‘लोकशाही संपली तर सगळ्या उपेक्षित समाजांची हार होईल’

मनोहर एलावर्ती हे १९ एप्रिल २०२४ रोजी बेंगळुरूच्या सर्वात मोठ्या झोपडपट्ट्यांपैकी एक असलेल्या देवरा जीवनहल्ली येथे क्विअर लोकांच्या हक्कांबद्दल जागरुकता पसरवणार होते.

संगम नावाच्या लिंग आणि लैंगिक अल्पसंख्याक हक्क गटाचे सह-संस्थापक एलावर्ती यांचा हेतू एलजीबीटीक्यूआयए-प्लस (समलिंगी, उभयलिंगी, इंटरसेक्स, पारलिंगी, अलैंगिक आणि इतरही विविध प्रकारे आपली लैंगिकता व्यक्त करणारे व्यक्ती) समाजाच्या समस्यांसह, वाढता राहणीमानाचा खर्च, बेरोजगारी आणि धर्मनिरपेक्षता यांसारख्या व्यापक सामाजिक मुद्द्यांवर चर्चा करणं, हा होता. त्यांनी चर्चेचं नेतृत्व करण्यासाठी जेंडर अँड सेक्शुअल मायनॉरिटीज फॉर सेक्युलर अँड कॉन्स्टिट्यूशनल डेमोक्रसी (जीएसएम) या संस्थेच्या सदस्यांसोबत हातमिळवणी केली.

योगायोगाने, भारतात २०२४ च्या लोकसभा निवडणुका सुरू झाल्या त्या दिवशी आणि कर्नाटकच्या बेंगळुरूमध्ये मतदान होण्याच्या एक आठवडा आधी त्यांनी प्रचाराला सुरुवात केली.

एलावर्ती यांनी प्रचार सुरू करताच, सत्ताधारी भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) भगवे दुपट्टे आणि पक्षाची निशाणी घातलेल्या १० पुरुषांनी त्यांना आणि जागरूकता मोहिमेचं वार्तांकन करणाऱ्या मला देवरा जीवनहल्ली अर्थात डीजे हल्लीच्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये घेरलं. येथील बहुतांश मतदार हे ग्रामीण स्थलांतरित असून अनेक जण मुस्लिम समाजाचे आहेत.

"तुम्ही फक्त काँग्रेस पक्षाचे एजंट आहात!" भाजपचा एक सदस्य खेकसला, मग मनोहर आणि माझ्याभोवती जमलेल्या इतर लोकांनी त्याला दुजोरा दिला. या टप्प्यावर बाकीचे स्वयंसेवक मनोहरला सामील व्हायचे होते. जीएसएमचे पत्रक हातात घेऊन भाजपच्या लोकांनी “हे बेकायदेशीर आहेत” असं जाहीर केलं.

कोणताही नागरी समूह कायदेशीररित्या सत्ताधारी पक्षावर टीका करणारं पत्रक वाटू शकतो. मात्र, निवडणूक आयोगाच्या निकषानुसार एका राजकीय पक्षाला दुसऱ्या पक्षाबद्दल टीकात्मक सामग्री प्रसारित करण्यास मनाई आहे.

मनोहर चिडलेल्या पक्षाच्या सदस्यांना हे समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करत होते. अचानक, त्या कार्यकर्त्यांचं लक्ष माझ्याकडे गेलं आणि त्यांनी माझ्या उपस्थितीबद्दल शंका घेण्यास सुरुवात केली व मी कॅमेरा बंद करावा अशी मागणी केली.

मी पत्रकार आहे हे कळल्यावर ते माझ्याबद्दल कमी आक्रमक झाले. परिणामी, मनोहर आणि मी इतर स्वयंसेवकांना भेटण्यासाठी पुढे चालत गेलो. मणिमारन राजू, जे स्थानिक भाजप पक्ष कार्यालयाचे उपाध्यक्ष आहेत, त्यांनी आम्हाला पुढे जाऊ दिलं.

पण परिस्थिती झपाट्याने बदलली आणि काही वेळातच आम्हाला भाजपच्या दुप्पट कार्यकर्त्यांनी घेरलं. निवडणूक अधिकारी आणि पोलिसांसह एक अधिकृत कारही घटनास्थळी दिसली.

काही मिनिटांतच - कोणताही प्रचार सुरू होण्यापूर्वी - मनोहर, जीएसएम स्वयंसेवक आणि मला देवरा जीवनहल्ली पोलिस स्टेशनला जाण्यास सांगण्यात आलं.

भाजप २०१४ पासून पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील सत्तेत असून आता २०२४ मध्ये तिसऱ्यांदा निवडून येण्याची अपेक्षा करत आहे. हा परिसर बंगळुरू उत्तर लोकसभा मतदारसंघाचा भाग आहे आणि इथून भाजपकडून शोबा करंदलाजे आणि काँग्रेसकडून प्रा. एम.व्ही. राजीव गौडा हे उमेदवार उभे आहेत.

जीएसएमच्या पत्रकांमध्ये गॅस सिलेंडरच्या वाढत्या किमती, तरुणांमधील बेरोजगारी आणि गेल्या १० वर्षांत भारतामध्ये धार्मिक असहिष्णुतेत झालेली तीव्र वाढ यावर टीका करण्यात आलीय.

“त्यांचे प्रतिनिधी सतत धर्म, जात आणि भाषेच्या नावावर आपल्यात फूट पाडणारी भाषणे करतायत. आपल्या शांतता आणि सौहार्दाच्या कर्नाटकात आपण त्यांना द्वेष पसरवू द्यावा?’’ असं या पत्रकात विचारण्यात आले आहे.

“जेव्हा लोकशाही धोक्यात येते तेव्हा केवळ एका विशिष्ट समुदायाचं रक्षण करण्यात अर्थ नसतो, तर एकूणच लोकशाहीच्या कल्पनेचं रक्षण करणं आवश्यक असतं,” मनोहर म्हणतात. “लैंगिक अल्पसंख्यांकांसाठी काँग्रेस हा सर्वांत चांगला पक्ष आहे, असं आम्हाला अजिबात वाटत नाही. पण सध्याची राजवट ही आपली राज्यघटना, धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाहीला सर्वात मोठा धोका आहे. जर लोकशाही गेली, तर सगळ्या उपेक्षित समाजांचा पराभव होईल,” आम्ही झोपडपट्टीच्या अरुंद गल्ल्यांतून चालत जाताना ते म्हणाले.

“कर्नाटकच्या इतिहासात पहिल्यांदाच एलजीबीटीक्यूआयए-प्लस लोकांची एवढी मोठी युती निवडणुकीच्या वेळी एकत्र आली,” सिद्धार्थ गणेश, क्विअर समाजाचे अभ्यासक सांगतात. जीएसएमच्या सदस्यांमध्ये कोलार, बेंगळुरू अर्बन, बेंगळुरू ग्रामीण, चिकबल्लापूर, रामनगर, तुमकूर, चित्रदुर्ग, विजयनगर, बल्लारी, कोप्पल, रायचूर, यादगिरी, कलबुर्गी, बिदर, बीजापूर, बेळगावी, धारवाड, गदग, शिवमोगा, चिक्कमंगळूरू, हसन आणि चामराजनगर या कर्नाटकातील विविध जिल्ह्यांतील क्विअर समाजाचे लोक आणि त्यांचे समर्थक समाविष्ट आहेत.

“क्विअर समाजाने जीएसएमच्या छत्राखाली समन्वयाने मोहिमा राबवण्यासाठी एकत्र येणं हे सर्व अल्पसंख्याकांसाठी अधिक न्याय्य आणि समान समाज मिळविण्याच्या दिशेनं एक पाऊल आहे,” असं सिद्धार्थ सांगतात, ते कोलिशन फॉर सेक्शुअल मायनॉरिटी अँड सेक्स वर्कर्स राइट्स (सीएसएमआर) या संस्थेचा एक भाग आहे, आणि जीएसएमच्या सदस्यांपैकी एक आहेत.

आक्रमक पक्षाच्या कार्यकर्त्यांनी घेरलेल्या आम्हा कार्यकर्त्यांच्या गटाला संबोधित करताना निवडणूक आयोगाचे अधिकारी सय्यद मुनियाझ म्हणाले, “तुमच्याकडून एक कायदा मोडला गेला”. निवडणूक आयोगाच्या फ्लाइंग स्क्वॉडचा एक भाग असलेले मुनियाझ हे भाजप सदस्यांनी दाखल केलेल्या तक्रारीची चौकशी करत होते. आम्ही लेखी तक्रार पाहण्यास सांगितलं असता त्यांनी ही केवळ तोंडी तक्रार असल्याचं सांगितलं.

“स्वयंसेवकांविरुद्ध कोणती तक्रार नोंदवली गेलीय?" मी विचारलं. "त्यांनी कायदा मोडला म्हणून त्यांना आत जावं लागेल," पत्रकांच्या वितरणाचा संदर्भ देत मुनियाझ म्हणाले. जीएसएमच्या स्वयंसेवकांनी वातावरण निवळण्यासाठी दिलेल्या आदेशांचं पालन करणंच योग्य आहे, असं ठरवलं.

आम्ही ठाण्यावर जात असताना भगवे स्कार्फ घातलेले पुरुष आमच्या समोरून मोटारसायकली घेऊन गेले. लहान-लहान गल्ल्यांमधून आमच्या खेटून जात, “तुम्ही मरून जा”, “पाकिस्तानात जा” आणि “तुम्ही भारतीय नाही” अशा आरोळ्या ठोकत होते.

ठाण्यावर आणखी २० माणसं आमची वाट पाहत होती. मी आणि जीएसएमचे स्वयंसेवक आत गेल्यावर त्यांनी आम्हाला घेरलं. सगळे पक्ष कार्यकर्ते असलेल्या या लोकांनी माझा फोन आणि कॅमेरा काढून घेण्याची धमकी दिली. काही माणसं माझ्याकडे सरकली, पण इतरांनी त्यांना रोखलं. त्यानंतर पोलीस निरीक्षक स्वयंसेवकांशी बोलत असताना त्यांना मला खोलीतून बाहेर काढायचं होतं.

सुमारे अर्धा तास या स्थानकात कोंडून ठेवल्यानंतर गटाला सोडून देण्यात आले. कोणतीही लेखी तक्रार झाली नव्हती. जीएसएम स्वयंसेवकांना स्टेशन सोडण्यास सांगण्यात आलं. प्रचारकार्य कायदेशीर असूनही त्यांच्यासोबत हे का घडलं, हे विचारण्याची मुभा नव्हती. त्या दिवशीही प्रचार करण्यापासून त्यांना अडवण्यात आलं.

“कित्येक शतकं राज्याने त्यांना गुन्हेगार ठरवल्यानंतर राज्याकडून झालेल्या उपेक्षा, उदासीनता आणि हिंसाचाराची जखम भरून काढण्याच्या उद्देशाने ही चळवळ सक्रिय आहे, ज्यात क्विअर समुदाय राजकारणात आपलं प्रतिनिधित्व वाढवण्याच्या दिशेने काम करत आहे,” सिद्धार्थ म्हणतात, जो बेंगळुरूमधील क्विअर चळवळीचे अभ्यासक आहेत.

मी नियोजित कहाणीचा पाठपुरावा करू शकली नाही, पण ही घटना लोकांपुढे आणणं माझ्यासाठी आवश्यक होतं.

"मी काय म्हणू?" भाजपचे मणिमारन राजू यांना त्यांच्या सहकाऱ्याच्या वागणुकीबद्दल विचारले असता म्हणाले, “मी त्यांच्याशी बोलेन की त्यांनी असे वागू नये.”

निवडणूक प्रक्रियेला एका महिन्यापेक्षा कमी कालावधी शिल्लक असताना, आतापर्यंत अनेकवेळा देशभरात निवडणूक आयोगाला हस्तक्षेप करण्याचं आवाहन केलं गेलं, शिवाय इतर अनेक नागरिकांना मतदान प्रक्रियेदरम्यान छळवणूक आणि दमदाटीचा सामना करावा लागलाय.

स्वयंसेवक आणि मी कुठलीही शारीरिक इजा न होता तेथून निघून जाऊ शकलो, पण प्रश्न उरतोच: आणखी किती लोकांना त्यांच्या लोकशाही अधिकाराचा वापर करण्यासाठी धमकावले जाईल?