‘હું [ફરીથી] ક્યારેય આસામી ભાષામાં નહીં ગાઉં’

ઓગસ્ટ 2023 માં આફિયા ખાતુનનું ગાયન વાયરલ થયું હતું.

તે આકસ્મિક રીતે બન્યું હતું: X (અગાઉ ટ્વિટર) પર એક વપરાશકર્તાએ તેમનો એક વીડિયો શેર કર્યો હતો. તેમાં ખાતુનને આસામના બંગાળીભાષી મુસ્લિમોની મૂળ બોલીમાં ગાતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. તેમના બે દીકરા દોતારા (બંગાળી લોક સંગીતમાં વપરાતું બે તારવાળું એક વાદ્ય) અને ઢોલ (ડ્રમ) વગાડી તેમની સંગત કરતા હતા.

તેમના ગીતના બોલ આ પ્રમાણે હતા:

જોનોતારે’ઈ શોબાઈ મિલે થાના’ઈ થાના’ઈ એઝાર દિલેય, હિમંતો સોરકાર બુલે દોયોશી રેહ.
જોનોતારે ઝાલાહિયા, હિમંતોર ઈ જોંત્રોના, જોનોતા’ઈ શોઈતે આર પારે ના.
આર કોતો ઝાલાઈ’બે બોલો ના,
આર કોતો ઝાલાઈ’બે બોલો ના

[લોકોએ એક પછી એક પોલીસ સ્ટેશનમાં સામૂહિક રીતે પોલીસ ફરિયાદો નોંધાવી છે; તેઓ કહે છે કે હિમંતા સરકાર દોષિત છે.
લોકો સતત પરેશાન થઈ રહ્યા છે, જુઓ હિમંતાનો ત્રાસ. લોકો હવે વધુ સહન નહીં કરી શકે.
મહેરબાની કરીને મને કહો કે તમે અમને હજી કેટલું વધારે હેરાન કરશો?
મહેરબાની કરીને મને કહો કે તમે અમને હજી કેટલું વધારે હેરાન કરશો?]

તેઓ અમને કહે છે કે આસામના મુખ્યમંત્રી હિમંત બિસ્વ શર્માના બાળ લગ્નને રોકવા માટેના રાજ્યવ્યાપી અભિયાન હેઠળ તેમના મુસ્લિમ સમુદાયના લોકોની સામૂહિક ધરપકડ કરવામાં આવી હતી, તેના પ્રતિભાવમાં આ ગીત હતું.

ખાતુન કહે છે, “આ ગીત મારા સમુદાયની ઊંડી વેદના અને અમારા સામૂહિક દુઃખમાંથી ઉદ્ભવ્યું છે. કોઈકે તો પોતાનો અવાજ ઉઠાવવો જ રહ્યો.” ફેબ્રુઆરી 2023 માં બાળ લગ્નો પરની પહેલી કાર્યવાહીમાં આસામમાં 3900 થી વધુ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી શરુ કરીને બીજા સેંકડો લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે, અને તેમાં મોટી સંખ્યા બંગાળી મુસ્લિમોની છે.

થોડા જ સમયમાં X પોસ્ટમાંના આ ગીત અને 'આસામી માતા' તરીકે તેમને વર્ણવવામાં આવવાને કારણે ખાતુન સોશિયલ મીડિયા પર ઉગ્ર રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયા હતા. લોકોએ કઠોર અને અપમાનજનક ટ્વીટ્સ ઓનલાઈન પોસ્ટ કર્યા જેમાં તેમની આસામી મહિલા તરીકેની ઓળખની કાયદેસરતા પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.

જો કે, ખાતુન તેમના વિડિયોને મળેલ તિરસ્કારથી, જેને ઘણા લોકો ગુપ્ત રીતે પૂર્વ આયોજિત નફરત તરીકે જુએ છે તેનાથી, અજાણ હતા. દેરા પથાર નં. 4 એનસી ગામના 36 વર્ષના આ યુવતી છેલ્લા બે વર્ષથી સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટ ક્રિએટર (સર્જક) છે. પોતાના ધાર્મિક મૂલ્યો અનુસાર સંગીતથી દૂર રહેલા બંગાળી મુસ્લિમ માતાપિતા દ્વારા ઉછેરવામાં આવેલા ખાતુન એક અપવાદ હતા - તેઓ એક પ્રતિભાશાળી બાળ કલાકાર હતા, તેમને નાનપણથી જ ગીતો ગાવાનો અને સ્વરબદ્ધ કરવાનો શોખ હતો.

તેમનું ઘર આસામના હોજાઈ જિલ્લાના સમૃદ્ધ શેરડીના પટ્ટામાં આવેલું છે. તેમનો સ્ટુડિયો વાંસની દિવાલોવાળો એક ઓરડો છે; સંગીતનાં સાધનો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સથી ભરેલું મેજ, ઊભું માઈક અને તેમના સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સની વિગતો સાથેનું એક પોસ્ટર આસપાસ પડેલા છે. ખાતુનના દિવસો સામાન્ય રીતે એક ચોક્કસ પદ્ધતિને અનુસરે છે: સવારે તેઓ તેમના ઘરના કામકાજ પૂરા કરીને પોતાની સારામાં સારી સાડી પહેરીને પોતાના નાના બાળકોને તૈયાર કરે છે અને બંગાળી લોકગીતો ગાય છે. તેઓ પારીને કહે છે, "મને મારું થોડુંઘણું ગાવાનું અને નૃત્ય કરવાનું દુનિયાને બતાવવાનું ગમે છે."

ખાતુનનો મોટો દીકરો આતિકુર રહેમાન આ ગીતોને તાજેતરમાં ખરીદેલા આઈફોન પર શૂટ કરે છે. પછીથી ખાતુનના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પર એ વીડિયો અપલોડ કરતા પહેલા તે પોતાના મિત્ર સાથે એક સેકન્ડ હેન્ડ લેપટોપ પર તે વીડિયોને એડિટ કરે છે. ખાતુનના બે નાના દીકરા - 12 વર્ષનો મોન્જુરુલ હક અને 8 વર્ષનો જહાંગીર આલમ - ઘણીવાર તેમની માતા સાથે ગાયનમાં જોડાય છે. ખાતુન આનંદથી કહે છે, “હવે આ અમારી દુનિયા છે." સોશિયલ મીડિયા કન્ટેન્ટ ક્રિએટર તરીકેના તેમના અવતારની તેમના બાળકોને નવાઈ લાગતી નથી.

તેમનો મોટો દીકરો રહેમાન ગર્વથી કહે છે, "તમે મારી અમ્મા [માતા] ને એક શબ્દ આપો, અને તે તેમાંથી એક ગીત બનાવી દેશે, તે એટલી હોશિયાર છે."

2021 માં કોવિડ-19 મહામારીની બીજી લહેર પછીના દેશવ્યાપી લોકડાઉન દરમિયાન 21 વર્ષના રહેમાનને તેમની માતાને સોશિયલ મીડિયા પર રજૂ કરવાનો વિચાર આવ્યો. તે સમયે તેઓ કેરળમાં કડિયા તરીકે કામ કરતા હતા. તેઓ કહે છે, "લોકડાઉનને કારણે અમારું કામ અટકી ગયું હતું અને હું સોશિયલ મીડિયા પર પુરુષો અને મહિલાઓ ગીતો ગાતા હોય તેના રીલ્સ અને વીડિયો જોવામાં સમય પસાર કરતો હતો. ત્યારે મેં વિચાર્યું, 'મારી માતાને સોશિયલ મીડિયા પર કેમ લોન્ચ ન કરું?'"

એક વર્ષ પછી રહેમાન ગામમાં પાછા ફર્યા અને 26 મી ઓક્ટોબર, 2022ના રોજ ખાતુનના નામથી યુટ્યુબ ચેનલ બનાવી. એક દિવસ પછી, ખાતુને બંગાળી લોકગીત ‘અમરાર દુનિયાર એતિમ કારુર બાબા-માઈ કેમુન રોઈલો’ (આપણી દુનિયામાં અનાથના માતા-પિતા કેવી રીતે જીવે છે)? ગાતો તેમનો પહેલો વીડિયો અપલોડ કર્યો. તેમના નાના દીકરાઓ, તેમના પતિ અબ્દુલ શોહિદ અને કેટલાક પડોશીઓ સમૂહગાનમાં જોડાયા. રહેમાન યાદ કરે છે કે, "તે વીડિયોને માત્ર થોડા જ દિવસોમાં 5000 વ્યુઝ મળ્યા હતા. અમે જોયું કે લોકો તે ચેનલ સબ્સ્ક્રાઇબ કરતા હતા."

ખાતુન સોશિયલ મીડિયા પર સનસનીખેજ ગાયક હતા!

હવે બે વર્ષ પછી (ફેબ્રુઆરી 2025), યુટ્યુબ પર ખાતુનના 468000 થી વધુ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ છે અને ફેસબુક પર આશરે 578000 ફોલોઅર્સ છે.

જુલાઈ 2024 માં પારી ખાતુનને તેમને ઘેર મળ્યા ત્યારે શરૂઆતમાં તેઓ બોલવામાં અચકાતા હતા. તેમના પતિ, શેરડીના ખેડૂત, શોહિદે અમને કહ્યું, "ફરિયાદ અને ઉપહાસનો સામનો કરવો પડવાને કારણે તેમનો ઉત્સાહ ભાંગી ગયો હતો." તેમણે ઉમેર્યું, "[પહેલાં] તેઓ હંમેશા મહેમાનોનું સ્વાગત કરતા અને તેમને ગીતો સંભળાવતા."

પરંતુ આસામના નાગાંવ જિલ્લાના કલાકારોના એક સમૂહ સોનાઈ પોરિયા સિલ્પી મંચ દ્વારા 9 મી મે, 2024 ના રોજ તેમની વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ દાખલ કરવામાં આવ્યા પછી આ બદલાઈ ગયું હતી.

ખાતુને આસામી કલાકાર સ્વર્ગસ્થ બિષ્ણુ પ્રસાદ રાભાનું ગીત 'બિલોતે હાલિસે' ગાતો પોતાનો અને પોતાના બે બાળકોનો વીડિયો અપલોડ કર્યાના થોડા દિવસો પછી આ ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી.

તેઓ કહે છે, "આ એક એવું ગીત છે જે સાંભળતા સાંભળતા અને ગાતા ગાતા હું મોટી થઈ છું. તેથી મેં વિચાર્યું કે મારે તેમના માનમાં આ ગીત ગાવું જોઈએ."

પરંતુ સોનાઈ પોરિયા સિલ્પી મંચના પ્રમુખ જીતુ શ્રાવણ દાવો કરે છે કે તેમનું ગીત સંગીતની દ્રષ્ટિએ અયોગ્ય હતું અને તેનાથી આસામી લોકોની લાગણીઓને 'દુઃખ પહોંચ્યું' હતું. શ્રાવણે ઉમેર્યું કે તેમણે પોલીસને તેમની સામે કાર્યવાહી કરવા કહ્યું હતું "જેથી ભવિષ્યમાં આસામી લોકોને ' શરમાવું પડે' તેવી આવી કોઈ પ્રવૃત્તિ ન થાય."

સ્થાનિક અધિકારીઓએ તરત જ ખાતુનનો દરવાજો ખખડાવ્યો. તેઓ કહે છે, "અમે તેમને જોયા ત્યારે અમારા પગ નીચેની જમીન ખસી ગઈ હોય એવું લાગ્યું મને. અમારા દરવાજે ક્યારેય પોલીસ આવી નહોતી." ખાતુન અને તેમના બાળકોએ માફી માંગી અને સોશિયલ મીડિયા પરથી વિડીયો ડિલીટ કર્યા પછી, કલાકારોના સમૂહે ફરિયાદ પાછી ખેંચી ન લીધી ત્યાં સુધી ખાતુનને પોલીસ સ્ટેશનના અનેક ધક્કા ખાવા પડ્યા હતા.

ખાતુન જણાવે છે કે ઘણા આસામી લોકો હિન્દીમાં ગાય છે છતાં કોઈ તેમની વિરુદ્ધ ફરિયાદ નોંધાવતું નથી. "અમે મિયાં છીએ એટલે આસામી ગીત ગાવા બદલ અમને કાયદેસર રીતે હેરાન કરવામાં આવી રહ્યા છે." આસામમાં બંગાળી ભાષી મુસ્લિમો માટે 'મિયાં' શબ્દનો ઉપયોગ ઘણીવાર અપમાનજનક રીતે થાય છે. તેઓ કહે છે, "અમે [ફરીથી] ક્યારેય આસામીમાં ગાઈશું નહીં, ક્યારેય નહીં."

જોકે, ખાતુનના બાળકોએ માઇક હાથમાં લીધું છે: મોટાભાગના વીડિયોમાં જોવા મળતો સૌથી નાનો દીકરો જહાંગીર આલમ કહે છે, “આમી આશામી સિંગર બોનમુ એકદિન [હું એક દિવસ આસામી ગાયક બનીશ]." પોતાની માતાને આદર મળે એ માટે તે દૃઢનિશ્ચયી છે, “હું મારી માતા વતી આસામી ગીતો ગાઇશ.”

બંગાળી મુસ્લિમોએ વારંવાર, ખાસ કરીને જ્યારે તેઓએ કથિત રીતે રાજ્યના નેતૃત્વ હેઠળના જુલમનો સામનો કરીને તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો દાવો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે ત્યારે, આસામી વંશીય-રાષ્ટ્રવાદી જૂથો તરફથી પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડ્યો છે.

10 મી જુલાઈ, 2019 ના રોજ ગુવાહાટીના એક પત્રકારે બંગાળી મુસ્લિમ સમુદાયના ઘણા કવિઓ વિરુદ્ધ તેમની સ્થાનિક મિયાં બોલીમાં કવિતા લખવા બદલ એફઆઈઆર (ફર્સ્ટ ઈન્ફર્મેશન રિપોર્ટ - પ્રથમ માહિતી અહેવાલ) દાખલ કર્યા પછી તેમના પર કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કવિતાની કડીઓમાં તે વર્ષે 31 મી ઓગસ્ટના રોજ પ્રકાશિત થનાર નેશનલ રજિસ્ટર ઓફ સિટીઝન્સ (એનસીસી - રાષ્ટ્રીય નાગરિક રજીસ્ટર) ના અંતિમ મુસદ્દાની ટીકા કરવામાં આવી હતી.

ઓક્ટોબર 2022 માં બીજી એક ઘટનામાં આસામ સરકારે બંગાળી મુસ્લિમોના સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસના સ્મારકરૂપ એક સંગ્રહાલયને બંધ કરી દીધું હતું અને કહ્યું હતું કે પ્રદર્શિત વસ્તુઓ તેમની સંસ્કૃતિની આગવી નથી. આસામ પોલીસે સંગ્રહાલય સાથે સંકળાયેલા ત્રણ મુસ્લિમ પુરુષોની આતંકવાદી સંગઠનો સાથે કથિત સંબંધોના આરોપમાં અટકાયત પણ કરી હતી અને તેમની સામે અનલોફુલ એક્ટિવિટીઝ (પ્રિવેન્શન) એક્ટ, 1967 (ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ, 1967) હેઠળ ગુનો નોંધ્યો હતો.

એક આસામી સમાજશાસ્ત્રી સૂરજ ગોગોઈ જણાવે છે કે આસામી લોકો જે જાતિઓને આસામના મૂળ સ્થાનિકો માને છે તેઓ જ આસામી ગીત ગાઈ શકે છે. કોળિકોડની ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટમાં શિક્ષણ આપતા ગોગોઈ ઉમેરે છે, "બાકીના, ખાતુન અને તેમના સમુદાય જેવા કે જેમને ગરીબ 'ગેરકાયદેસર પરદેશી વસાહતી' ગણવામાં આવે છે તેઓ જો બહુમતીવાદી જુલમ સામે પ્રતિકારના પ્રતીક તરીકે તેમની કલા દ્વારા તેમની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો દાવો કરવા માંગતા હોય તો તેઓને અપરાધીકરણનો સામનો કરવા વારો આવે છે."

સતત પૂર્વગ્રહ અને નફરતનો સામનો કરી રહ્યા હોવા છતાં ખાતુન ઘણા લોકો માટે એક આદરપાત્ર વ્યક્તિ બની ગયા છે. તેમણે તેમના સમુદાયને લગતા સામાજિક મુદ્દાઓ પર ગીતો ગાવાનું બંધ કરી દીધું છે ત્યારે સ્થાનિકો તેમજ બીજા ગામોના લોકો તેમની ચેનલ દ્વારા તબીબી અને શૈક્ષણિક મદદ માટે ભંડોળ ઊભું કરવા તેમનો સંપર્ક સાધે છે.

તેઓ કહે છે, "જેમને મારી જરૂર છે તેમને માટે હું ગાઈશ. ઓછામાં ઓછું જેમને હું મદદ કરું છું તેઓ મારી ઓળખ અંગે મારી વિરુદ્ધ ફરિયાદ તો નહીં નોંધાવે."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક