‘ଏହି ଗରମରେ ମୁଁ ବିକ୍ରି [ଛାଜ୍] କରିପାରୁ ନାହିଁ’

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଏପ୍ରିଲ୍ ମାସ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଉଦାର ମାସ। ଏହି ସମୟ ବେଳକୁ ପଞ୍ଜାବରେ ଗହମ ଅମଳ ଋତୁ ଶେଷ ହୋଇ ଆସୁଥାଏ ତାଙ୍କର ହାତ ବୁଣା ଝୁଡ଼ି - ପଞ୍ଜାବରେ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ ଛାଜ୍‌ର ଚାହିଦା ପୁଣି ଥରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଅଳ୍ପ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଆୟ ବଢ଼ି ଯାଇଥାଏ ତାହା ସହିତ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମ ବଳ ଓ ଆତ୍ମ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ।

7 ବର୍ଷ ଧରି ଏପ୍ରିଲ୍ ମାସର ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟଧାରା କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହିପରି ଥିଲା। ସକାଳ 5ଟାରୁ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା ଆଉ ତା’ପରେ ସେ ସକାଳ 6ଟାରେ ବସ୍ ଧରି ଫଜିକା ଜିଲ୍ଲାରେ ତାଙ୍କ ଗାଁ ଟାହଲି ୱାଲା ବୋଡଲାରୁ ବାହାରି ପାରୁଥିଲେ। ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବୋଝେ ଛାଜ୍ ମୁଣ୍ଡାଇ ସେ ସାରା ଦିନ ଆଖପାଖ ଗାଁ ଗଣ୍ଡାରେ ବୁଲି ତାଙ୍କର ଝୁଡ଼ି ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ।

ଆଜିକାଲି ଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ଗ୍ରାହକ ହେଉଛନ୍ତି କେବଳ ବୟସ୍କ ମହିଳାମାନେ ଯେଉଁମାନେ କି ତାଙ୍କର ପରିଚିତ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଥାନ୍ତି: ‘‘ବେବେ, କିଥେ ଛାଜ୍ ଚକି ଫିରଦି ହେବ? ଆଜକାଲ୍ କି କୁଡିୟାନୁ ଛାଜ୍ ଫଡ଼ାନ୍ ଭି ନହିଁ ଆନ୍ଦେ [ଆଲୋ, ଛାଜ୍‌ ନେଇ କୁଆଡ଼େ ଯାଉଛୁ? ଆଜିକାଲିକା ଝିଅମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକ କେମିତି ଧରିବାକୁ ହୁଏ ସେତିକି ବି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ]।”

ସେମାନଙ୍କର କଥା ବା ଛାଜ୍ କିଣିବା ପାଇଁ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମିଯିବା କେବେ ବି ତାଙ୍କୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରିନାହିଁ। ଗତ ୪୦ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ କେବେ ବି ତାଙ୍କ ପରିବରର ଏହି କାରିଗରୀ ତ୍ୟାଗ କରିବା ବିଷୟରେ ଥରେ ବି ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି। ‘‘ମୁଁ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବି? ଜିତନେ କୋଇ କାରଣ ଭଲା ନାହିଁ ସି, ଛଡ଼ନା କଡ଼େ ବାସ୍ତେ ସି? ଏଡେ ତେ ସି ରୋଟି [ଯେତେବେଳେ ମତେ ଦେବାକୁ କେହି ନଥିଲେ ଏହା ଥିଲା ମୋର ରୁଟି],” ଏ ବର୍ଷ ଫେବୃୟାରୀରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରଥମ ସାକ୍ଷାତ ସମୟରେ ସେ ଏହା କହିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଝୁଗି ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ୫୦ ବର୍ଷୀୟା ମହିଳା ଜଣକକ ଆଗାମୀ ଋତୁ ପାଇଁ ଛାଜ୍ ମାନ ବୁଣିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ।

ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ଦାଜ କରିନଥିଲେ ଯେ ଏଥରର ଏପ୍ରିଲ୍ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହେବ। ଫାଜିକା ଜିଲ୍ଲାରେ ତାପମାତ୍ରା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏପ୍ରିଲ ମାସରେ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କୁ ଫୋନ୍ କଲି, ମୁଁ ଆଶା କରୁଥିଲି ଯେ ମୁଁ ମାତ୍ର କିଛି ସପ୍ତାହ ତଳେ ଶୁଣିଥିବା ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ବଦଳରେ ଏବେ କ୍ଷୋଭ ଭରି ରହିଥିଲା। ‘‘ମୁଁ ଛାଜ୍ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଗାଁକୁ ଯାଇ ପାରୁନାହିଁ। ମୁଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଲିପାରୁ ନାହିଁ ଏବେ ସୁସ୍ଥ ହେଉଛି। ମୁଁ ଏବେ ଔଷଧ ଖାଉଛି। ମୁଁ ଭଲ ହୋଇଗଲେ, ଶୀତଦିନେ ଏଠାକୁ ଆସିବି ଓ ଛାଜ୍ ବିକ୍ରି କରିବି,’’ ସେ କହନ୍ତି। ‘ବର୍ତ୍ତମାନ ବହୁତ ଗରମ ହେଉଛି, ମୁଁ ଖରାରେ ବିକ୍ରି କରିପାରୁନାହିଁ।

ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କୁ ଭେଟିବାର ସମୟ ଥିଲ ଫେବୃୟାରୀ ମାସର ଏକ ଆରାମଦାୟକ ଦିନ। ଖରା ଟାଣ ଥିଲା ସିନା ପବନରେ ଶୀତୁଆ ଅନୁଭବ ଥିଲା, ଶୀତ ସରି ସରି ଆସୁଛି ବୋଲି ମନେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା। ଅମଳ ଋତୁ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଦୁଇ ମାସ ବାକି ଥିଲା,ଅମଳ ଋତୁରେ ଚାହିଦା ବଢ଼ିବାକୁ ଆଖିରେ ରଖି ଆଉ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ପାଛୁଡ଼ିବା ପାଇଁ କୁଲା, ଛାଜ୍ ତିଆରିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ।

କାମ କରିବା ଭିତରେ ସେ ତାଙ୍କର ପଚାଶ ବର୍ଷର ଜୀବନ ଓ କାରିଗରୀର କାହାଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ, ପ୍ରଥମେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ତିନି ଭଉଣୀ ଓ ଚାରି ଭାଇ ମିଶି କିପରି ମାଆ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରୁଥିବାର ଦେଖି ବଡ଼ ହୋଇଥିଲେ; ‘‘ଆମ ମାଆ ଛାଜ୍ ତିଆରି କଲାବେଳେ ଆମେ ଭଉଣୀମାନେ ଖୁବ୍ ଛୋଟ ଛୋଟ ଥିଲୁ। ଆମେ ଛୋଟ ଛୋଟ ତିଲା (ସରକନ୍ଦା ଘାସର ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡ) ଗୋଟାଇ ନେଉଥିଲୁ ଏବଂ ମାଆ ବୁଣିଲା ବେଳେ ଦେଖି ଦେଖି ବୁଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲୁ।’’

ଏହି କାରିଗରୀ ଶିଖିଲା ବେଳକୁ ତାଙ୍କର ବୟସ ୧୪ ପାଖାପାଖି ଥିଲା। କ୍ରିଷ୍ଣା ସବୁକଥା ଚଟାପଟ୍ ଶିଖି ଯାଉଥିଲେ। ସେ କହନ୍ତି ‘‘ମୁଁ କେବେ ଭୁଲ୍ କରୁନଥିଲି’’, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଘଟଣା ତାଙ୍କର ମନେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ‘‘ଥରେ ମୋ ବଡ଼ ଭଉଣୀ ଗୁଲଜର ମୋହାତକୁ କନ୍ନାରେ (ସରକନ୍ଦା ଘାସ) ପିଟି ଦେଲା ଓ ଗାଳି ଦେଇ କହିଲା ‘‘ ତତେ କ’ଣ ଠିକ୍‌ରେ ବୁଣି [ଜାଞ୍ଚ]ଆସେ ନାହିଁ?’’ ସେ ମନେ ପକାଇ ଗର୍ବର ସହ କହିଲେ ଯେ ନିଜେ ସଜାଡ଼ିବା ସହ ଭଉଣୀକୁ କହିଥିଲେ ଯେ ‘‘ତୁ ଏ ଭିତରକୁ ଆସେନା’’।

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଜଣେ ଅନାଥ ଯାଙ୍ଗ ରାମଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଏହି ଦମ୍ପତ୍ତିଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଜୀବିକା ଥିଲା ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବା ଏବଂ ବିକ୍ରି କରିବା। ସେ ଛାଜ୍ ବୁଣନ୍ତି, ଯାହାକୁ କି ଯାଙ୍ଗ ରାମ ଆଖପାଖ ଗ୍ରାମରେ ବିକ୍ରି କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହିପରି ଭାବରେ ରୋଜଗାର କରୁଥିବା ଅର୍ଥରେ ତାଙ୍କ ଘର ଚଳୁଥିଲା

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବିବାହର ମାତ୍ର ତିନି ବର୍ଷ ପରେ ଜାଙ୍ଗ ରାମ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ଦୁଃଖଦ ମୋଡ଼ ନେଇଥିଲା। ‘‘ମୋ ଝିଅର ବୟସ ଥିଲା ମାତ୍ର ୨ ବର୍ଷ ଓ ମୋ ପୁଅ ମାତ୍ର ୨୦ ଦିନର ହୋଇଥିଲା। ଶାଶୁ ଶ୍ୱଶୁର ତ କେହି ନଥିଲେ, ବାପା ମୋତେ ଘରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ, ତିନି ପ୍ରାଣୀ କିପରି ବଞ୍ଚିବୁ ମୁଁ କିଛି ଭାବିପାରୁନଥିଲି’’, ସେ କହନ୍ତି। ‘‘ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ, ମୋ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଗଲା’’।

ସେ ଏକଥା କହିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ହାତ ଛାଜ୍ ବୁଣିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ। ତାଙ୍କ ବୁଣିବା କାମ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ପରି ମନେ ହେଉନଥିଲା ବରଂ ତାଙ୍କର ସମର୍ପଣ ପରି ମନେ ହେଉଥିଲା, ଯେମିତିକି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏହି କାରିଗରୀ ମଧ୍ୟରେ ହଜେଇ ଦେଇଥିଲେ ଯାହାକି ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଜୀବିକା ସବୁକିଛି ଥିଲା। ‘‘ଫେରିବା ପରେ ମୁଁ ଛାଜ୍ ତିଆରି ଆରମ୍ଭ କଲା, ମୋର ବାପା ଗାଁ ଗାଁ ବୁଲି ସାଇକେଲରେ ବିକ୍ରି କଲେ,’’ ସେ କହନ୍ତି।

ସତର ବର୍ଷ ତଳେ ବାପାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରିଷ୍ଣା ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଝୁମ୍ପୁଡ଼ିରେ ରହୁଥିଲେ। ‘‘ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ହେଉଥିଲା, ଘର ଭିତରେ ପାଣି ସନ୍ତଉଥିଲା। ଜୋର୍‌ରେ ପବନ ହେଲେ ପୂରା ଘର ଦୋହଲୁଥିଲା’’, ସେ ମନେ ପକାନ୍ତି। ‘‘ଆମେ ଦଉଡ଼ିରେ ଟାରପୋଲିନ୍ ବାନ୍ଧି ଖଟିଆରେ ବାନ୍ଧି ଦେଉଥିଲୁ ଏବଂ କାଠ ଖମ୍ବରେ ଏହାକୁ ଠିଆ କରି ରଖୁଥିଲୁ।

ତାଙ୍କ ପଛରେ ଥିବା ପକ୍କା ଘରକୁ ଦେଖାଇ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ କହନ୍ତି ‘‘ପ୍ରତି ମାସରେ ମୁଁ ଓ ମୋ ମାଆ ପାଉଥିବା ୧୫୦୦ ଟଙ୍କାର ବିଧବା ଭତ୍ତା ସାହାଯ୍ୟରେ ମାତ୍ର ୨୨ ଫୁଟରେ ୧୨ ଫୁଟ ଆକାରରେ ୨ ନମ୍ବରୀ ଇଟା [ନିମ୍ନ ମାନର] ସହିତ ଏହାକୁ ତିଆରି କରିଥିଲୁ। ତାଙ୍କର ମାଆ କର୍ତ୍ତାରାଓ ବେ, ଆଠ ବର୍ଷ ତଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିଲେ। ପୁରୁଣା ଝୁମ୍ପୁଡ଼ି ଘରଟି ଏବେ ଏହି କୋଠରୀ ସମ୍ମୁଖରେ ରହିଛି ଏବଂ ସେଥିରେ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ତିଲାର ବିଡ଼ାମାନ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଛି।

ଛାଜ୍ ତିଆରି ସହିତ କେବଳ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ଗଭୀର ଭାବରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ତାହିଲ ୱାଲା ବୋଡଲାରେ ଢିଆ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପଞ୍ଜାବରେ ସୂଚୀଭୁକ୍ତ ଜାତି ଭାବରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ଅଧିକାଂଶ ପରିବାରର ଜୀବିକା ହେଉଛି ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବା। ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମାଲୋଟ୍-ଫଜିକା ସଡ଼କ ପାର୍ଶ୍ୱଠାରୁ ୯୦ ଫୁଟ୍ ଦୂରରେ ବାସ କରନ୍ତି ସଡ଼କକୁ ଲାଗି ରହିଥିବା ଜମିର ମାଲିକମାନଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଖଣ୍ଡେ ଜମି କିଣି ସେଠାରେ ରହୁଛନ୍ତି। କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କାରିଗରୀରେ ଉଭୟ ଲିଙ୍ଗର ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ରହିଥାଏ: ‘‘ମହିଳାମାନେ ଘରେ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରନ୍ତି ଯେତେବେଳେ କି ପୁରୁଷମାନେ ଗାଁକୁ ଯାଇ ସେଗୁଡ଼ିକ ବିକ୍ରି କରିଥାନ୍ତି।

ସେ ନିଜେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉଭୟ ଭୂମିକା ନିଜେ ନିର୍ବାହ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ: ‘‘ହୁଁ ଆପ୍ ଦେ ସର୍ ତେ ହାଇ ପୁରା। ଆପ୍ ହି ବନାନଦିୟା ତେ ଆପ୍ ହି ପିଣ୍ଡା ଭିଚ କାଇ ଆନି ଆ [ବର୍ତ୍ତମାନ, ସବୁକିଛି ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି। ମୁଁ ନିଜେ ସେଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି କରୁଛି ଏବଂ ଗାଁ ଗାଁ ବୁଲି ବିକ୍ରି ମଧ୍ୟ କରୁଛି]।”

ସରକନ୍ଦା ଘାସ (କିମ୍ବା ସାକାରମ୍ ମୁଞ୍ଜା)ହେଉଛି ଏକ ଡେଙ୍ଗା ଶକ୍ତ ଘାସ ଯାହାକି ସୁନେଲି ଧଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ - ନଦୀ ଏବଂ ଖାଲି ଜମି ନିକଟରେ ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାନରେ ବଢ଼ିଥାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଶୀତ ଦିନେ ଅମଳ କରାଯାଇଥାଏ।

‘‘ଡହ ଡହ ଖରାଦିନେ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଖିଯାଏ’’, କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଘର ସାମ୍‌ନାରେ ରହୁଥିବା ଝିଆରୀ ଜ୍ୟୋତି କହନ୍ତି, ‘‘ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଦଶହରା ବା ଦୀପାବଳି ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଣିଥାଉ।’’

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କର ଛାଜ୍ ବୁଣିବା ପାଇଁ ଦରକାର ହେଉଥିବା ସରକନ୍ଦା ସେ ତାଙ୍କ ଘର ପାଖାପାଖି ବଢ଼ୁଥିବା କେନାଲ୍ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଆଣିଥାନ୍ତି। ‘‘ଆମେ ସେଠାକୁ ଏକ କାଡୁକାରେ [ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଏକ ଚାରିଚକିଆ କାଠ ଯାନ ଯାହାକି ଡିଜେଲ ଜେନେରେଟରରେ ଚାଲିଥାଏ] ଯାଇଥାଉ,” ସେ କହନ୍ତି। ‘‘ଚାଷ ଜମିର ହିଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘାସ ବଢ଼େ, କିନ୍ତୁ ଜମି ମାଲିକମାନେ ତା’ ବଦଳରେ ଟଙ୍କା ମାଗିଥାନ୍ତି।’’

ଯେତେବେଳେ କେନାଲ୍ ପାଖରେ ଯଥେଷ୍ଟ ସରକନ୍ଦା ମିଳେ ନାହିଁ ବେଳେ ବେଳେ ସେମାନେ ଭଟିଣ୍ଡାରୁ ୪୦ କିଲୋକୁ ୨୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ କିଣିଥାନ୍ତି। ଜ୍ୟୋତି ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ‘‘କ’ଣ କରିବୁ ଏହା ଆମର ରୋଜଗାରର [ଜୀବିକା] କଥା’’।

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ସରକନ୍ଦା ଘାସର ଲମ୍ବା ଲମ୍ବା କାଣ୍ଡ ବାଛି ଆଣିଥାନ୍ତି ଯାହାକୁ କି ସେ ମୁଞ୍ଜି ବୋଲି କହନ୍ତି ଓ ଏହାର ଉପରସ୍ତରକୁ ତାଞ୍ଛି ବାହାର କରି ଦିଅନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ହାତରେ ଧରି ସେ କହନ୍ତି ‘‘ଏହା ଭିତରେ ତିଲା ରହିଥାଏ।’’ ତିଲା ବାହାର କରିବା ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟ ୧୦ ଦିନ ପାଇଁ ଖରାରେ ଶୁଖାଇ ଦିଆଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଘାସରୁ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପୃଥକ କରାଯାଇଥାଏ।

‘‘ଆମେ ମାସରେ ଶହେ ତିଲା ପ୍ରଥମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାଉ’’ କ୍ରଷ୍ଣା ରାଣୀ କହନ୍ତି, ଆମେ ଏକ ରବର ଥ୍ରେଡ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଏକାଠି ରଖି ବୁଣିଥାଉ, ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କୁହାଯାଏ ତଲାଇ। ସେ ତିଲା ବିଡ଼ାକୁ ଦେଖାଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏକାଠି ଯୋଡ଼ିବା ପରେ ଏହା ତଲାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ।’’ ଏହି ତଲା ଛାଜର ଆଧାର ହୋଇଥାଏ।

କାଣ୍ଡର ଶକ୍ତ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଯାହାକି ତିଲା ଅପସାରଣ କରିବା ପରେ ରହିଥାଏ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଏ କନ୍ନା। ଏହା ଅଧିକ ମୋଟା ଓ ଶକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଛାଜର ଢାଞ୍ଚାର ଓଜନ ବହନ କରିଥାଏ। କନ୍ନାରେ ରହିଥିବା ଏହି ଛୋଟିଆ କଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ତ୍ୱଚା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସେ ପୋଡ଼ାଜଳାର କାରଣ ହୋଇଥାଏ, ଜ୍ୟୋତି ଛୁରୀରେ କନ୍ନାଗୁଡ଼ିକୁ ସାଉଁଳିଆ କଲାବେଳେ ଦେଖାଇ କହନ୍ତି।

ଜ୍ୟୋତି କହନ୍ତି ‘‘ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅମଳ କଲାବେଳେ ଆମେ ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ପୁରା ହାତ ଥିବା ପୋଷାକ, ଗ୍ଲୋଭ୍‌ସ ଏବଂ ମୋଜା ପିନ୍ଧିଥାଉ।’’ ‘‘କିନ୍ତୁ ତଥାପି ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ତ୍ୱଚାରେ ଫୁଟିଯାଏ ବେଳେ ବେଳେ ମୁହଁ ଓ ବେକରେ ମଧ୍ୟ ଫୁଟିଯାଏ। ତେଣୁ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଫେରୁ, ଆମେ ସୋରିଷ ତେଲ ଲଗାଇ ଗାଧୋଇ ଥାଉ’’, ସେ କହନ୍ତି।

ଏହି କନ୍ନାଗୁଡ଼ିକ କାଟି ଛୋଟ କରି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଛୋଟ ଛୋଟ ଚାରିଟି କନ୍ନାକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ଫାଳ କରି କାଠନ୍‌ କରାଯାଇଥାଏ ଯାହାକି ଛାଞ୍ଚକୁ ଧରି ରଖିବା ପାଇଁ ଛାଜ୍‌ର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥାଏ। କ୍ରିଷ୍ଣା ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ସମୟରେ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବାଉଁଶ ପଟ୍ଟି ବୁଣାଯାଇଥାଏ, ଅନ୍ୟଥା ‘‘ଏହି ତିଲାଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବ ଏବଂ ବୁଣିବା କଷ୍ଟକର ହେବ’’।

ସେ ଛାଜ୍‌ରେ ଅତିକମ୍‌ରେ ତିନୋଟି ବାଉଁଶ ପଟ୍ଟି ବୁଣିଥାନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଏହି ବାଉଁଶ ଫଜିକା ସହରରୁ ୩୦ ଫୁଟ୍ ଆକାରର ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ୩୦୦ ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟରେ କିଣାଯାଇଥାଏ।

ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଡ଼ି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ ପେୱାରା ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ କନ୍ନା ବ୍ୟବହାର କରି ତିଆରି କରାଯାଇଥାଏ। ପୂର୍ବରୁ ତଲାରେ ରଖାଯାଇଥିବା କେତେକ ତିଲାକୁ ମଧ୍ୟ ପଟି ପଟି କରି କଟାଯାଇଥିବା କନ୍ନା ଭିତରେ ସଜାଇ ରଖାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ରବର ସୁତା ସାହାଯ୍ୟରେ ଏକାଠି ବୁଣାଯାଇଥାଏ। ଏହି ବିଭାଗରେ, ଉପର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରିଷ୍ଣା ଆଉ ବିଡ଼ାଏ କନ୍ନା ଯୋଗ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ କି ନମନୀୟ କରିବା ପାଇଁ ପାଣିରେ ଭିଜାଇ ରଖାଯାଇଛି ଯାହା ଫଳରେ କୁଲା ତିଆରି ପାଇଁ ଏକ ହ୍ୟାଣ୍ଡେଲ ତିଆରି କରିବାକୁ ଏହାକୁ ମୋଡ଼ାଯାଇପାରିବ।

‘‘ମୋଡ଼ିବା ସମୟରେ କିଛି ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବହୁତ ଅଧିକ ନୁହେଁ ଯାହାଫଳରେ ଛାଜ୍ ଭାଙ୍ଗିଯିବ’’, କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସାନଭାଇ ମୁକ୍ତିଆରକୁ କହନ୍ତି ଯେ କି ଛୁରୀରେ ବାଉଁଶର ପାତିଆ କାଢ଼ୁଥାନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ଭାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି କରାଯିବ। ମୁକ୍ତିଆର ଡ୍ରାଇଭର ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି ସେ ଅଧିକ ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଝୁଡ଼ି ତିଆରିରେ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଆଗୁଆ ସବୁ ଜିନିଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ରଖିଲେ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଛାଜ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ଘଣ୍ଟାଏ ଲାଗିଥାଏ। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘କିନ୍ତୁ ଲେଦର ଥ୍ରେଡ୍ ବା ଚମଡ଼ା ସୂତାରେ ବୁଣାଯାଉଥିବା ଏକ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୧୦ ଦିନ ପାଖାପାଖି ଲାଗିଯାଏ। ‘‘ପ୍ରତିଟି ଅଂଶ, ସୁତାରେ ବୁଣାଯିବା ପରେ ଶୁଖିବା ପାଇଁ ଛଡ଼ାଯାଇଥାଏ। ଯାହାଫଳରେ ଏହା ଶକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ତିଲାଗୁଡ଼ିକ ଛିଡିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ। ରବର ସୁତାର ଛାଜ୍ ପରି ଏହା ହୋଇନଥାଏ, ଯାହାକି ଗଣ୍ଠି ଢିଲା ହେବା ସହିତ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ।’’

ଲେଦର ସୁତାରେ ବୁଣାଯାଉଥିବାଏକ ଛାଜ୍ ର ମୂଲ୍ୟ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ହୋଇଥାଏ, ରବର ସୁତା ତିଆରି ତୁଳନାରେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ୫ ଗୁଣ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ। ତିଆରି ପାଇଁ ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଥିବା ସହିତ ଏହି ପ୍ରକାରର ଛାଜ୍ ତିଆରି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଓ କୁଶଳତା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ସାଧାରଣତଃ ଫାଜିକାରୁ ଲେଦର ବା ଚମଡ଼ାର ଏକ ପାପୁଲି ଆକାରର ଖଣ୍ଡ ଜୋତା ତିଆରି କରୁଥିବା କାରିଗରଙ୍କଠାରୁ ୨୦୦-୩୦୦ ଟଙ୍କାରେ କିଣିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁତା ଆକାରରେ କାଟିଥାନ୍ତି। ଏହି କାମ ପାଇଁ ଆଖି ଉପରେ ବହୁତ ଚାପ ପଡ଼ିଥାଏ। ‘‘ବୟସ୍କ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଲେଦର ଥ୍ରେଡରୁ ତିଆରି ଛାଜ୍‌ର ମୂଲ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ବରାଦ କରିଥାନ୍ତି,’’ ସେ କହନ୍ତି।

ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ, କେବଳ ସେ ଏହି ଲେଦର ଥ୍ରେଡ୍ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିପାରନ୍ତି; ଯୁବପିଢ଼ିମାନେ ସହଜ ବିକଳ୍ପକୁ ବାଛିଥାନ୍ତି। ପ୍ରକୃତରେ ସେ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଯୁବକଯୁବତୀମାନେ ଏହି କାରିଗରୀରେ ଅନାଗ୍ରହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି। ‘‘ଅନେକ ଅନ୍ୟ ବୃତ୍ତିକୁ ଯେପରିକି ଭଙ୍ଗା ଜିନିଷ ସଂଗ୍ରହ କରି କାରବାରକୁ ଆପଣାଉଛନ୍ତି। ଶିକ୍ଷିତ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରୁଛନ୍ତି, କହୁଛନ୍ତି, ଆପଣ ସାରା ଜୀବନ ଘାସ ଚାଞ୍ଝିବାରେ ବିତାଇ ଦେବେ,’’ କ୍ରିଷ୍ଣାରାଣୀ କହନ୍ତି।

କିନ୍ତୁ ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ମୁଁ କେବଳ ଏଇ ଗୋଟେ କାମ ଜାଣେ’’। ସେ ଏପ୍ରିଲ୍ ଏବଂ ମେ ମାସକୁ ଅନେଇ ବସିଛନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଛାଜ୍ ବିକ୍ରି କରି ସେ ପ୍ରାୟ ୬୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିଥାନ୍ତି। ‘‘ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ଅଧିକ ଛାଜ୍ କିଣିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରିଥାଏ। ଯଦି ଲୋକେ କମ୍ କିଣନ୍ତି, ମୋର ରୋଜଗାର କମିଯାଏ। ଆଜିକାଲି ଅଟା ମେସିନ୍ ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି, ତେଣୁ ଲୋକମାନେ କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ ଛାଜ୍ କିଣୁଛନ୍ତି,’’

ଟଙ୍କା ସହିତ ଆସିଥାଏ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ଓ ସମ୍ମାନବୋଧର ଅନୁଭବ। ‘‘ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରି ବିକ୍ରି କରେ, ମୋତେ କାହାକୁ କିଛି ମାଗିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ମୁଁ ଯାହା ରୋଜଗାର କରେ ସେତିକିରେ ଚଳିଯାଏ,’’ ସେ କହନ୍ତି।

ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୨୫ରେ କିନ୍ତୁ ଯୋଜନା ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ଫାଜିକାରେ ତାପମାତ୍ରା ଏ ବର୍ଷ ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ୩୯-୪୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୪୫ ଡିଗ୍ରୀରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ଘରୁ ଗୋଡ଼ କାଢ଼ିପାରିଲେ ନାହିଁ କି ଛାଜ୍ ବିକି ପାରିଲେ ନାହିଁ କି ନୂଆ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ‘‘ମୁଁ ସକାଳୁ ଅତିବେଶୀରେ ୧୦ଟା ଭିତରେ ଅଳ୍ପ କେତୋଟି ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାଏ। ଖରା ଟାଣ ହେଲେ ମୁଁ ଘର ଭିତରକୁ ଚାଲିଯାଏ’’, ସେ କହନ୍ତି।

ଦୁର୍ବିସହ ଖରା କାରଣରୁ ସେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ସକାଳେ ବା ବିଳମ୍ବିତ ସଞ୍ଜରେ ମାତ୍ର କେତୋଟି ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଲେ। ସେ ଆସୁ କାଟେ (ପଞ୍ଜାବୀ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ସପ୍ତମ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ ଯାହାକି ପ୍ରାୟ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରୁ ନଭେମ୍ବର ଭିତରେ ପଡ଼େ) ଏଗୁଡ଼ିକ ବିକ୍ରି କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଛନ୍ତି। ‘‘ପ୍ରାୟ ଦୀପାବଳି ବେଳକୁ ଧାନ ଅମଳ ହୋଇଥାଏ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ସିଟା (ଅମଳ ପରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଧାନ କେଣ୍ଡା) ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି ସେମାନେ ଛାଜ୍ କିଣିଥାନ୍ତି,’’ ସେ କହନ୍ତି।

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ଯାହା ଏପ୍ରିଲ୍-ମେ ମାସରେ ଅନୁଭବ କଲେ ତାହାକୁ ସାମାନ୍ୟ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରବାହର ପ୍ରଭାବ ଭାବରେ ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଇପାରିବ, କହନ୍ତି ଡକ୍ଟର କୁଲୱିନ୍ଦର କୌର ଗିଲ୍, ପାଣିପାଗ ବିଶେଷଜ୍ଞ, ପଞ୍ଜାବ ଏଗ୍ରିକଲଚର ୟୁନିଭର୍ସିଟି, ଲୁଧିଆନା। ‘‘ପଞ୍ଜାବର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ତୁଳନାରେ ଫଜିକା ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଭାବରେ ଉଷ୍ମ କ୍ଷେତ୍ର, ଏବଂ ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧ ମରୁଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏଠାରେ କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହୋଇଥାଏ’’, ସେ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି। ‘‘ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରବାହ ସମୟରେ ଶୁଷ୍କ ପବନ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସେ (କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ) ଜଳହୀନତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥାଇପାରନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମେ ଲୋକଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଛୁ ଯେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ୧୨ଟାରୁ ଅପରାହ୍ଣ ୩ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାହାରେ କାମ କରିବେ ନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଖର କିରଣ ପଡ଼ୁଥାଏ।’’

କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀଙ୍କ ଝିଆରୀ ଜ୍ୟୋତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପ୍ରବାହ ବେଳେ ମଧ ଛାଜ୍ ତିଆରି କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଉଥିଲା। ‘‘ତା’ର ବୟସ ଅଛି। ମୋର ଡାଇବେଟିସ୍ ଅଛି, ଆଣ୍ଠୁ ମଧ୍ୟ ଦରଜ ହେଉଛି। ଯଦି ମୁଁ ଅଧିକ ସମୟ କାମ କରିବି, ମୋତେ ଜର ହୋଇଯିବ। ଜୱାନି ଜୱାନି ହୋତା.ହେ, ବୁଢ଼ାପା ବୁଢ଼ାପା ହି ହୋତା ହେ (ଯୁବ ଅବସ୍ଥା ଯୁବ ସୁଲଭତାରେ ଭରପୁର ହୋଇଥାଏ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ତ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ହୋଇଥାଏ),’’ ସେ କାରଣ କହନ୍ତି। ‘‘ମୁଁ ବହୁତ କାମ କରୁଥିଲି ମୋତେ କେବେ ହାଲିଆ ଲାଗୁନଥିଲା ଏବେ, ଦିନକୁ ଦୁଇ ଥର ବାସନ ମାଜିବା ମଧ୍ୟ ମୋତେ କଷ୍ଟ କାମ କରି ଲାଗୁଛି’’।

ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଛାଜ୍ ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ସମୟ ହାତରୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଏବେ କ୍ରିଷ୍ଣା ରାଣୀ ଆଗାମୀ କିଛି ମାସ କଷ୍ଟକର ହେବ ବୋଲି ବୁଝିଗଲେଣି। ତାଙ୍କର ପ୍ରାୟ ୫୦୦୦ ଟଙ୍କା ପାଖାପାଖି କ୍ଷତି ହୋଇଥିବ ଯଦି ଓ ଏହା ଅଧିକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ପେଟ ପାଟଣା ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ‘‘ଏବେ, କାମ କମ୍ ତେଣୁ ମୋତେ ଗାଁ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ ମାଗିବାକୁ ହେବ। କେହି ପଚାଶେ ଶହେ ଦେଲେ ଔଷଧ କିଣି ଖାଇବେ। ଯଦି କେହିଛାଜ୍ ପାଇଁ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ବୁଣିଦିଏ,’’ ସେ କହନ୍ତି।

ମୃଣାଳିଣୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନର (ଏମଏମଏଫ)ର ଏକ ଫେଲୋସିପ୍, ଏହି କାହାଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସହାୟତା କରିଛନ୍ତି।

ଏହାର ଲେଖକ ସତପାଲ ସିଂ ଏବଂ ତରସିମ୍ ସିଂଙ୍କୁ ଏହି କାହାଣୀ ରଚନାରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଧନ୍ୟବାଦ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍