ଆଲିରାଜପୁରରେ ପାଣି ପାଇଁ ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼େ ବହୁ ଦୂର ବାଟ

ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ପଛରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଇଗଲେଣି ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ବସାକୁ ଫେରିଗଲେଣି । ଦମା ସସ୍ତିୟାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ସମୟ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ । ସୁଗତ ଗାଁରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଘରଠାରୁ ଏହି କୃଷକ ଜଣକ ତଳକୁ ଏକ କି. ମି. ପଥୁରିଆ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଚାଲି ଗଲେ ପଡ଼େ ଗୋଟିଏ ଝରଣା । ସାରା ରାତି ସେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ମାଠିଆଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣି ଭର୍ତ୍ତି କରନ୍ତି, ଓ ସକାଳେ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତି । “ରାତିରେ ଝରଣାରେ ଅଧିକ ପାଣି ଆସେ”, ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ଦମା ।

ଗୋଟିଏ କି ଦୁଇଟି ଝରଣା ପୁରା ଗାଁରେ ରହୁଥିବା ସମସ୍ତ ୫୩୪ (୨୦୧୧ ସେନ୍ସସ ଅନୁଯାୟୀ) ଜଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଣି ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ତୁଲାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । ଭୋର ସକାଳଠାରୁ ସୁଗତ ଅଧିବାସୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପାଣି ପାତ୍ର ଓ ଗଧମାନଙ୍କ ସହ ପାହାଡ଼ରୁ ଓହ୍ଲାଇ ଗାଧେଇବା ଓ ପାଣି ଆଣିବା ପାଇଁ ନର୍ମଦାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏହି ଧାରା ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଗାଧେଇବା, ବାସନ ମାଜିବା ଓ ପାଣି ଆଣିବା ପରି ପାଣି ସମ୍ପର୍କିତ କାମ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ହାରାହାରି ତିନିଘଣ୍ଟା ସମୟ ଦିଅନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ରହିଥିବା ଜୀବନର ଅଧିକାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଳ ଅଧିକାର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ମାନବାଧିକାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଛି ।

ନଦୀଠାରୁ ସର୍ବାଧିକ ଦୂରରେ ଥିବା ଘର ଦେଢ଼ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ରହିଛି । ପାଣି ଆଣିବାକୁ ପାହାଡ଼ରେ ଓହ୍ଲେଇବା ଓ ଚଢ଼ିବାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ଘଣ୍ଟାଏରୁ ଟିକିଏ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗେ । ସେହି ଭାବରେ, ଓହ୍ଲାଇବାଠାରୁ କାଖରେ ପାଣି ଭର୍ତ୍ତି ମାଠିଆ ଧରି ଚଢ଼ିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗୁଥିବାରୁ ସପ୍ତାହକରେ ପ୍ରାୟ ୧୫ ଘଣ୍ଟା ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼େ ।

ସକାଳ ହେଲେ ଦମାଙ୍କ ପୁଅ ଦାୟିତ୍ଵ ନିଅନ୍ତି । ଯୁବ ବୟସର ସେ ପରିବାରର ଦୁଇଟି ଗଧଙ୍କ ଉପରେ ପାଣି ପାତ୍ର ଲଦି ସେମାନଙ୍କର ଆଠଜଣିଆ ପରିବାର ପାଇଁ ଅମୂଲ୍ୟ ଜଳ ଆଣନ୍ତି । ଏବେ ସୁଦ୍ଧା ଗଧ ଯୋଡ଼ିକଙ୍କର ଏହି କାମ ଅଭ୍ୟାସରେ ପଡ଼ି ଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଖୋଲାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ବି ସେମାନେ ଘରମୁହାଁ ବାଟରେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚି ଯାଇ ପାରୁଛନ୍ତି ।

ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ତଳେ ନର୍ମଦା ଓ ଏହାର ଉପନଦୀ ହଥନୀ ନଦୀକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୁଗତ ଗାଁ ଓ ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ଝନ୍ଦାନା ଗାଁରେ ରହୁଥିବା ଭିଲାଲା ଆଦିବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣିର ଆଦୌ କୌଣସି ସମସ୍ୟା ନଥିଲା । ପାଣି ଯଥେଷ୍ଟ ଥିଲା ଓ ସହଜରେ ମିଳୁଥିଲା ।

ସବୁ କିଛି ବଦଳିଗଲା ଯେତେବେଳେ ନର୍ମଦା ନଦୀ ଉପରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ବନ୍ଧ ତିଆରି ହେବାରୁ ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ଜଳମଗ୍ନ ହେଇଗଲା । ୨୦୧୪ ବେଳକୁ ଗେଟଗୁଡ଼ିକ ବନ୍ଦ ହେଲା ପରେ ସୁଗତ ଓ ଝନ୍ଦାନା ଗାଁ ସମେତ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ପାଖାପାଖି ୨୦୦ ଗାଁ ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇଗଲା । ସ୍ଥାନୀୟ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କ ଚାଷଜମି ନଦୀ ଗର୍ଭକୁ ଚାଲିଗଲା । ଦମା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପରି ଯେଉଁମାନେ ସେ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇ ପାରିଲେନି, ସେମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ଉପରକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ନଥିଲା, ବିଦ୍ୟୁତ ନଥିଲା କି ରାସ୍ତାଘାଟ ନଥିଲା ।

“ଆଖପାଖ ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ଲୋକମାନେ ଗଧ ପିଠିରେ ନିର୍ମାଣ କାମ ସମୟରେ ଇଟା ବାଲି ବୋହୁଛନ୍ତି”, କହନ୍ତି ଦମା । “ସେଥିରୁ ଆମ ମନକୁ ବୁଦ୍ଧି ଆସିଲା ଯେ ଗଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ସେମାନେ ପାଣି ବୋହି ଆଣି ପାରିବେ” । ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଗତ ଗାଁର ପ୍ରତି ଘରେ ପାଣି ବୋହିବା ଆଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଗୋଟିଏ ଗଧ ରହିଛନ୍ତି । ସୁଗତ ଗାଁର ଅନ୍ୟ ଜଣେ ବାସିନ୍ଦା ରାଜୁ ସୋଲାଙ୍କି ବୁଝାଇ କହନ୍ତି କି ଜଣେ ମାଲିକ ଖାଲି ପାଣି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଲଦି ଦେବା ମାତ୍ରେ ଗଧଟିଏ ନଦୀକୂଳ ଆଡ଼େ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦିଏ ।

ଦମା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଯେତେବେଳେ ପାଣି ନିକଟରେ ରହୁଥିଲେ ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଏକର ଜମି ଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସେମାନେ ଚାରି ଭାଇ ଦୁଇ-ତିନି ଏକରରେ କାମ ଚଳାଉଛନ୍ତି । “ଆମେ ବାଜରା, ଜୋଆର, ମକା, ଚିନାବାଦାମ, ବିରି, ଭାଡ଼ି (ମାଣ୍ଡିଆ), ହରଡ଼ ଡାଲି ଆଦି ଚାଷ କରୁଥିଲୁ”, କହନ୍ତି ଦମା ।

ଏବେ ବି ସେମାନେ ସେହି ସମାନ ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ସୋୟାବିନ ଓ ଚିନାବାଦାମ ବିକି ପ୍ରାୟ ୨୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରୁଛନ୍ତି । ଅମଳ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ନାନିୟା ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଗୁଜରାଟ ଯାଇ ଚାଷ ଜମିରେ କାମ କରନ୍ତି । ଦୁଇ ମାସର ଶ୍ରମ କରି ସେମାନେ ଅଧିକ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ କରନ୍ତି ।

“ଆମେ ଦେଖିଛୁ ଆମ ଜମି ଆମ ଆଖି ଆଗରେ ଜଳମଗ୍ନ ହେଇଗଲା । ତାହା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ ଥିଲା”, କହନ୍ତି ୫୯-ବର୍ଷୀୟ ଗୋବା ସସ୍ତିୟା, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସୁଗତ ଗାଁ ବାସିନ୍ଦା । ଏହା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ, ଏବଂ ପାଣି ସଂପର୍କିତ କାମସବୁ ସାରିଦେଇ ଗୋବା ଓ ଗାଁର ଅନ୍ୟ କେତେଜଣ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଏକାଠି ହେଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ସମସ୍ତେ ନଦୀକୁ ଦେଖି ପାରୁଛନ୍ତି ।

ଅର୍ଦ୍ଧ-ପତ୍ରରାଜି ଜଙ୍ଗଲ ଘେରା ଅଲିରାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ସୁଗତ ଗାଁରେ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚିବାର ରାସ୍ତା ହେଉଛି ଡଙ୍ଗାରେ ହଥନୀ ନଦୀ (ନର୍ମଦାର ଉପନଦୀ) ଯେଉଁଠାରେ ନର୍ମଦା ସହିତ ମିଶିଛି ତାହାକୁ ପାର ହେବା । ସୁଗତ ଗାଁର ଲୋକମାନେ ନର୍ମଦାରେ କୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଆନ୍ତି ଓ ସେଠାରୁ ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ଚଢ଼ନ୍ତି ।

ନର୍ମଦା ଜଳ ବିବାଦ ଟ୍ରିବୁନାଲ (ଏନଡବ୍ଲ୍ୟୁଡିଟି) ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୯୬୯ରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା ଓ ୧୦ ବର୍ଷ ପରେ ପୁନର୍ବସତି ଓ ପୁନଃବସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଏହା ଯେଉଁ ପ୍ୟାକେଜ ସୁପାରିଶ କରିଥିଲା ତଦନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଥିଲା ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିତାଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ସାବାଳକ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଇ ହେକ୍ଟର କରି ଜଳସେଚିତ ଜମି ତାଙ୍କ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଗୁଜରାଟରେ ଦିଆଯିବ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବସତି ସ୍ଥାନରେ ବାସଗୃହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆନୁସଙ୍ଗିକ ସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଇ ଦିଆଯିବ ।

“ଆମ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ସତେ ଯେମିତି ଗୋଟେ ପାହାଡ଼ ଖସି ପଡ଼ିଲା ପରି ଲାଗିଲା”, କହନ୍ତି ପାରସମଲଜୀ କର୍ନାବତ, ନର୍ମଦା ଉପରେ ବୃହତ୍ତ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣକୁ ବିରୋଧ କରି ଚାଲିଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଜଣେ ଆଗଧାଡ଼ିର ନେତା ଯେ କି ଜଣେ ବସ କଣ୍ଡକ୍ଟର ଭାବେ ମଧ୍ୟ କାମ କରନ୍ତି । “୧୯୭୮ରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ରିପୋର୍ଟରେ ଅବଗତ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ ସେମାନେ ୪୫୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରିବେ । ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ୧୯୩ଟି ଗାଁ ଜଳ ପ୍ଳାବିତ ହେବ”, ସେ ମନେ ପକାଇ କହନ୍ତି । ୧୯୭୯ରେ ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହେବା ପରେ ସେ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ନିମାର ଅଞ୍ଚଳରେ ‘ନିମାର ବଚାଓ ଆନ୍ଦୋଳନ’ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

ଭିଲାଲ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୋବା ସସ୍ତିୟାଙ୍କ ପରିବାର ସେମାନଙ୍କ ନଦୀ କୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଘରୁ ବିତାଡ଼ିତ ହେଲେ । ନର୍ମଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ୨୦୨୦-୨୧ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ୨୩,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ପରିବାର ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ପ୍ରକଳ୍ପ ଦ୍ଵାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଗାଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟ ୧୭୭ଟି ଗାଁ ଆଂଶିକ ଭାବେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଛି ।

“ପ୍ରାୟ ୨୦-୨୫ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ନର୍ମଦା ବଚାଓ ଆନ୍ଦୋଳନର ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ଦିଲ୍ଲୀ ଯାଇଥିଲି । ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଥିଲେ । ପାଣିରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥିବା ଆମ ଜମି ପାଇବାକୁ ଦାବି କରି ଆମେ ସେତେବେଳେ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲୁ”, ଯୋଗ କରି କହନ୍ତି ଗୋବା ।

ଗୋବା କହନ୍ତି ଯେ ପାଞ୍ଚଟି ପିଲାଙ୍କ ସମେତ ତାଙ୍କ ପରିବାର କ୍ଷତି ପୂରଣ ଓ ପୁନର୍ବାସ ପାଇଁ କ୍ଷତି ପୂରଣ ସ୍ଵରୂପ ଗୁଜରାଟରେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ଏକର ଜମି ପାଇଲେ । “ଆମେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ପାଇଲୁନି”, ତାଙ୍କ ଚିବୁକ ତଳେ ନିଜ ବାଡ଼ିଟିକୁ ଚାପିରଖି ସେ କହନ୍ତି । ତେଣୁ ଗୋବା ସେଠାରୁ ଉଠି ନଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ । “ଯଦି ଆମେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଜାଗାକୁ ଯିବୁ ତେବେ ଆମେ ଆମ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ହରାଇବୁ ଓ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଆମେ ଜମି ମାଲିକମାନଙ୍କ ଚାଷ ଜମିରେ କାମ କରିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁନା”, କହନ୍ତି ଗୋବା, ଯେ କି ସୁଗତ ଗାଁରେ ଏବେ ବି ରହୁଛନ୍ତି ।

ନଈକୁଳକୁ ଗାଈପଲ ନେଇକି ଗଲାବେଳେ ସେ ‘ପରୀ’ ସହ କଥା ହେଉଥାନ୍ତି । ଆମ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏପ୍ରିଲର ଜ୍ଵଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ ଓ ଗୋବା ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଜନ (ହାର୍ଡୱିକିଆ ବିନାଟା) ଗଛର ଛାଇରେ ଟିକିଏ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ବସି ପଡ଼ୁଛନ୍ତି ।

ସେମାନେ ଗୁଜରାଟରେ ପାଇଥିବା ଜମିରେ, କହନ୍ତି ଗୋବା, “ଆଉ ଜଣେ ଚାଷ କରନ୍ତି ଓ ଆମକୁ ସେ ବର୍ଷକୁ ୨୦-୨୫ ହଜାର ଟଙ୍କା ଦିଅନ୍ତି । ଆମେ ଗୁଜରାଟକୁ ଗଲୁ ନାହିଁ, କାରଣ ଆମର ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ କିଲୋମିଟର ଦୂର ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗାଁରେ ପୁନର୍ବାସ କରାଯାଇଛି । ଆମେ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସେହି ଗାଁରେ ଚାଷ ଜମି ଓ ଘର ପାଇଁ ପ୍ଲଟ ଦେବାକୁ ଦାବି କରିଥିଲୁ” ।

ତାଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ସମସ୍ତେ ବାହାଘର କି ଗାଁର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ସବ ବେଳେ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ଖାଲି କେବଳ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦରକାର ମୁତାବକ ଅଧିକ ପାଣି ପାଇବା ପାଇଁ । ଗୋବା କହନ୍ତି, “ସମସ୍ତ ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ଗଧମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆସନ୍ତି ପାହାଡ଼ ତଳର ନର୍ମଦା ନଦୀରୁ ପାଣି ନେଇ ଯିବାକୁ । ଉତ୍ସବ ହେବାର ସପ୍ତାହକ ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ପାଣି ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଉ । ଯଦି ଉତ୍ସବ ପାଳନ ଦିନ ପାଣି ସରିଯାଏ, ଅଧିକ ପାଣି ଆଣିବା ପାଇଁ ଆମେ ଗଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରଖିଥାଉ”।

ଏବେ ବି ନଦୀ ହେଉଛି ପ୍ରମୁଖ ଜଳ ଉତ୍ସ । କିନ୍ତୁ ବହୁତ ଦୂର ବାଟ ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିବାରୁ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତି ବିପଦଜନକ, ଯାହା ସୁଗତ ଗାଁ ବାସିନ୍ଦା ଗିଲା ସୋଲାଙ୍କି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । “ମୁଁ ସାତ ମାସର ଗର୍ଭବତୀ ଥିଲାବେଳେ ନଦୀକୁ ପାଣି ଆଣିବାକୁ ଯାଇଥିଲି । ଫେରିଲା ବେଳେ ପାହାଡ଼ ଉପରକୁ ଚଢୁଥିବା ବେଳେ ମୁଁ ଝୁଣ୍ଟିକି ପଡ଼ିଗଲି। ଭାଗ୍ୟ ଭଲ, ମୁଁ ଆହତ ହୋଇନଥିଲି”।

ତେବେ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ପଦା ହୋଇଯିବାରୁ ଯେଉଁ ପରିମାଣର ଜଳ ଭୂତଳକୁ ଭେଦୁଥିଲା ତାହା କମି ଯାଇଛି; ଧୀରେ ଧୀରେ ଖରାଦିନେ ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖି ଯାଉଛି । ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଗଛ କଟା ହେବା ଏହାର କାରଣ ବୋଲି କହନ୍ତି ଡ଼. ରାହୁଲ ବାନାର୍ଜୀ, ଯେ କି ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ନିରାକରଣ ଓ ପରିବେଶ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଣେ ବିଶାରଦ । ସେ ଯୋଗକରି କହନ୍ତି, “ଜଳବାୟୁ (ପରିବର୍ତ୍ତନ) ହେତୁ ଭୀଷଣ ପାଣିପାଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; ଯେମିତି କି ଅଳ୍ପ ସମୟ ଭିତରେ ଭୀଷଣ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେବା । ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ଭାସିଯାଏ, ଯେଉଁଥି ପାଇଁ ଭୂତଳ ଜଳ ସ୍ତରର ପୁନର୍ଭରଣାକୁ ଅଧିକ କମାଇଦିଏ” । (ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତକାରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦେଖନ୍ତୁ) ।

“ନଭେମ୍ବରଠାରୁ ଜୁନ ମାସ ମଧ୍ୟରେ (ମୌସୁମୀ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ଆମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଜଳ ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାଉ”, ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରାନ୍ତି ନାୟକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର (ରାଜ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ)୨୦-ବର୍ଷୀୟା ଗିଲା ।

ପୁରୁଷ ଲୋକମାନେ ପାଣି ଆଣିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । “କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ମଜଦୁରି [ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ] କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଯାଇ ପାଣି ଆଣିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ବାଟ ନଥାଏ, ଏପରିକି ସେମାନେ ଅସୁସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ”, କହନ୍ତି ରଇତି ସୋଲାଙ୍କି, ଗିଲାଙ୍କ ଶାଶୁ । ତା’ ପରେ ସେ ହସନ୍ତି, “ଯଦି ଝୁଣ୍ଟି ପଡ଼ିଲ କେମିତି ଶୀଘ୍ର ଉଠିବାକୁ ହେବ ଆମେ ଶିଖି ଯାଇଛୁ” ।

କାଟିୟା ଓ ସାନି ସସ୍ତିୟା, ସୁଗତ ଗାଁ ବାସିନ୍ଦା ବର୍ଷକୁ ଦୁଇ ମାସ ପାଇଁ ଚାଷ ଜମିରେ କାମ କରିବା ପାଇଁ ଗୁଜରାଟ ଯାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ସେଥିରୁ ୩୦,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପାଆନ୍ତି । ବର୍ଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ସେମାନେ ଗାଁରେ ରହନ୍ତି, କାଟିୟା କହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କି ସାନି ଗୋଟିଏ ଟର୍ଚ୍ଚ ଲାଇଟ ସାହାଯ୍ୟରେ ରାତି ପାଇଁ ଖାଇବା ତିଆରି କରନ୍ତି – ପର୍ବତରେ ଟର୍ଚ୍ଚ ହେଉଛି ଆଲୋକର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ । ପରିବାରର ଗୋଟିଏ ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ବଲ୍ବ ଲାଇଟ ଜଳେ ଓ ସେମାନେ ସେଥିରେ ସେମାନଙ୍କର ମୋବାଇଲ ଫୋନଗୁଡ଼ିକୁ ଚାର୍ଜ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ପ୍ୟାନେଲଟି ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ କାମ କରେ ନାହିଁ ।

ପାଣି ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ କାଟିୟା ଓ ସାନି ଚାରିଟି ଗଧ ରଖିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ତିନିଟି ଯାକ ପିଲା ଆଦିବାସୀ ଛତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ କକ୍ରଣା ନଦୀର ଆରପଟେ ଥିବା ରାଣୀ କାଜଲ ଜୀବନଶାଳା ନାମକ ଆବାସିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପାଠ ପଢ଼ନ୍ତି । ଛୁଟି ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଆଣିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଭିଲାଲ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏହି ପରିବାରଟି ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ଜମି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ିଗଲା ଗୁଜରାଟରେ ପାଞ୍ଚ ଏକର ଜମି ପାଇଥିଲେ । ସେହି ଜମିକୁ ତିନି ଭାଇଙ୍କ ଭିତରେ ବାଣ୍ଟି ଦିଆଗଲା ଓ କାଟିୟା ଏଠାରୁ ଯିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ।

ଗୋବା ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିବାସୀମାନେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି ତାହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି, “ଆମ ପାଖରେ ପାଣି, ବିଦ୍ୟୁତ କି ରାସ୍ତାଘାଟ କିଛି ନାହିଁ । ତଥାପି ଆମେ ଆମ ଗାଁରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଆମର ଜମି ଅଛି ଓ ନିଜ ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକେ ରହୁଛନ୍ତି” ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍