या उन्हामुळे मी ‘छज’ विकू शकत नाही

कृष्णा राणीला एप्रिल महिना हा नेहमीच चांगला महिना वाटत आला आहे. पंजाबमध्ये गव्हाच्या कापणीच्या हंगामानंतर तिने हाताने तयार केलेल्या धान्य निवडण्याच्या टोपल्यांना किंवा सुपल्यांना चांगली मागणी असते. या टोपल्यांना पंजाबीमध्ये ‘छज’ म्हणतात. त्या एका थोड्याशा काळापुरते का होईना त्यांना चांगले पैसे मिळत असल्याने ह्या कारागीरांचा आत्मविश्वास वाढतो आणि आपण स्वावलंबी आहोत याचं मनाला एक समाधानही असतं.

गेल्या सतरा वर्षांपासून कृष्णा राणीसाठी एप्रिल महिना म्हणजे नेहमीच्या कामाचा शिरस्ताच होता. त्यांचा दिवस सकाळी पाच वाजता सुरू होत असे. फाजिल्का जिल्ह्यातल्या टल्लीवाला बोडला या गावातून त्या सकाळी सहा वाजताची बस पकडायच्या. डोक्यावर छज म्हणजेच सुपल्यांचा गठ्ठा घेऊन त्या संपूर्ण दिवस शेजारच्या गावात आणि इतर ठिकाणी फिरून विकण्यात घालवत असत.

पण अलीकडच्या दिवसांत मात्र त्यांच्या या छजच्या एकमेव गिऱ्हाइक असणाऱ्या म्हाताऱ्या बायका त्यांना हसतच विचारतात, (“बेबे, कित्थे छज्ज चाकी फिरदी ऐ? अजकल दियां कुडियां नूं छज्ज फडन वी नाही आंद्या.”) अगं आता या सुपल्या घेऊन कुठे चाललीयेस? आजकालच्या मुलींना तर ती हातात कशी धरायची असते हे सुद्धा माहीत नाहीये.”

पण कृष्णा राणी त्या बायकांच्या अशा बोलण्याने वा छज घेणाऱ्यांची रोडवणारी संख्या बघून कधीच खचल्या नाहीत. जवळपास चाळीस वर्षांत त्यांच्या मनात कधीही आपला हा कौटुंबिक कलेचा वारसा सोडण्याचा विचार आला नाही. “मी ते काम का सोडू? जेव्हा मला रोटी देणारं दुसरं कामच नाही, तेव्हा हे काम सोडायचं कशासाठी? ह्याच्यावरच तर माझी गुजराण होते,” त्या आमच्या पहिल्याच भेटीत सांगत होत्या. आपल्या झोपडीपुढे शांत बसून ही पन्नाशीतली बाई पुढच्या हंगामाकरिता छज (सुपल्या) विणण्यात मग्न होती.

त्यावेळी त्यांना कुठे कल्पना होती, की या वर्षीचा एप्रिल महिना हा त्यांच्यासाठी काहीतरी वेगळाच ठरणार आहे म्हणून. फाजिल्का जिल्ह्यातलं तापमान इतक्या जास्त प्रमाणात वाढणार आहे याचा त्यांनी विचारही केला नसेल.

मी एप्रिलमध्ये कृष्णा राणी यांना फोन केला, तेव्हा काही आठवड्यांपूर्वी त्यांच्या आवाजात जाणवलेली उत्सुकता मात्र आता व्याकुळतेत बदलली होती. “मी आता छज विकायला गावोगावी जाऊ शकत नाही. नीट चालताही येत नाही, आणि तब्येतही नीटपणे सुधारत नाही. औषधं वगैरे सुरू आहेत. आता बरी झाले की हिवाळा येईल आणि मी छज विकेन,” त्या म्हणाल्या. “पण सध्या खूपच गरमी आहे, आणि एवढ्या उन्हात हे विकायला मी बाहेर पडूच शकत नाही.”

फेब्रुवारीचा एक सुखद दिवस होता, जेव्हा माझी कृष्णा राणीशी पहिली भेट झाली. सूर्य चांगलाच तळपत होता पण तरीही सकाळच्या हवेत अजून थोडासा गारवा शिल्लक होता. जणू हिवाळा संपत चालल्याचीच ही वर्दी होती. गव्हाच्या कापणीच्या हंगामाला आणि (छज) सुपल्यांच्या मागणीला सुरुवात व्हायला अजून दोन महिने बाकी असताना कृष्णा राणी मात्र धान्य निवडण्याच्या टोपल्या विणण्यात गुंतलेली होती.

कामात मग्न असतानाच, टोपली विणता विणताच त्या आपल्या आयुष्याची आणि कलेची गोष्ट सांगू लागल्या. त्या स्वतः आणि त्यांची भावंडं म्हणजे तीन बहिणी आणि चार भाऊ लहानपणापासून आईकडे छज म्हणजेच सुपली बनवताना पाहत बसायचो. “आम्ही बहिणी खूप लहान होतो, जेव्हा आई सुपली बनवायची. आम्ही छोटे ‘टिले’ (सरकांड्याच्या पातळ पट्ट्या) उचलायचो आणि आई कशी विणते हे बघत बघत तसं विणण्याचा प्रयत्न करायचो.”

त्यांनी वयाच्या चौदाव्या वर्षी ही कला आत्मसात करायला सुरुवात केली. कृष्णा पटकन शिकणारी होती. “विणताना मी कधीही चुकले नाही,” त्या ठामपणे म्हणतात. पण तेवढ्यात त्यांना एक (अपवादात्मक) प्रसंग आठवतो. “एकदा माझ्या मोठया बहिणीने, गुलजारने ‘कन्ना’ म्हणजे सरकांड्याची काडी, हातावर मारली आणि माझ्यावर ओरडली, ‘तुला ‘जांच’ म्हणजे याचं तंत्र कळत नाही का?’ पण तेव्हा आपल्या बहिणीला “तू बाजूला हो” असं सांगून त्यांनी स्वतःची चूक दुरुस्त केली होती.

अठरा वर्षांची असताना कृष्णा राणीचं लग्न जंग राम या अनाथ तरुणाशी झालं. छज बनवणं आणि विकणं हेच या कटुंबाचं एकमेव उपजीविकेचं साधन ठरलं. कृष्णा छज विणायची आणि जंग राम त्या शेजारच्या गावात नेऊन विकायचा. त्यांचं घर यातून मिळणाऱ्या पैशांवरच चालायचं.

लग्नाच्या पहिल्या तीन वर्षांतच जंग रामने आत्महत्या केली आणि त्यांच्या आयुष्याने दु:खद वळण घेतलं. “माझी मुलगी तेव्हा फक्त दोन वर्षांची होती, आणि मुलगा तर फक्त वीस दिवसांचा. सासरचं कोणीही आधाराला नव्हतं, मग आम्ही तिघे जगणार तरी कसे या विवंचनेतून माझ्या वडिलांनी आम्हाला परत घरी आणलं.” त्या सांगतात. “दोन वर्षांनी माझा मुलगाही मरण पावला.”

हे सगळं सांगत असतानाही त्यांचे हात छज विणण्यात गुंतलेले असतात. विणण्याचा हे काम श्रमापेक्षा सुद्धा अधिक एक समर्पण असल्यासारखीच वाटते. असं वाटतं की जणू तिचं दु:ख या कलेतच मिसळून गेलं आहे, ज्यामुळे त्या आजवर टिकून आहेत. “परत आल्यावर मी घरी छज बनवायला सुरुवात केली आणि वडील गावोगावी सायकलवर जाऊन त्या विकू लागले,” त्या सांगतात.

सतरा वर्षांपूर्वी वडील दारा यांचं निधन झालं तोपर्यंत कृष्णा आपल्या आईवडिलांसोबत एका मोडक्या झोपडीतच रहात होत्या. “पाऊस आला की पाणी आत शिरायचं आणि वाऱ्याचा जोर वाढला की संपूर्ण झोपडीच हलायला लागायची,” त्यांना आठवतं. “मग आम्ही दोऱ्यांनी ताडपत्री बांधून ठेवायचो. त्याला ‘मंजे’ म्हणजे चारपाईने आणि लाकडी खांबांनी आधार देऊन उभी ठेवायचो.”

आपल्या मागच्या बाजूला असलेल्या पक्क्या खोलीकडे हात दाखवत कृष्णा राणी म्हणतात, “माझ्या विधवा आईला मिळणाऱ्या मासिक १,५०० रुपयांच्या पेन्शनच्या मदतीने आम्ही ही खोली अगदी हलक्या प्रतीच्या विटांनी बांधलेली आहे. साधारण २२ बाय १२ फूट." तिची आई करतारो बाई तिच्याचसोबत रहात होती. तिला जाऊनही आता ८ वर्षं झाली. खोलीपुढची जुनी झोपडी मात्र अजूनही आहे. पण आता ती छज विणण्यासाठी लागणाऱ्या टिल्याच्या गठ्ठ्यांनी भरलेली असते.

कृष्णा राणीचं आयुष्यच नव्हे, तर ‘छज’ या संपूर्ण वस्तूशीच तिच्या समाजाचं घट्ट नातं आहे. टल्लीवाला बोडला गावात पंजाबमधल्या अनुसूचित जातीतील ‘ढेया’ समाजातल्या बहुतेक सर्व कुटुंबांची गुजराण या छजवरच चालते. हा समाज मालोट - फाजिल्का रस्त्यावर सुमारे ९० फूट आतल्या बाजूला राहतो, जिथे त्यांच्या कुटुंबांनी रस्त्यालगतच्या शेतकऱ्यांकडून थोडीशी जमीन विकत घेतली होती. कृष्णा राणी सांगतात की या कलेत पुरुष आणि महिलांचं काम वेगवेगळं आहे, “बायका घरी छज बनवतात आणि पुरुष त्या गावोगावी जाऊन विकण्याचं काम करतात.”

मात्र वडिलांच्या निधनानंतर त्यांनी या दोन्ही जाबदाऱ्या स्वतःच सांभाळायला सुरुवात केली, आता सगळं माझ्या खांद्यावरच आहे. मीच छज विणते आणि मीच गावात जाऊन विकते. (“हुण आप दे सर तेय है पूरा. आप ही बनांदियां तेय आप ही पिंडा विच बैच कै आणी आ.”)

सरकंडा गवत (सच्चरम मुंजा) हे सोनेरी-पांढऱ्या रंगाचं उंच, मजबूत गवत असून ते पंजाब, हरियाणा, उत्तर प्रदेश आणि राजस्थान इथल्या नद्यांच्या काठावर आणि मोकळ्या शेतांमध्ये उगवतं. हे गवत साधारणतः हिवाळ्यात कापलं जातं.

“कडक उन्हाळ्याच्या दिवसांत हे पूर्णपणे वाळून जातं,” कृष्णा राणी सांगतात. शेजारीच राहणारी त्यांची पुतणी ज्योती सांगते, “आम्ही ते सहसा दसरा किंवा दिवाळीनंतर आणतो.”

त्यांच्या छजसाठी लागणारं सरकंडा गवत त्यांच्या घराजवळ असणाऱ्या कालव्याच्या काठावरच उगवतं. “आम्ही कडुक्याने (डिझेल जनरेटरवर चालणारं स्थानिक बनावटीचं लाकडी चारचाकी वाहन) तिकडे जातो,” त्या सांगतात. “हे गवत शेतांच्या बांधावर पण उगवतं. पण जमीनदार लगेच त्याबदल्यात पैसे मागतात.”

जेव्हा कालव्यांजवळ सरकंडा गवत पुरेशा प्रमाणात मिळत नाही, तेव्हा त्या कधी कधी बठिंडातून २,००० रुपयांना ४० किलो या दराने विकत घेतात. “शेवटी, हाच आमचा रोजगार आहे ना,” ज्योती म्हणते.

कृष्णा राणी सरकंड्याची एक लांब काडी, ज्याला मुंजी म्हणतात, ती उचलतात आणि त्याचं बाहेरचं आवरण काढून टाकतात आणि मग उरलेला भाग दाखवत म्हणतात, “याच्या आतच टिले सापडतात.” टिले काढल्यानंतर ते साधारण दहा दिवस उन्हात वाळवले जातात आणि मग गवतापासून इतर भाग तयार करण्यापूर्वी बाजूला ठेवले जातात.

एकीकडे सुकलेल्या गवताचे भारे तयार करत असताना कृष्णा राणी सांगतात की, “आम्ही महिन्याला आधी साधारण शंभर टिले तयार करतो. त्या जोडलेल्या टिल्यांच्या पुडीकडे बोट दाखवत म्हणतात आणि मग हे एकत्र आल्यावर तल्ला तयार होतो.” आणि हा तल्ला म्हणजे छजचा म्हणजेच सुपलीचा पाया असतो.

टिला काढल्यानंतर उरलेला काड्यांचा मजबूत भाग ‘कन्ना’ म्हणून ओळखला जातो. तो जास्त जाड आणि मजबूत असल्यामुळे छजला चांगला आधार मिळतो. ज्योती चाकूने कन्ना गुळगुळीत करताना सांगते की, “कन्न्यांवर असणारे छोटे काटे जर अंगाला लागले तर खाज सुटते.”

“म्हणूनच ते काढताना आम्ही पूर्ण बाह्यांचे कपडे, हातमोजे आणि पायमोजे सुद्धा घालतो,” ज्योती सांगते. “पण तरीसुद्धा ते अंगाला चिकटतात. कधीकधी तर चेहऱ्याला आणि मानेलाही चिकटतात. म्हणून कमी संपवून घरी गेल्यावर आम्ही मोहरीचे तेल लावतो आणि आंघोळ करतो,” ती पुढे सांगते.

छजचा सांगाडा मजबूत करण्यासाठी, कन्ने असलेले चार छोटे तुकडे त्याच्या मध्यभागी ठेवून, कन्ने छोटे करून अर्धे फोडून ‘कठन’ तयार केला जातो. कृष्णा सांगतात की, या टप्प्यावर बांबूची पाती विणली जातात, नाहीतर “टिले सहजपणे तुटू शकतात आणि मग पुढे विणण्याचं काम अडचणीचं होऊन बसतं.”

त्या छजमध्ये अशाप्रकारे किमान तीन बांबूच्या पट्ट्या विणतात. हा बांबू फाजिल्का शहरातून ३०० रुपयांना ३० फुटी या दराने विकत आणला जातो.

‘पेवरा’ नावाचा आणखी एक महत्त्वाचा सांधा कन्न्यापासून बनवला जातो. तल्ल्यामध्ये आधी ठेवलेल्या काही टिल्यांना अर्ध्या फोडलेल्या कन्न्यामध्ये बसवून रबरी दोऱ्यानं विणलं जातं. कृष्णाने आणखी काही कन्ने जोडलेल्या भागाला पाण्यात भिजवलं, जेणेकरून तो लवचिक होऊन दुमडता येईल आणि छजसाठी हॅण्डल तयार होईल.

कृष्णा राणी सांगतात की, “दुमडताना थोडासा दाब द्यावा लागतो, पण इतकाही नाही की छज तुटेल.” हे सांगत असतानाच त्यांचा धाकटा भाऊ मुख्तियार एकीकडे बांबूच्या पट्टीवर जिथे तो दुमडायचा आहे त्यावर चाकू फिरवत असतो. ड्रायव्हर म्हणून काम करणारा मुख्तियार मागणीच्या दिवसांत बहिणीला छज तयार करण्यात मदत करतो.

जर आवश्यक सगळे भाग आधी तयार असतील तर कृष्णा राणीला एक छज पूर्ण करण्यासाठी साधारण एक तास लागतो. त्या सांगतात की, “चामड्याच्या दोऱ्याने विणलेली सुपली बनवायला जवळपास दहा दिवस लागतात.” “प्रत्येक भाग दोऱ्याने विणल्यानंतर वाळवून ठेवला जातो आणि त्यामुळेच तो मजबूत होतो. आणि गाठ सुटल्यामुळे, सैल होतात तसल्या रबरी सुपल्यांप्रमाणे टिले जरी झिजले तरी ही सुपली तुटत नाही.”

चामड्याच्या दोऱ्याने विणलेली सुपली ५०० रुपयांना पडते, म्हणजे रबरी सुपलीपेक्षा पाचपट महाग. पण जास्त खर्चाबरोबरच यासाठी अधिक मेहनत आणि कौशल्यही लागते. कृष्णा राणी सहसा फाजिल्कामधील जुती (चप्पल) बनवणाऱ्यांकडून २००-३०० रुपयांना तळहाताएवढा चामड्याचा तुकडा विकत घेतात आणि बारीक धाग्यांसारखे काळजीपूर्वक त्याचे तुकडे करतात. पण या कामामुळे डोळ्यांवर ताण येतो. त्या सांगतात की, “वृद्ध लोक, ज्यांना चामड्याच्या दोऱ्याच्या छजचे महत्त्व ठाऊक आहे, ते बरोबर त्याची ऑर्डर मला देतात.”

त्यांच्या कुटुंबात, फक्त त्या एकट्याच चामड्याच्या दोऱ्याची छज बनवतात. तरुण पिढी मात्र सोपा पर्याय निवडते. त्या सांगतात की, “त्यांच्या समाजातली तरुण मुलं या कलेबद्दल दिवसेंदिवस उदासीन होत चालली आहेत. बरेच जण आता भंगारविक्री सारख्या इतर उद्योगांकडे वळत आहेत. शिकलेली मुलं तर त्यांच्या आईवडिलांना नाउमेदच करतात.” आम्हाला म्हणतात, “तुम्ही आयुष्यभर गवतच कापत राहिलात”, कृष्णा राणी सांगतात.

“पण मला फक्त हेच काम नीट जमतं,” त्या सांगतात. एप्रिल-मे महिन्याची वाट त्या अगदी आतुरतेने पाहत आहेत, जेव्हा त्या छज विकून साधारण ६,००० रुपये कमावतात. “जास्त लोक सुपली विकत घेतात तेव्हा अर्थातच मी जास्त कमावते. आधीच छज विकत घेण्याचं प्रमाण आता खूप कमी झालंय कारण आता गहू दळायच्या मशिन्स जास्त वापरल्या जातात.”

छजच्या कामातून पैशांसोबतच त्यांना स्वावलंबी जीवन आणि प्रतिष्ठा या दोन्हीचं समाधान मिळतं. “जेव्हा मी छज बनवते आणि विकते, तेव्हा मला कोणाकडेही काही मागावं लागत नाही. हात पसरावे लागत नाहीत. मी जेवढं कमावते, त्यातून माझं भागतं,” त्या सांगतात.

मात्र यंदाचा २०२५ चा एप्रिल महिना पुढ्यात काही वेगळंच घेऊन आला. फाजिल्का जिल्ह्याचं तापमान आत्तापर्यंतच्या काळात असणाऱ्या सरासरी तापमानापेक्षा पेक्षा चार ते पाच अंशांनी वाढून वेगाने ३९-४० अंश सेल्सिअसवर गेलं होतं.

कृष्णा राणीने घराबाहेर पडून तयार केलेल्या सुपल्या विकताच येत नव्हत्या किंवा जास्तीच्या नव्या त्या करूही शकत नव्हत्या. त्या सांगतात, “मी फक्त सकाळी १० वाजेपर्यंतच काही सुपल्या तयार करते. त्यानंतर ऊन इतकं वाढतं की सहनच होत नाही, मला घरातच थांबावं लागतं.”

ऊन अगदी प्रचंड तापत होतं आणि त्यांची तब्येत अधिकच बिघडली होती. त्यामुळे त्या सकाळी किंवा संध्याकाळी थोड्या वेळच काही सुपल्या तयार करू शकत होत्या. ह्या तयार केलेल्या सुपल्या त्या असू कट्ट्याच्या काळात (पंजाबी दिनदर्शिकेनुसार सातवा-आठवा महिना, म्हणजे साधारण सप्टेंबर ते नोव्हेंबर) विकण्याचा विचार करतायत. त्या सांगतात, “दिवाळीच्या सुमारास, जेव्हा भाताचे पीक घेतले जाते, तेव्हा सिट्टा (कापणीनंतर उरलेला भाताच्या शेंड्याचा भाग) गोळा करणाऱ्या बायका ह्या सुपल्या म्हणजेच छज्जे विकत घेतात.”

पंजाब कृषी विद्यापीठाचे लुधियाना येथील हवामानतज्ज्ञ डॉ. कुलविंदर कौर गिल सांगतात की, कृष्णा राणीने एप्रिल-मे महिन्यात जे अनुभवलं, ते खरं तर उष्णतेच्या सौम्य लाटेचे परिणाम होते. फाजिल्का हा भाग पंजाबमधील इतर भागांपेक्षा सामान्यतः उष्ण असतो, कारण हा अर्धशुष्क असणारा हवामानाचा प्रदेश आहे आणि इथे पर्जन्यमान पण खूप कमी असतं. ते पुढे सांगतात की, “उष्णतेच्या लाटेत कोरडे वारे वाहतात त्यामुळेच त्यांना (कृष्णा राणी) पाण्याच्या कमतरतेचा किंवा अतिसाराचा त्रास झाला असणार. म्हणूनच आम्ही लोकांना दुपारी १२ ते ३ वाजेच्या दरम्यान बाहेर पडू नका, असं बजावून सांगत असतो. कारण त्याचवेळी सूर्याचा प्रभाव पृथ्वीवर सर्वाधिक असतो.”

मात्र कृष्णा राणीची भाची ज्योती, उष्णतेच्या लाटेतही सुपल्या बनवतच होती. “ती तरुण आहे. मला डायबेटिस आहे, गुडघे दुखतात. खूप वेळ काम केलं तर ताप येतो. ‘जवानी म्हणजे जवानी आणि म्हातारपण म्हणजे म्हातारपण,” त्या सांगतात. “पूर्वी मी देखील खूप काम करायचे, कधी दमायचे नाही. आता तर दिवसातून दोनदा भांडी घासणंसुद्धा मला जड जातं.” कृष्णा राणी म्हणतात.

नेहमीच्या छज विक्रीच्या हंगामाला यंदा मुकल्यामुळे कृष्णा राणीला पुढचे काही महिने कठीण जाणार आहेत, हे आता उघडच आहे. तिला किमान ५,००० रुपयांचे नुकसान होईल, किंबहुना त्याहून जास्तच, अशीच अवस्था आहे. आणि जगण्यासाठी इतरांवर अवलंबून रहावं लागेल ते वेगळंच. त्या सांगतात, “आता काम कमी असल्यामुळे मला गावकऱ्यांकडे मदत मागावी लागते. मग कुणी १०० किंवा कुणी ५० रुपये औषधांसाठी देतात. त्याबदल्यात मग मी त्यांना एक छज करून देते.”

ह्या वार्तांकनासाठी मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन (एमएमएफ) च्या फेलोशिपचे सहाय्य मिळाले आहे.

मी लेखक सतपाल सिंग आणि तरसेम सिंग, ज्यांनी या वार्तांकनाकडेजाण्याचा मार्ग दाखवला त्यांचे मनापासून आभार मानते.

अनुवाद : जयेश जोशी