ही आमच्या अस्तित्वाची लढाई!

“लोकांना वाटतंय की आम्ही एका परीक्षेसाठी, नोकरीसाठी या मोर्चामध्ये आलोय. पण यामागं हे एकच कारण नाहीये. आमच्या भविष्याचा प्रश्न आम्हाला भेडसावतोय, क्षणोक्षणी त्रास देतोय म्हणून ही गर्दी इथे दिसतेय,” असं छोटू यादव सांगतो.

बिहारच्या सिवान इथून आलेला हा २७ वर्षांचा तरुण. त्यानं सिवान ते दिल्लीपर्यंत दोन दिवस रेल्वेच्या जनरल डब्ब्यातून प्रवास केला. छोटू सांगतो, “आमच्या गावांमध्ये, आम्हाला कामासाठी स्थलांतर करावं लागतं नाहीतर कधी न येणाऱ्या संधीची वाट पहावी लागते.”

'चलो संसद' या आंदोलनाची सुरुवात कॉक्रोच जनता पार्टीच्या आवाहनातून झाली. हे आवाहन होतं भारतातील तरुणांच्या समस्या थेट संसदेत मांडण्याचं. संसदेचं पावसाळी अधिवेशन २० जुलैपासून सुरू झालं आणि या आंदोलनाचा जोर वाढत गेला.

आता हे आंदोलन कॉक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी) पुरतं मर्यादित राहिलं नाहीये. तर त्यानं आता देशाच्या कानाकोपऱ्या पोहोचून देशव्यापी चळवळीचं रूप घेतलंय.

वारंवार होणारी पेपरफुटी, बेरोजगारी, सरकारी भरतीमधील दिरंगाई, शासकीय संस्था, प्रशासनाचा भोंगळ कारभार याविरुद्ध ही व्यापक मोहीम सुरू झाली. बेरोजगारी, गावांमधून वाढलेलं तरुणांचं स्थलांतर आणि तरूण पिढी विशेषतः ग्रामीण भारतातील तरुणांना महत्त्वपूर्ण निर्णयांमध्ये विचारात घेतलं जात नाही. आपल्याला वगळलं जातंय या भावना आणि निराशा व्यक्त करण्यासाठी हे आंदोलन व्यासपीठ बनलं.

“गावात राहणाऱ्या माझ्यासारख्या तरुणांनी खचू नये म्हणून मी दिल्लीला आलोय,” असं वैद्यकीय शिक्षण घेणारा धीरम म्हणतो. तो राजस्थानमधल्या पाली इथं शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयात एमबीबीएसच्या शेवटच्या वर्षात शिकतोय. तो आणि त्याचा मित्र आशु राम हे दोघंही सोबत दिल्लीत आलेत. २४ वर्षांचा आशू राम कला शाखेचा विद्यार्थी आहे. जवळपास १५ तासांचा प्रवास करून हे दोघं १९ जुलैच्या दुपारी दिल्लीत उतरले.

“राजस्थानच्या बारमेर भागात मी लहानाचा मोठा झालो अन् या परिस्थितीनंच मला चिकाटी दिलीये. इथले लोक दुष्काळ, टंचाई आणि असुविधा यांचा सामना करतात. पण सगळ्यांनाच या कोलमडलेल्या व्यवस्थेचा आणि परिस्थितीचा सामना करावा लागू नये असं मला वाटतं,” त्यानं पारीला सांगितलं. आमच्या आसपास गर्दी जमली होती. “आमचं भविष्य इतर कोणत्याही राष्ट्रीय प्रश्नाइतकंच महत्त्वाचंय आणि सत्ताधाऱ्यांना याचीच आठवण करून देण्यासाठी आम्ही इथं आलोय.”

या दोघांसोबत दिल्लीत शिकणारा त्यांचा मित्र प्रेम प्रकाशही तिथं आला. तो दिल्लीतील एम्समध्ये इंटर्नशिप करतो.

“लोक म्हणतात की तू मेडिकलचा विद्यार्थी आहे अन् आंदोलन का करतोय. पण माझं उत्तर सोपंय, मी माझं आयुष्य रुग्णांवर उपचार करण्यावर घालवणार आहे हे खरंय, याचबरोबर मी या देशाचा नागरिकसुद्धा आहे. तरुणांच्या समस्या दवाखान्याच्या दारापाशी संपत नाही. आपण आता गप्प राहिलो तर आपलं भविष्य अंधारात जाईल. आपल्याला अशा शिक्षण संस्था मिळतील ज्या प्रत्येकाला अपयशी ठरवतील, अगदी ज्यांची सेवा करण्यासाठी आम्ही शिक्षण घेतलंय, त्यांचंही नुकसानच होणार आहे,” हा तरुण पोट तिडकीनं सांगतो.

पुरेशा शैक्षणिक सुविधा नसणारे उत्तर प्रदेशातल्या गोंडा जिल्ह्यातील अनुप कुमारसारखे काही तरुण आहेत. पंधरा वर्षांचा असूनही अनुप दुसऱ्या इयत्तेमध्ये शिकतोय. त्याचे आई-वडील मजूर असल्यानं त्यांना त्याचं शिक्षण परवडत नव्हतं. घरच्यांना मदत करण्यासाठी अनुपही लहानपणापासूनच मेहनतीची कामं करत आलाय.

“मी दुसरीत असलो तरी, काय बरोबर आहे आणि काय चूक आहे हे समजण्याइतकं जग मी पाहिलंय,” त्यानं या वार्ताहराला सांगितलं. “मी इथं आलो कारण मला डॉक्टर व्हायचंय. मी बारावी करेन अन् मेडिकलची प्रवेश परीक्षा देईन, तेव्हा मला पेपरफुटीसारख्या घटनांचा सामना करायचा नाहीये आणि त्या चिंतेत जगायचंही नाही.”

या मोर्चाच्या काही दिवस आधी, राजधानीत जंतर मंतरवर आंदोलनस्थळी हजारो लोक जमू लागले. ते देशभरातील लहान शहरं आणि गावांमधून आले होते. अनेकांना, दिल्ली गाठण्यासाठी रेल्वे आणि बसने लांबचा आणि अवघड प्रवास करावा लागला. काहींनी तिकीटासाठी पैसे जमा केले तर काही मित्रांसोबत प्रवास करत होते.

“आमचं अस्तित्व आहे याची आठवण संसदेला करून देण्यासाठी मी इथं आलोय,”असं उत्तर प्रदेशातल्या अलीगढ जिल्ह्यातील बरसेरा गावातील १७ वर्षीय प्रंक्षित म्हणतो. तो पहिल्यांदाच गावाबाहेर पडलाय. “माझ्या गावातल्या खूप लोकांनी संसद कधीच पाहिली नाही, पण तिथून देशाचा कारभार चालतो, यावर विश्वास ठेवून आम्ही मोठे झालो.”

हरी कृष्णच्या मित्रांनी त्याला दिल्लीत येता यावं म्हणून ५००० रुपये गोळा केले. उत्तर प्रदेशातल्या बुलंदशहर जिल्ह्यातील क्योली खुर्द गावातून त्याचा प्रवास सुरू झाला. हा १८ वर्षांचा तुण शेतमजुराचा मुलगा आहे. त्यानं सांगितलं की, हा प्रवास करण्यासाठी त्याची अनेक दिवसांची मजूरी बुडली.

“या आंदोलनामुळं काय बदल होईल हे मला माहित नाही. पण आपण जर आवाज उठवला नाही तर पुढची परिस्थितीही बदलणार नाही. म्हणूनच मी आज इथं आलोय,” त्या गर्दीत तो हातात वही-पेन घेऊन बसला आणि घोषणा लिहू लागला अन् गर्दीतले लोक त्या घोषणांना प्रतिसाद देत होते.

सोमवारी १९ जुलैपर्यंत आंदोलकांनी घोषणा दिल्या, वेगवेगळ्या भाषांमध्ये गाणी गायली आणि वक्त्यांची भाषणं ऐकली. त्यांनी बेरोजगारी, कृषी संकट, विस्थापन, शिक्षण, फॅसिझम आणि घटनात्मक हक्कांवर घोषणा फलक झळकावले.

पेपरफुटीच्या पारदर्शक चौकशीच्या मागणीसोबतच, स्पर्धा परीक्षांचा तणाव, अनिश्चितता आणि वारंवार येणाऱ्या अपयशांमुळे आत्महत्या करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या वाढत्या संख्या यांची जबाबदारी सरकानं घ्यावी अशी मागणी या आंदोलकांची आहे.

“गावाकडच्या पोरांना राजकारण कळत नाही, असं लोकांना वाटतं,” मोहम्मद गोलू म्हणतो. अवघ्या १९ वर्षांचा मोहम्मद बिहारच्या समस्तीपूर जिल्ह्यातून दिल्लीत आलाय. पोटापाण्यासाठी गोलू इलेक्ट्रॉनिक वस्तू दुरुस्त करतो. घरची आर्थिक परिस्थिती कमकूवत असल्यानं त्यानं कमी वयात काम करणं सुरू केलं.

“शाळेत शिक्षक नाही, हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टर नाही तर कधी भरती परीक्षा नाही या सगळ्यामागचं राजकारण आम्हाला समजतं. राजकारण ही काही मनोरंजनाची गोष्ट नाही. आपल्याला शिक्षण, नोकरी मिळेल की नाही किंवा चांगलं आयुष्य घडेल की नाही, या सर्व गोष्टीही राजकारणानेच ठरत असतात,” त्याची स्पष्ट मतं तो पारीला सांगत होता.

तो म्हणतो की, गावातील तरुणांच्या समस्या देशाच्या राजकीय केंद्रस्थानी पोचाव्यात, मग ते फक्त एका दिवसासाठी का असेना. म्हणूनच त्याने दिल्ली गाठली होती.

या गर्दीत असे लोक होते, जे वेगवेगळ्या ठिकाणी राहूनही एकसारख्या आव्हानांचा सामना करतायत आणि आज ते आपल्या मागण्यांसाठी एकाच राजकीय व्यासपीठावर एकत्र आलेत. त्यांनी रात्रभर प्रवास केलाय, बस, ट्रेनसाठी अनेक तास ताटकळले आहेत. पाठीवर सॅक, पाण्याच्या बाटल्या, गुंडाळलेले बॅनर अन् घरून आणलेला जेवणाचा डबा असे अनेक तरुण-तरुणी इथं दिसत होते. शाळा, कॉलेज, शेती, मजूरी हे सर्व मागे सोडून आपल्या हक्कांसाठी ते इथे जमले. यातल्या हजारो तरुणांनी संसद कधीच पाहिली नव्हती. ही सर्व मुलं होती शेतकऱ्यांची, मजुरांची आणि आदिवासींची.

अनेक वर्षं शिक्षण घेतलेले, नोकरीच्या प्रतिक्षेत असलेले आणि परिस्थिती बदलेल याची आशा बाळगणारे हे तरुण विचारतात की त्याचं भविष्य कसं असेल?

या आंदोलनाचं नेतृत्व ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ करतेय. एका न्यायाधीशाने बेरोजगार तरुणांसाठी वापरलेल्या ‘झुरळ’ या अपमानास्पद शब्दाला प्रत्युत्तर म्हणून ही संघटना सुरू झाली खरी पण आता लाखो लोक यात आता जोडले गेलेत.

केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा, परीक्षा पेपरफुटीची पारदर्शक चौकशी, दोषींवर कारवाई करणे, सरकारी भरतीतील दिरंगाई आणि देशातील परीक्षा व भरती प्रणाली विश्वासार्ह करणे अशा मागण्यांचा यामध्ये समावेश आहे.

या आंदोलनाला शिक्षण सुधारक आणि हवामान कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांचाही पाठिंबा मिळालाय, त्यांनी दिल्लीच्या जंतर मंतरवर आमरण उपोषण सुरू केलं. १८ जुलैला या आमरण उपोषणाला तीन आठवडे उलटले आणि दिल्ली पोलिसांनी वांगचुक यांना जबरदस्तीने सफदरजंग रुग्णालयात नेलं. डॉक्टरांनी त्यांच्या ढासळत्या प्रकृतीवर तातडीनं उपचारांची गरज असल्याचा इशारा दिला असल्याचं कारण पोलिसांनी दिलं.

उत्तर प्रदेशातल्या हापूरमधून आलेल्यांमध्ये ओवैश हा तरुणही आहे. त्यानं बी.टेकचं शिक्षण अर्धवट सोडलंय. त्याच्या बाजूलाच झैद उभा होता. त्यानंही हलाखीच्या परिस्थितीमुळे दहावीनंतर शाळा सोडली. तो आता घरखर्च भागवण्यासाठी ओवैशसोबत काम करतोय.

“ज्या कारणांमुळे माझं शिक्षण थांबलं, त्याच कारणांमुळे पुढच्या पिढीचं शिक्षण थांबू नये असं मला वाटतंय. त्यांना अशा संधी मिळायला हव्या ज्या मला कधीच मिळाल्या नाहीत,” असं झैद म्हणतो.

ओवैश आणि झैद या दोघांनाही इथं येण्यासाठी घरच्यांनी विनवणी करावी लागली.

“आम्ही मुस्लिम असल्यामुळं घरचे घाबरले होते,” तो सांगतो. “माझी आई मला सतत सांगत होती की, तू जाऊ नको. कारण आंदोलनांमध्ये काय होतं ते तिनं पाहिलंय, बऱ्याचदा काही चुकीचं घडतं तेव्हा मुस्लिमांनाच लक्ष्य केलं जातं.”

“मी आईला बोललो, जर मला मुलगी झाली अन् पेपर फुटल्यामुळे तिचं भविष्य हिरावलं गेलं तर? तिनं वर्षानुवर्षे अभ्यास केला आणि तरीही तिला योग्य संधी मिळाली नाही तर?” त्याच्या हास्यात उदासी होती.

आपल्या कुटुंबीयांच्या चिंतेची पर्वा न करता, प्रवासातील धोक्यापेक्षा गप्प राहण्यात जास्त धोका आहे, असं मानून हे दोन्ही मित्र दुसऱ्याच दिवशी दिल्लीला रवाना झाले.

२० जुलैला म्हणजे संसदेवरील मोर्चाच्या दिवशी दिल्ली पोलिसांनी परिसरात निर्बंध लादल्यानंतर आंदोलकांना थांबवण्यात आलं; अनेकांना ताब्यात घेतलं गेलं आणि काहींवर लाठीचार्ज झाला. आंदोलकांना पांगवण्यासाठी पोलिसांनी लाठीचार्ज केला आणि अश्रुधुराच्या नळकांड्या फेकल्या, परंतु आंदोलक अनेक ठिकाणी पुन्हा एकत्र जमले. या सगळ्यांत ग्रामीण भागातील तरुणांची संख्या मोठी होती.

उत्तर प्रदेशातील एका गावातून आलेला अभिषेक कुमार म्हणतो, "अब हो गया हमारा. सरकारकडून आम्हाला ही अपेक्षा नव्हती. त्यांनी आम्हाला अशी वागणूक दिली जणू आमची काही किंमतच नाहीये.” जेव्हा पोलिसांनी अश्रुधुराच्या नळकांड्या फेकल्या तेव्हा अभिषेक आणि त्याचे मित्र मोर्चाच्या अग्रभागी होते. त्यानंतर झालेल्या लाठीचार्जमध्ये ते जखमीही झाले.

२४ वर्षीय अभिषेक सरकारी भरती परीक्षेची तयारी करतोय. तो आग्र्यातील फतेहपूर इथून आपल्या दोन मित्रांसोबत आला होता. यात करण २५ वर्षांचा आणि रोहित कुमार २० वर्षांचा होता. ते सोमवारी पहाटे ४ वाजता राजधानीत पोहोचले आणि त्याच दिवशी संध्याकाळी निघून गेले.

“आम्ही जखमा आणि निराशा सोबत घेऊन घरी जातोय,” करणने 'पारी'ला सांगितलं.

नंतर, सीजेपीच्या दोन प्रतिनिधींनी केंद्रीय मंत्री जे.पी. नड्डा यांची भेट घेऊन मागण्यांचं निवेदन सादर केलं.

“आम्ही आमचं रक्त सांडलंय, जोपर्यंत आमच्या मागण्या पूर्ण होत नाहीत तोपर्यंत मी इथनं जाणार नाही. आम्हाला चांगली वागणूक मिळायला हवी,” असं प्रयागराज जिल्ह्यातील फतेहपूरहून आलेला अमलेश म्हणतो. तो २२ वर्षांचा असून बी.एस्सी.चं शिक्षण घेतोय.

“आम्ही काळजीपूर्वक आणि शांततेने मोर्चा पुढे नेत होतो. आम्ही पोलिसांना फुलंही दिली. पण तरीही त्यांनी आम्हाला मारहाण केली,” तो पुढे सांगत होता.

दडपशाही झाली तरीही, मी या आंदोलनातच राहणार असल्याचं अमलेशनं सांगितलं. “यासाठी मला मरावं लागलं तरी चालेल.”