बोली मायबोली

ए बेरा बेटी इयं तांय, मार्ची बारी ते, बेरा बेटी इयं तांय
धांय से ददा जो डेनाम रे, बिहा गोटे नी
मन मजूर डेना ला रे, बिहा गोटे नी,
मार्ची बारी ते, बेरा बेटी इयं तांय
धांय से ददा जो डेनाम रे, बिहा गोटे नी

[मिर्चीच्या रानामध्ये लेक माझी रडे
बाबा, जाऊन बोलणी कर, लगीन लावून दे
आम्ही दोघं राजी आहोत, लगीन लावून दे
मिर्चीच्या रानामध्ये लेक माझी रडे
बाबा, जाऊन बोलणी कर, लगीन लावून दे]

गाणं सुरू होतं आणि लखेस्वरी बाई खडिया एका वेगळ्या दुनियेत शिरते. नजर हातातल्या माइकवर. तिच्यासाठी हे सगळंच अनोखं होतं. आम्ही तिची जी बोली रेकॉर्ड करायला आलो होतो त्या बोलीतलं तिचं बोलणं किंवा गाणं ऐकण्यात आसपासच्या मोजक्याच लोकांना रस होता. तिचं मन मात्र गाण्याच्या प्रत्येक शब्दाबरोबर १६० किलोमीटरवर रायगडमध्ये जाऊन पोचत होतं. लहानपणी हेच शब्द आणि बोली तिच्या आसपास होती.

“आता मी कुणाशी बोलू?” सासू-सासरे गेले. मुलांना सांगते, ‘तुमच्या मायबोलीत बोला. माझ्याकडून शिकून घ्या.’ पण ही पोरं काय ऐकतात का कुणाचं? नातवंडांचं सोडूनच द्या. या अख्ख्या गावात खडिया बोलणारी ही मी एकटी उरलीये आता.” पाटनदादर गावी राहणाऱ्या ५५ वर्षीय लखेस्वरी बाईच्या आवाजाला वेदनेची किनार आहे.

महासमुंद जिल्ह्यातल्या या गावात तिला सगळे ‘जुना’ म्हणतात. बुढुवा खडियाशी लग्न झालं आणि लखेस्वरी इथे नांदायला आली. बुढुवा आता साठीचा आहे. सरकारकडून एक दोन एकर जमीन मिळाली. पण त्यात काहीच भागत नाही. त्यामुळे दोघं जण शेतात मजुरीला जातात. “मी रायगडहून इथे नांदायला आले तेव्हा माझ्या सासू-सासऱ्यांशी खडियात बोलायचे. आता ते दोघंही गेले. या भाषेत बोलायला कुणीच नाही इथे,” ती सांगते. “मला शब्द नीट येत नाहीत, म्हणून मी बोलत नाही,” बुढुवा सांगतो. “इथे सगळा कारभार छत्तीसगढीचा आहे. ही भाषा आता कुणाला कळणार?”

सुमारे नव्वद वर्षांपूर्वी खडिया आदिवासी असलेली काही कुटुंबं पोटापाण्यासाठी रायगडहून पाटनदादरला येऊन वसली. आजही या गावात पाच-सहा खडिया घरं आहेत पण ते सगळे छत्तीसगडी बोलतात. या गावात खडिया बोलणारी लखेस्वरी शेवटचीच.

खडिया ऑस्ट्रो-आशियाई भाषासमूहातली भाषा असून मुख्यतः ओडिशा, झारखंड आणि पश्चिम बंगालमधल्या खडिया आदिवासी ती बोलतात. छत्तीसगडमध्ये त्यांची लोकसंख्या सुमारे ४९,००० इतकी असून रायगड आणि जशपूर जिल्ह्यांमध्ये त्यांची वस्ती मोठी आहे. या भाषेला स्वतःची लिपी नाही. देवनागरी, बंगाली किंवा उडिया लिपीचा वापर करून ती लिहिली जाते. युनेस्कोने भाषा धोक्यात येऊ शकणारी अशा पद्धतीने तिचे वर्गीकरण केली आहे.

“मी माझी दोन्ही मुलं आणि मुलींशी खडियात बोलायचे. पण त्यांनी कधीच काही प्रतिसाद दिला नाही. नातवंडांना ती थोडी थोडी समजते पण त्यांना खडियात बोलायला आवडत नाही. ते फक्त छत्तीसगडीत बोलतात,” लखेस्वरी बाई सांगते.

छत्तीसगडच्या रायपूरमधल्या पंडित रवीशंकर शुक्ल विद्यापिठात मानववंशशास्त्र विषयाचे प्राध्यापक अशोक प्रधान अनेक आदिवासी समूहांबरोबर काम करतात. या भाषेला उतरती कळा लागल्याचं कारण ते सांगतात. “मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड सुरू झाल्यावर जंगलांमध्ये राहणारे हे आदिवासी हळूहळू पोटापाण्यासाठी पठारी प्रदेशात येऊन राहू लागले. तरुण पिढी छत्तीसगडी किंवा संबलपुरीसारख्या भाषा बोलू लागली. घरी एखादी भाषा बोलणं बंद होतं आणि मग म्हाताऱ्या माणसांबरोबर त्यांची भाषा पण अंत पावते.”

लखेस्वरी आणि बुढुवांची दोन मुलं आहेत – भागीरथी आणि दासरथी. दोघंही चाळिशी पार आहेत आणि उत्तर प्रदेशातल्या वीटभट्ट्यांवर काम करतात. त्यांची मुलगी भागवती, वय ४३ विवाहित आहे आणि शेजारच्याच गावात राहते. एकोणीस वर्षांचा नातू मितराम तमिळ नाडूत एका कारखान्यात काम करतो. “मला खडिया बोलायला नाही आवडत,” तो म्हणतो. “थोडं थोडं कळतं. पण आता मी तमिळ शिकायला लागलोय. कामापुरती तर मला बोलता पण येतं,” तो आम्हाला छत्तीसगडीत सांगतो.

थोरला नातू कलपराम आपल्या आजीसोबत राहतो. म्हणतो, “मला छत्तीसगडीतच बोलायची सवय आहे. इथे सगळे तीच भाषा बोलतात. त्यामुळे माझ्या तोंडी देखील तीच भाषा आहे. मला खडिया येत नाही.”

माहेरी, आई-वडलांकडे गेल्यावर लखेस्वरी अगदी पोटभर खडिया बोलून घेते. “मी दोन वर्षांतून एकदा कधी तरी माहेरी जाते. इथून निघता आलं तर. तेही फक्त तीन-चार दिवस. पण इतकी मजा येते.”

“अपन बोली हिरदे ले निकरथे, ओकर बात कुछु अरु है. [आपली बोली थेट हृदयातून येते. तीची गोष्टच निराळी.]”

मूळ हिंदी वार्तांकन.

भारतभरातल्या अनेक भाषा आज लोप पावत आहेत. या भाषा बोलणाऱ्या समुदायांचं जगणं टिपत आणि सामान्य माणसांच्या शब्दांत या भाषा नोंदवून ठेवण्याचं काम पारीने हाती घेतलं आहे.