেওঁলোকে বানপানীৰ কবলৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা কাপোৰবোৰ মেলি থোৱা আছে৷

সূৰ্যৰ উত্তাপত ভিজা কাপোৰবোৰ শুকাই উঠিছে কিন্তু পানীত ভিজা আটাবোৰ শুকাই অহাৰ লগতে পঁচিবলৈও আৰম্ভ কৰিছে৷ কেইবামাহৰো খাদ্যৰ ব্যৱস্থা এনেদৰেই নষ্ট হ’বলৈ ধৰিছে৷

পাৰিৰ সৈতে কথা পতা আটাইবোৰ লোকেই নিজৰ জীৱন পুনৰ গঢ়ি তোলাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কিন্তু তেওঁলোক কৃষি শ্ৰমিকৰ কাম পুনৰ কৰিবলৈ সমৰ্থ হ’ব নে নহয় সেয়া এতিয়াও তেওঁলোকৰ বাবে অনিশ্চিত৷ সাহায্য সংস্থাসমূহে আগবঢ়োৱা সহায়ৰ ওপৰত এতিয়া তেওঁলোক সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ভৰশীল।

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ