‘झोपेतही धूळ आत जात होती’

“छातीत दगड झाल्यासारखं वाटतं. मी जेमतेम चालू शकतो,” माणिक सरकार म्हणतात.

नोव्हेंबर २०२२ मध्ये, ५५ वर्षीय सरकार यांना सिलिकोसिस नावाचा फुफ्फुसाचा एक असाध्य आजार असल्याचं निदान झालं. “मला येणाऱ्या निवडणुकांची बिलकुल पर्वा नाही,” ते म्हणतात, “मला फक्त माझ्या घरच्यांची काळजी वाटतेय.”

नब कुमार मंडल हेदेखील सिलिकोसिसचे रुग्ण आहेत. ते पुढे म्हणतात, "निवडणुका खोट्या आश्वासनांबद्दल असतात. आमच्यासाठी मतदान हे एक मामुली काम आहे. सरकार कोणाचंही आलं तरी आमची हालत बदलणार नाही.”

माणिक आणि नब दोघंही पश्चिम बंगालमधील मिनाखान ब्लॉकमधील झुपखली गावात राहतात जिथे २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीच्या शेवटच्या टप्प्यात १ जून रोजी मतदान होत आहे.

ज्या कारखान्यांमध्ये त्यांनी एक ते दीड वर्षे अधूनमधून काम केलं, तिथे सिलिकाच्या धुळीच्या संपर्कात आल्यामुळे दोघांचीही तब्येत बिघडली आणि हातची कमाईही गेली. त्यांना नुकसान भरपाई मिळणं शक्य नाही कारण बहुतेक रॅमिंग मास कारखाने हे कारखाना संचालनालयाकडे नोंदणीकृत नाहीत आणि जे आहेत ते देखील नोकरीचा दाखला किंवा ओळखपत्र देत नाहीत. खरं तर, बरेच कारखाने बेकायदेशीर किंवा निम-कायदेशीर आहेत आणि त्यांचे कामगार नोंदणीकृत नाहीत.

अशा कामाचा धोका माहित असूनही २००० ते २००९ दरम्यान, जवळजवळ दशकभर, उत्तर २४ परगण्यातील अनेक रहिवासी जसे की माणिक आणि नब कुमार, चांगल्या कामाच्या शोधात या कारखान्यांमध्ये काम करण्यासाठी गावाबाहेर पडले. हवामान बदल आणि पिकांच्या घसरता भाव पाहता त्यांचा पारंपरिक उत्पन्नाचा स्रोत असलेली शेती आता फायदेशीर राहिली नाही.

“आम्ही तर नोकरीच्या शोधात गेलो होतो,” झुपखली गावातील आणखी एक रहिवाशी हारा पाईक म्हणतात, “आम्हाला काय माहीत, आम्ही मरणाच्या दारी जात आहोत.”

रॅमिंग मास कारखान्यांमध्ये कामगारांना सिलिकाच्या सूक्ष्म कणांचा सामना करावा लागतो, ज्यांचा ते सतत श्वास घेतात.

धातूचे भंगार व अधातू खनिजे वितळवणे, लॅडल ट्रान्सफर कार आणि पोलाद उत्पादन इत्यादी कामासाठी वापरल्या जाणाऱ्या इंडक्शन भट्टीच्या आतल्या भागाला रॅमिंग मास हा मुख्य घटक लिंपल्या जातो. फायरब्रिक विटांसारख्या अग्निरोधक वस्तू तयार करण्यासाठी देखील याचा वापर केला जातो.

इथे, या कारखान्यांमध्ये, कामगारांना सतत सिलिकाच्या धुळीच्या संपर्कात रहावं लागतं. “मी पूर्वी त्या कारखान्याजवळ एका भागात झोपायचो. झोपेतही धूळ आत जात होती,” असं हारा म्हणतात, ज्यांनी सुमारे १५ महिने तिथे काम केलं. या कारखान्यांमध्ये संरक्षक उपकरणांचा पूर्णपणे अभाव असल्यामुळे सिलिकोसिस सहज होण्याची शक्यता असते.

२००९-१० पासून, मीनाखान-संदेशखाली ब्लॉकमधील वेगवेगळ्या गावांमधील ३४ कामगारांचा रॅमिंग मास उद्योगात नऊ महिने ते तीन वर्षे काम केल्यानंतर सिलिकोसिसमुळे अकाली मृत्यू झाला आहे.

कामगार श्वास घेत असताना, फुफ्फुसांच्या वायुकोषांमध्ये सिलिकाची धूळ जमा होते, ज्यामुळे तो अवयव हळूहळू कडक होऊ लागतो. सिलिकोसिसची पहिली लक्षणं म्हणजे खोकला आणि श्वास घेण्यास त्रास होणं, त्यानंतर वजन कमी होऊन त्वचा काळी पडणं. हळूहळू, छातीत दुखणं आणि शरीरात अशक्तपणा यायला सुरुवात होते. अखेरच्या टप्प्यात, रुग्णांना सतत बाहेरून ऑक्सिजनचा पुरवठा लागतो. सिलिकोसिसच्या रुग्णांत ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे हृदयविकाराचा झटका येणं हे सहसा मृत्यूचं कारण असतं.

सिलिकोसिस हा एक अपरिवर्तनीय, असाध्य आणि प्रगतीशील व्यावसायिक आजार आहे, ज्यात न्यूमोकोनिओसिसचा एक विशिष्ट प्रकार बघायला मिळतो. व्यावसायिक रोग तज्ञ डॉ. कुणाल कुमार दत्ता म्हणतात, “सिलिकोसिस असलेल्या रुग्णांना क्षयरोग होण्याची शक्यता १५ पट जास्त असते.” याला सिलिको-ट्यूबरक्युलोसिस किंवा सिलिकोटिक टीबी म्हणून ओळखलं जातं.

पण कामाची गरज इतकी आहे की गेल्या दोन दशकांपासून कामाच्या शोधात माणसं सातत्याने स्थलांतर करत आहेत. २००० मध्ये, गोलदहा गावातील ३०-३५ कामगार जवळजवळ ३०० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कुल्टी येथील रॅमिंग मास कारखान्यात काम करण्यासाठी गेले. काही वर्षांनंतर, मिनाखान ब्लॉकमधील गोलदहा, देबिटाला, खारीबियारिया आणि जयग्राम सारख्या गावांमधील दारिद्र्यरेषेखालील शेतकरी बारासातमधील दत्तापुकुर येथील एका युनिटमध्ये काम करण्यासाठी गेले. २००५-२००६ मध्ये सुंदरीखाली, सरबरिया, बतिदाहा, अगरहाटी, जेलियाखाली, राजबारी आणि झुपखली गावातील संदेशखाली ब्लॉक १ आणि २ मधील शेतकऱ्यांनीही ते केलं. त्याच काळात, या ब्लॉकमधील कामगार जामुरिया येथील रॅमिंग मास कारखान्यात गेले.

“आम्ही बॉल मिल (एक प्रकारचा खलबत्ता) वापरून क्वार्टझाईट दगडापासून बारीक पावडर बनवायचो आणि क्रशर मशीन वापरून रवा आणि साखरेसारखे दाणे बनवायचो,” झुपखली येथील आणखी एक रहिवाशी अमोय सरदार म्हणतात. “इतकी धूळ होती की हातभर लांब असलेलं कोणी दिसत नव्हतं. सगळी धूळ माझ्या अंगावर पडायची,” ते म्हणतात. जवळजवळ दोन वर्ष काम केल्यानंतर नोव्हेंबर २०२२ मध्ये अमोय यांना सिलिकोसिसचं निदान झालं. ते आता जड वस्तू उचलण्याची कामं करू शकत नाही. “मी घरच्यांना पोसायला नोकरी करत होतो. पण उलट मलाच आजाराने गाठलं,” ते म्हणतात.

२००९ मध्ये आलेल्या आयला चक्रीवादळामुळे सुंदरबनमधील शेतजमीन उद्ध्वस्त झाली होती. त्यामुळे स्थलांतराला आणखी वेग आला. खासकरून तरुण लोक नोकरीसाठी राज्याच्या तसेच देशाच्या इतर भागात जाऊ पाहत होते.

महानंद सरदार यांना गायक व्हायचं होतं, पण आयला चक्रीवादळानंतर ते जामुरिया येथे एका रॅमिंग मास कारखान्यात काम करायला गेले, जिथे त्यांना सिलिकोसिस झाला. “मी अजूनही कीर्तन गातो, पण मला श्वास घ्यायला त्रास होत असल्याने मी सलग गाऊ शकत नाही,” झुपखली येथील रहिवासी महानंद म्हणतात. सिलिकोसिसचं निदान झाल्यानंतर महानंद चेन्नईला एका बांधकाम ठिकाणी काम करण्यासाठी गेले. पण तिथे त्यांचा अपघात होऊन मे २०२३ मध्ये त्यांना गावी परतावं लागलं.

संदेशखाली आणि मिनाखान ब्लॉकमधील बरेच रुग्ण कदाचित यातून बाहेर पडतील, पण त्यांच्या आरोग्याशी झुंजत ते राज्याच्या इतर भागात आणि राज्याबाहेर रोजंदारीवर काम करत आहेत.

या आजाराचं व्यवस्थापन करण्यासाठी लवकर निदान होणं महत्त्वाचं आहे. इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च-नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ ऑक्युपेशनल हेल्थचे संचालक डॉ. कमलेश सरकार म्हणतात, “या आजाराचे यशस्वीरित्या व्यवस्थापन आणि प्रतिबंध करण्यासाठी, तो लवकर ओळखणं आवश्यक आहे. क्लारा सेल प्रोटीन १६ [सीसी १६], जे आपल्या बोटांच्या टोकावरून गोळा केलेल्या रक्ताच्या थेंबातून शोधता येतं, त्यातून सिलिकोसिससह फुफ्फुसांच्या विविध आजारांचा तपास लावता येतो.” निरोगी मानवी शरीरात सीसी १६ ची पातळी १६ नॅनोग्राम प्रति मिली असते, मात्र, सिलिकोसिसच्या रुग्णांमध्ये रोग जसजसा वाढत जातो तसतशी ही पातळी कमी होते आणि शेवटी शून्यावर पोहोचते.

“सरकारने योग्य कायदा सुनिश्चित करावा, ज्यामध्ये सतत किंवा अधूनमधून सिलिका-धूळ संपर्कात येणाऱ्या धोकादायक उद्योगांच्या कामगारांसाठी सीसी १६ चाचणीसह नियमित आरोग्य तपासणी अनिवार्य करावी. यामुळे सिलिकोसिसचं लवकर निदान होण्यास मदत होईल,” डॉ. सरकार पुढे म्हणतात.

“जवळपास कोणतंही रुग्णालय नाही,” रवींद्र हलदार म्हणतात, ज्यांना २०१९ मध्ये सिलिकोसिसचे निदान झाले होते. सर्वात जवळचं ब्लॉक रुग्णालय खुलना येथे आहे. तिथे जाण्यासाठी रवींद्र यांना झुपखलीहून दोन बोटींचा प्रवास करावा लागतो. “सरबारिया येथे श्रमजीबी रुग्णालय आहे, पण तिथे पुरेशा सुविधा नाहीत,” ते सांगतात, “कोणत्याही गंभीर समस्येसाठी आम्हाला कोलकात्याला जावं लागतं. अँब्युलन्सचं भाडं १,५००-२,००० (रुपये) असतं.”

गोलदहा येथील त्यांच्या घरी ५० वर्षीय मोहम्मद सफिक मोल्ला हे गेल्या दोन वर्षांपासून श्वास घेण्यास प्रचंड त्रास होत असल्याने गादीला खिळून आहेत. “माझं २० किलो वजन कमी झालंय, मला सतत ऑक्सिजन पुरवठ्याची गरज आहे. मी रोजा ठेवू शकत नाही,” ते म्हणतात. “मला माझ्या कुटुंबाची काळजी वाटते. मी गेल्यावर त्यांचे काय होईल?”

फेब्रुवारी २०२१ मध्ये त्यांच्या कुटुंबाला राज्य सरकारकडून २ लाख रुपयांची भरपाई मिळाली. “समित कुमार कार यांनी आमच्या वतीने खटला दाखल केला,” सफीक यांच्या पत्नी तस्लिमा बीबी म्हणतात. पण लवकरच ते पैसे संपले. “आम्ही ते घरावर आणि आमच्या मोठ्या मुलीच्या लग्नासाठी खर्च केले,” तस्लिमा सांगतात.

झारखंडमधील व्यावसायिक सुरक्षा आणि आरोग्य संघटना (ओशज इंडिया) चे समित कुमार कार हे गेल्या दोन दशकांहून अधिक काळ झारखंड आणि पश्चिम बंगालमधील सिलिकोसिस बाधित कामगारांच्या हक्कांसाठी लढत आहेत, आणि त्यांच्या वतीने सामाजिक सुरक्षा आणि आर्थिक भरपाईसाठी तक्रारी दाखल करत आहेत.

ओशज इंडियाने २०१९-२०२३ दरम्यान पश्चिम बंगालमध्ये सिलिकोसिसमुळे मृत्युमुखी पडलेल्या २३ कामगारांच्या कुटुंबियांना प्रत्येकी ४ लाख रुपये आणि सिलिकोसिसग्रस्त ३० कामगारांना प्रत्येकी २ लाख रुपये भरपाई म्हणून मदत केली आहे. याशिवाय, राज्य सरकारने पेन्शन आणि कल्याणकारी योजनांसाठी १० कोटी रुपये मंजूर केले आहेत.

“फॅक्टरी अ‍ॅक्ट, १९४८ नुसार, रॅमिंग मास आणि सिलिका पावडर तयार करणारे कारखाने संघटित उद्योग म्हणून वर्गीकृत आहेत कारण १० पेक्षा जास्त कामगार विजेवर काम करतात. म्हणून, कारखान्याशी संबंधित सर्व कामगार नियम आणि कायदे त्यांना लागू होतात,” समित म्हणतात. हे कारखाने कर्मचारी राज्य विमा कायदा १९४८ आणि कामगार (कर्मचारी) भरपाई कायदा १९२३ अंतर्गत देखील येतात. फॅक्टरी ॲक्टमध्ये हा एक नोंदणीकृत आजार असल्याने जर डॉक्टरांनी रुग्णाला सिलिकोसिस असल्याचे निदान केलं तर याची माहिती मुख्य कारखाने निरीक्षकांना द्यावी लागते.

३१ मार्च २०२४ रोजी कोलकाता येथे ओशज इंडियाने आयोजित केलेल्या कार्यशाळेत तज्ज्ञांच्या एका पॅनेलने, सिलिकोसिस केवळ दीर्घकाळ संपर्कात राहिल्याने होतो या सामान्य समजुतीच्या विपरीत, अल्पकालीन श्वासोच्छवासामुळे देखील हा आजार होऊ शकतो, असं महत्त्वपूर्ण निरीक्षण केलं. उत्तर २४ परगण्यातील सिलिकोसिस रुग्णांमध्ये, जे मोठ्या प्रमाणात रॅमिंग मास उद्योगांमध्ये काम करत होते, हे साफ आढळून येतं. तज्ज्ञांच्या मते, कितीही कालावधीत संपर्कामुळे धुळीच्या कणांभोवती तंतुमय टिशू तयार होऊ शकतात, ज्यामुळे ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइडची देवाणघेवाण होण्यास अडथळा निर्माण होऊ शकतो आणि श्वास घेण्यास त्रास होऊ शकतो.

कार पुढे स्पष्ट करतात की, सिलिकोसिस हा एक व्यावसायिक आजार देखील आहे ज्यासाठी कामगारांना भरपाई मिळू शकते. परंतु बहुतेक कामगार नोंदणीकृत नाहीत. ज्या कारखान्यांमध्ये कामगारांना सिलिकोसिसचा त्रास आहे अशा कारखान्यांची ओळख पटवण्याची जबाबदारी सरकारची आहे. पश्चिम बंगाल सरकारने त्यांच्या मदत आणि पुनर्वसन धोरणात (कलम ११.४) म्हटलंय की कामगार अशा बाबतीत कायदा असो किंवा नसो, मालकांकडून भरपाई मागू शकतात.

पण वास्तव काहीसं वेगळं आहे, कार म्हणतात. “मी अनेक वेळा पाहिलंय की प्रशासन मृत्यू प्रमाणपत्रावर सिलिकोसिसला मृत्यूचे कारण म्हणून नमूद करण्यास नकार देतात,” ते सांगतात. आणि त्याआधीच, कारखाने कामगार आजारी पडल्यावर त्यांना कामावरून काढून टाकतात.

मे २०१७ मध्ये जेव्हा अनिता मंडल यांचे पती सुबर्ण यांचं सिलिकोसिसमुळे निधन झालं तेव्हा कोलकाता येथील नील रतन सरकार रुग्णालयाने जारी केलेल्या मृत्यू प्रमाणपत्रात "लिव्हर सिरोसिस आणि संसर्गजन्य पेरिटोनिटिस" हे मृत्यूचं कारण म्हणून नमूद केलं होतं. सुबर्ण जामुरिया येथील रॅमिंग मास कारखान्यात काम करत होते.

“माझ्या नवऱ्याला कधीच लिव्हरचा आजार नव्हता,” अनिता म्हणतात, “त्यांना सिलिकोसिस झाला होता.” झुपखली येथील रहिवासी अनिता शेतमजूर म्हणून काम करतात आणि त्यांचा मुलगा स्थलांतरित कामगार आहे, तो बहुतेक करून कोलकाता आणि डायमंड हार्बरमधील बांधकामाच्या ठिकाणी काम करतो. “मला मृत्यू दाखल्यात काय लिहिलंय माहीत नव्हतं. मी त्यावेळी खूप निराश झाली होती. मला कायदे कानून काय कळणार? मी गावाकडली एक साधी घरवाली आहे,” अनिता म्हणतात.

त्यांच्या एकत्रित उत्पन्नातून, अनिता आणि त्यांचा मुलगा त्यांच्या मुलीच्या उच्च शिक्षणाला हातभार लावत आहेत. ती देखील निवडणुकीबद्दल उदासीन आहे. “गेल्या सात वर्षांत दोन निवडणुका झाल्या आहेत. पण मी अजूनही दुःखात जगत आहे. मला सांगा, मला त्यात का रस असेल?” ती विचारते.

#श्वसन-रोग #व्यावसायिक-धोका #निवडणुका-२०२४ #लोकसभा-निवडणुका-२०२४ #स्थलांतरित-कामगार #इंडिया-वोट्स-२०२४

अनुवाद : कौशल काळू