আইৰ মুখৰ ভাষাত

ই বেৰা বেটী ইয়াম তেনি মাৰ্চি বাৰি তে, বেৰা বেটী ইয়াম টানি
ধানী চে দাদা জৌ দেনাম ৰে, বিহা গোটে নি
মন মজুৰ দেনা লা ৰে, বিহা গোটে নি,
মাৰ্চি বাৰি তেতে, বেৰা বেটী ইয়াম টানি
ধানী চে দাদা জৌ দেনাম ৰে, বিহা গোটে নি

[আমাৰ আইজনীয়ে কেঁচা জলকীয়াৰ পথাৰত বহি উচুপে
পিতাই, মোৰ বিয়াখন পাতি দিয়া, তাই কয়, বিয়াখন পাতি দিয়া
আমি ইজনে সিজনক বিচাৰি পাইছোঁ, পিতাই। তেওঁকে মোক গতাই দিয়া।
আমাৰ আইজনীয়ে কেঁচা জলকীয়াৰ পথাৰত বহি উচুপে
পিতাই, মোৰ বিয়াখন পাতি দিয়া, তাই কয়, তেওঁকে মোক গতাই দিয়া।]

গীত গাই থাকোতে লখেশ্বৰী বাই খড়িয়া আন এখন দুনীয়াত থাকেগৈ। তেওঁ তলমূৰ কৰে, দৃষ্টি নিবদ্ধ হাতত লৈ থকা মাইক্ৰ’ফোনটোত। এই মুহূৰ্তটো তেওঁৰ বাবে একপ্ৰকাৰ আচহুৱা। আমি যি ভাষাত তেওঁৰ গীত বাণীবদ্ধ কৰিছোঁ, সেই ভাষাত তেওঁ কথা কোৱা বা গান শুনাৰ বাবে তেওঁৰ আশে-পাশে থকা খুব কম মানুহহে আগ্ৰহী। কিন্তু সেই গানে তেওঁক লৈ যায় শৈশৱৰ সেই গাওঁখনলৈ, ৰাজগড়লৈ, য’ত তেনে গীতেৰে তেওঁৰ শৈশৱটো ভৰি আছিল।

“এতিয়া মই কাৰ সৈতে কথা পাতিম? মোৰ শাহু-শহুৰ ঢুকাল। ল’ৰা-ছোৱালীহঁতক কওঁ, ‘তোমাৰ মাতৃভাষাত মোৰ সৈতে কথা পাতা আৰু মোৰ পৰা শিকি লোৱা।’ কিন্তু সিহঁতে শুনিব ক’ত? নাতিহঁতৰ কথা বাদেই দিছো। এই গাওঁখনত খড়িয়া ভাষা কোৱা কেৱল ময়েই আছো,” দুখ মনেৰে পাটনদাদৰ গাঁৱৰ এই ৫৫ বৰ্ষীয় আদিবাসী মহিলাগৰাকীয়ে কয়।

মহাচামুণ্ড জিলাৰ এইখন গাঁৱত জুনা বুলি মানুহে জনা লখেশ্বৰী বাইয়ে এতিয়া তিনিকুৰি বয়সৰ বুঢ়ৱা খড়িয়াৰ লগত বিয়া হোৱাৰ পিছত এইখন গাঁৱতে নিগাজী হয়। ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা পোৱা কেই একৰমান মাটিত কৰা খেতিৰে তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটো নচলাত দম্পতিহালে কৃষিশ্ৰমিক হিচাপেও কাম কৰে। “মই ৰাজগড়ৰ পৰা ইয়ালৈ আহোতে মোৰ শাহুআইহঁতৰ লগত খড়িয়া ভাষাত কথা পাতিছিলো। এতিয়া তেওঁলোক নাই আৰু খড়িয়া ভাষাত কথা পাতিবলৈ কোনো নাই,” লখেশ্বৰীয়ে কয়। “মই আমাৰ ভাষাৰ শব্দবোৰ উচ্চাৰণ কৰিব নোৱাৰো, সেয়ে সেইটো ভাষাৰ শব্দ কোৱাৰ পৰা আঁতৰিয়ে থাকো,” তেওঁৰ গিৰীয়েক বুঢ়ৱাই কয়। “ইয়াত ছত্তীশগড়ীয়ে চলে। এই ভাষা কোনেনো ইয়াত বুজিব?”

নটা দশক আগতে খড়িয়া জনজাতিৰ কেইটামান পৰিয়ালে ৰাজগড়ৰ পৰা পাটনদাদৰলৈ জীৱিকাৰ সন্ধানত প্ৰব্ৰজিত হৈছিল। এতিয়াও গাওঁখনত চাৰি-পাঁচটা খড়িয়া পৰিয়াল আছে, কিন্তু তেওঁলোকে ভাষা ছত্তীশগড়ী। এইখন গাঁৱত লখেশ্বৰীয়ে খড়িয়া ভাষা কোৱা একমাত্ৰ ব্যক্তি।

অষ্ট্ৰো-এছিয়াটিক ভাষা গোটৰ এই খড়িয়া ভাষাটো ঘাইকৈ খড়িয়া জনজাতিৰ লোকে কয়, যিসকল ওড়িশা, ঝাৰখণ্ড আৰু পশ্চিমবংগত বিস্তৃত হৈ আছে। ৰাজগড় আৰু জছপুৰ জিলাত ঘাইকৈ বসতি কৰা এই জনজাতিৰ লোকসকলৰ জনসংখ্যা ছত্তীশগড়ত ৪৯,০০০। নিজা লিপি নথকা তেওঁলোকৰ ভাষাটো (প্ৰায়ে দেৱনাগৰী, বাংলা বা ওড়িয়া লিপিত লিখা হয়) সাম্ভাব্য বিপদাপন্ন ভাষা হিচাপে ইউনেস্ক’ত তালিকাভুক্ত।

“মই মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীহঁতৰ লগত খড়িয়া ভাষাত কথা পাতিছিলো। কিন্তু সিহঁতে সঁহাৰি নিদিছিল। নাতিল’ৰাহঁতে সামান্য বুজে, কিন্তু সিহঁতে ক’ব নিবিচাৰে। সিহঁতে আটায়ে কেৱল ছত্তীশগড়ীতে কথা পাতে,” লখেশ্বৰীয়ে কয়।

ছত্তীশগড়ৰ ৰায়পুৰস্থিত পণ্ডিত ৰবিশংকৰ শুক্লা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নৃতত্ব বিভাগৰ অধ্যাপক অশোক প্ৰধানে ভালেকেইটা আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে কাম কৰি আহিছে। ভাষাটোৰ অৱনতিৰ প্ৰসংগত তেওঁ কয়, “নিৰ্বননিকৰণ বাঢ়ি অহাত অৰণ্য নিৱাসী এই জনজাতীয় লোকসকলে ভৈয়ামলৈ নামি আহি তাতেই নিগাজী হ’ল। নতুন প্ৰজন্মটোৱে স্থানীয় ভাষা যেনে ছত্তীশগড়ী বা চম্বলপুৰি ভাষা আদৰি ল’লে। আৰু পৰিয়ালৰ লোকে নিজৰ ভাষা এৰিবলৈ ধৰাত গাঁৱৰ বুঢ়া-মেথাৰ মুখতে ই মৰি থাকিল।”

লখেশ্বৰী আৰু বুঢ়ৱাৰ দুই পুত্ৰ ভাগিৰথী আৰু দশৰথীৰ বয়স দুকুৰিৰ ওচৰা-উচৰি। তেওঁলোকে ইটাৰ ভাতীত কাম কৰিবলৈ উত্তৰ প্ৰদেশলৈ যায়। তেওঁলোকৰ জীয়ৰী ভাগৱতী (৪৩)ৰ বিয়া হৈছে আৰু কাষৰে গাঁৱত থাকে। তেওঁলোকৰ ১৯ বছৰীয়া নাতি মিতৰামে তামিলনাডুৰ কাৰখানা এটাত কাম কৰে। “মই খড়িয়া ভাষাত কথা পাতি ভাল নাপাও,” তেওঁ কয়। “মই অলপ বুজি পাও। কিন্তু এতিয়া মই তামিল ভাষা শিকিবলৈ লৈছো। মই মোৰ কামখিনি সিজাকৈ তামিল ক’বপৰা হৈছো,” ছত্তীশগড়ী ভাষাত তেওঁ আমাক কয়।

আইতাকৰ লগত থকা আনটো নাতি কালাপ্ৰামে কয়, “মই ছত্তীশগড়ীত কথা পতাত অভ্যস্ত। ইয়াত সকলোৱে সেইটো ভাষাতে কথা পাতে। সেয়ে আমাৰ মুখৰ পৰাও সেয়াই ওলায়। মই খড়িয়া নাজানো।”

লখেশ্বৰীয়ে নিজৰ মাকৰ ঘৰলৈ গ’লেহে নিজৰ ভাষাটোত কথা পাতি মনটো জুৰাব পাৰে। “মই মা-দেউতাৰ ওচৰলৈ ইয়াৰ পৰিস্থিতি চাই দুবছৰমানৰ মুৰত যেতিয়া এবাৰ যাও, মোৰ মনটো উথলি উঠে। অৱশ্যে সেয়া তিনি-চাৰিদিনৰ বাবেহে।”

“আপন বৌলি হিৰ্দয় লে নিকৰতে, ঔকাৰ বাত কুচ্ছু ঔৰ হ্যে (অন্তৰৰ পৰা কথা পতাৰ আমেজেই সুকীয়া)।”

পাৰিৰ বিপন্ন ভাষাৰ প্ৰকল্প চমুকৈ ই.এল.পি. আজীম প্ৰেমজী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত এক পদক্ষেপ। ভাৰতৰ বিপন্ন ভাষাসমূহ সেই ভাষা কোৱা লোকৰ মাত-কথা আৰু দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ যোগেদি নথিবদ্ধ কৰাৰ লক্ষ্য হাতত লোৱা হৈছে।

এই প্ৰতিবেদন মূলতঃ হিন্দী ভাষাত প্ৰকাশিত।

অনুবাদ: পংকজ দাস